HARAKATNING TIPOLOGIYASI VA AKSENTUATSIYASI

123 HARAKATNING TIPOLOGIYASI VA AKSENTUATSIYASI Sagitova Rayhona Quvatboy qizi Chirchiq davlat pedogogika universiteti Maktabgacha va boshlang’ich ta’lim fakulteti Boshlang’ich ta’lim fakulteti 1-bosqich 25/3-guruh talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o'qituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o'g'li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17894042 Annotatsiya Ushbu maqolada harakat tushunchasi, uning psixologik mohiyati, tipologiyasi va aksentuatsiyasi masalalari yoritilgan. Harakatning shaxs rivojidagi o‘rni, individual farqlarning shakllanishiga ta’siri ochib berilgan. Harakat aksentuatsiyasining ijobiy va salbiy jihatlari tahlil qilingan. Shuningdek, pedagogik faoliyatda harakat tiplarini hisobga olishning ahamiyati ko‘rsatib berilgan. Ushbu ish bo‘lajak pedagoglar uchun nazariy va amaliy jihatdan muhim ahamiyatga ega. Kalit soʻzlar:Harakat, tipologiya, aksentuatsiya, shaxs, xulq-atvor, temperament, xarakter, psixologiya. Annotation: This article discusses the concept of movement, its psychological essence, typology and accentuation. The role of movement in personality development, its influence on the formation of individual differences are revealed. The positive and negative aspects of movement accentuation are analyzed. The importance of taking into account movement types in pedagogical activities is also shown. This work is of great theoretical and practical importance for future teachers. Keywords: Movement, typology, accentuation, personality, behavior, temperament, character, psychology. KIRISH: Inson faoliyati harakatlar orqali namoyon bo‘ladi. Harakat shaxsning ijtimoiy va psixologik rivojlanishida muhim o‘rin egallaydi. U nafaqat jismoniy faoliyat, balki psixik jarayonlarning ham tashqi ifodasidir.Zamonaviy psixologiyada harakat faqat oddiy jismoniy faollik sifatida emas, balki shaxsning individual xususiyatlarini ochib beruvchi muhim komponent sifatida o‘rganiladi. Har bir insonning harakat uslubi, tezligi, faolligi va xarakteri turlicha bo‘lib, bu uning temperament, xarakter va nerv tizimi bilan bog‘liq.Ayniqsa, ta’lim jarayonida o‘quvchilarning harakat tiplarini va aksentuatsiyasini bilish pedagog uchun muhim hisoblanadi. Chunki bu bola shaxsiga individual yondashish imkonini beradi. Shu sababli ushbu tezisda harakatning tipologiyasi va aksentuatsiyasi ilmiy-nazariy asosda tahlil qilinadi. Harakat tushunchasining psixologik mohiyati: – insonning atrof muhit bilan o‘zaro aloqasini ta’minlovchi asosiy faoliyat shaklidir. Harakatlar orqali inson o‘z ehtiyojlarini qondiradi, maqsadlariga erishadi va jamiyatda o‘z o‘rnini topadi.Psixologiyada harakatlar quyidagi turlarga bo‘linadi:Ixtiyoriy harakatlar – ongli ravishda amalga oshiriladigan harakatlar.Ixtiyorsiz harakatlar – refleks va instinktlar natijasida yuzaga keladigan harakatlar.Avtomatik harakatlar – malaka va ko‘nikmalar asosida bajariladigan harakatlar.Harakatlar shaxsning yoshiga, tajribasiga, muhitga moslashuviga bog‘liq holda rivojlanadi.Harakatning tipologiyasi– bu insonlarning harakat uslubini ularning individual psixologik xususiyatlariga ko‘ra tasniflash jarayonidir. Harakatning asosiy tiplari quyidagilar: 1. 124 Faol harakat tipi Bu tipdagi shaxslar har doim harakatchan, tashabbuskor, tezkor bo‘ladilar. Ular vazifalarni tez bajarishga moyil bo‘lishadi. 2. Sust harakat tipi Bu tip vakillari sekin, mulohazakor va ehtiyotkor bo‘ladi. Harakatlarida aniqlik va puxtalik ustun bo‘ladi.3. Moslashuvchan harakat tipi Bu shaxslar vaziyatga qarab o‘z harakat tezligini va uslubini o‘zgartira oladilar. Harakat tipologiyasi shaxsning temperamentiga (xolerik, sangvinik, flegmatik, melancholik) ham bevosita bog‘liq. Harakat aksentuatsiyasi tushunchasi va turlari Aksentuatsiya – bu shaxsning ayrim xususiyatlarining haddan tashqari kuchli namoyon bo‘lishidir. Harakat aksentuatsiyasi esa inson harakatlarida ayrim sifatlarning me’yordan ortiq kuchayishi bilan namoyon bo‘ladi. Aksentuatsiya tushunchasi ilk bor 1964-yilda nemis psixatori Karl Leongard tomonidan ’’Narmol va patalogik shaxslar’’ nomli asarida tilga olingan.U bu tushunchani ’’aksentuatsiyalangan shaxs’’ kabi birikmalarni ishlatgan.Harakat aksentuatsiyasining asosiy turlari: Tezkorlik aksentuatsiyasi – shaxsning doimiy shoshqaloqligi va tez harakat qilishi.Sustlik aksentuatsiyasi – haddan tashqari sekinlik va tortinchoqlik.Agressivharakat aksentuatsiyasi – harakatlarda tajovuzkorlik va keskinliing ustunligi. Passivlik aksentuatsiyasi – tashabbussizlik, loqaydlik, faol emaslik bilan ifodalanadi.Aksentuatsiya me’yoriy darajada bo‘lsa, shaxsning individual qobiliyatlarini kuchaytirishi mumkin. Ammo haddan oshsa, shaxs rivojiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. XULOSA: Harakat shaxs psixologiyasining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, u insonning ichki dunyosini ochib beruvchi asosiy omillardan biridir. Harakatning tipologiyasi individual farqlarni tushunishga yordam beradi, aksentuatsiyasi esa shaxs rivojidagi muhim xususiyatlarni aniqlash imkonini yaratadi.Pedagogik faoliyatda harakat tipologiyasi va aksentuatsiyasini hisobga olish o‘quvchilarning individual rivojlanishini ta’minlashga yordam beradi. Shu sababli ushbu mavzu bo‘lajak pedagoglar uchun muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziev E. Umumiy psixologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020. 2. Karimova V.M. Shaxs psixologiyasi. – Toshkent, 2019. 3. Abdullaeva Sh. Pedagogik psixologiya. – Toshkent, 2021. 4. Rubinshteyn S.L. Psixologiya asoslari. – Moskva, 2018. 5. Xudoyberdiyev B. Yosh davrlar psixologiyasi. – Toshkent, 2022. 6. Internet manbalar: ziyonet.uz, talim.uz