TURK TILINI IKKINCHI XORIJIY TIL SIFATIDA O'QITISH TAJRIBASI (PEDAGOGIK TAHLIL)

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 1011 TURK TILINI IKKINCHI XORIJIY TIL SIFATIDA O‘QITISH TAJRIBASI (PEDAGOGIK TAHLIL) Dilliyev Xurshid Xushvaqt o‘g‘li O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti o‘qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17894115 Annotatsiya. Mazkur maqolada turk tilini ikkinchi xorijiy til sifatida o‘qitish tajribasi yoritilgan. Shuningdek, jahon amaliyotida ikkinchi xorijiy tillarni, xususan, turk tilini o‘qitish tajribasi, metodik yondashuvlar, zamonaviy pedagogik texnologiyalar va ta’lim tizimidagi o‘rni tahlil qilinadi. Turk tilini o‘qitishda kommunikativ kompetensiyani shakllantirish, madaniyatlararo muloqotga e’tibor qaratish hamda ilg‘or xorijiy tajribalarni O‘zbekiston ta’lim tizimiga joriy etish imkoniyatlari yoritiladi. Kalit so‘zlar: ikkinchi xorijiy til, turk tili, kommunikativ yondashuv, madaniyatlararo muloqot, til kompetensiyasi. Globallashuv jarayonlari xorijiy tillarni o‘rganish va o‘qitish masalasini jahon miqyosida strategik ahamiyatga ega yo‘nalishga aylantirmoqda. Zamonaviy mehnat bozori talablaridan kelib chiqib, ko‘plab davlatlarda bitta emas, balki ikki va undan ortiq xorijiy tilni bilish shaxsning kasbiy raqobatbardoshligini belgilovchi muhim kompetensiyalardan biri sifatida qaraladi. Shu bois so‘nggi yillarda “ikkinchi xorijiy til”ni o‘qitish bo‘yicha samarali metodlar, innovatsion texnologiyalar va ilg‘or pedagogik tajribalar keng miqyosda joriy etilmoqda. Ikkinchi xorijiy tilni o‘zlashtirish jarayoni nafaqat lingvistik kompetensiyani, balki madaniyatlararo muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish orqali talabaning global axborot makonida faol ishtirok etish imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Turk tili — tarixiy, madaniy, lingvistik va iqtisodiy jihatdan Markaziy Osiyo mamlakatlari, xususan O‘zbekiston bilan uzviy aloqador tildir. Turkiya va O‘zbekiston xalqlarini bog‘lab turuvchi umumiy ildizlar, madaniy yaqinlik va til o‘xshashligi ushbu tilni o‘rganishga bo‘lgan qiziqishni yanada oshirmoqda. Shu bois turk tilini ikkinchi xorijiy til sifatida o‘qitish tajribasini o‘rganish, mavjud metodik yondashuvlarni tahlil qilish hamda ularni milliy ta’lim tizimiga moslashtirish bugungi kunda dolzarb ilmiy va amaliy masalalardan biri hisoblanadi. Mazkur yo‘nalish bo‘yicha olib borilayotgan tadqiqotlar ikki xalq o‘rtasidagi fan va ta’lim, madaniy va ilmiy hamkorlikni yanada mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Hozirgi globallashuv sharoitida xorijiy tillarni o‘qitish metodikasida yangi yondashuvlar va pedagogik texnologiyalar keng tatbiq etilmoqda. Xususan, jahon mamlakatlarida ikkinchi xorijiy tilni o‘qitishda kommunikativ yondashuv, kabi metodlar samarali natija berayotganini ko‘rish mumkin. Mazkur metodlar tilni faqat grammatik qoidalar tizimi sifatida emas, balki real muloqot vositasi va ijtimoiy interaktsiya jarayonining ajralmas qismi sifatida o‘rganishni nazarda tutadi. Bu yondashuvlar o‘quvchilarda kommunikativ kompetensiya, ya’ni til orqali fikrni erkin ifoda etish, tushunish, muhokama yuritish va madaniyatlararo muloqot olib borish ko‘nikmalarini shakllantirishga yo‘naltirilgan. Umuman olganda, jahon amaliyotida ikkinchi xorijiy tilni o‘qitishning zamonaviy yondashuvlari til o‘rganish jarayonini interaktiv, shaxsga yo‘naltirilgan, hamda kompetensiyaga asoslangan shaklga aylantirgan bo‘lib, o‘quvchi faol ishtirokchi sifatida o‘rganish jarayonining markazida turadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 1012 Turk tilini xorijiy til sifatida o‘qitish tizimi Turkiyada shakllangan TÖMER (Türkçe Öğretim Merkezi) markazlari faoliyati bilan chambarchas bog‘liq. Ushbu markazlar Turkiyaning yetakchi oliy ta’lim muassasalari — Ankara, Istanbul, Gazi, Ege va boshqa universitetlar qoshida tashkil etilgan bo‘lib, ular chet ellik talabalarga turk tilini o‘qitish bo‘yicha ilmiy-metodik bazaga ega yirik ta’lim markazlaridir. Bundan tashqari, Turkiya Respublikasi “Yunus Emre Instituti” orqali turk tilini dunyo miqyosida keng targ‘ib etmoqda. Hozirda institutning 60 dan ortiq mamlakatlarda faoliyat yurituvchi filiallari mavjud bo‘lib, ular turk tilini o‘qitish bilan bir qatorda, turk madaniyati, adabiyoti, san’ati va milliy qadriyatlarini ham o‘rgatadi. Umuman olganda, Turkiya tajribasi shuni ko‘rsatadiki, turk tilini xorijiy til sifatida o‘qitishda kommunikativlik, madaniy integratsiya, raqamli texnologiyalar va xalqaro standartlarga asoslangan baholash tizimi muhim o‘rin tutadi. Ushbu yondashuvlar xorijiy auditoriyada turk tiliga bo‘lgan qiziqishni oshiradi hamda ta’lim samaradorligini ta’minlaydi. O‘zbekiston ta’lim tizimida xorijiy tillarni, xususan, turk tilini o‘qitishga bo‘lgan e’tibor so‘nggi yillarda sezilarli darajada ortib bormoqda. Bugungi kunda mamlakat oliy ta’lim muassasalarida ingliz tili bilan bir qatorda turk tili ham ikkinchi xorijiy til sifatida o‘qitilmoqda. Ayrim yetakchi oliy o‘quv yurtlarida, jumladan, O‘zbekiston Milliy universiteti, O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti, Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti, O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti hamda Turkiya bilan hamkorlikda faoliyat yuritayotgan qo‘shma ta’lim dasturlarida turk tili yo‘nalishlari ochilgan. Bu yo‘nalishlarda ta’lim jarayoni, asosan, kommunikativ kompetensiyani shakllantirish, turk tili va madaniyati asoslarini o‘rganish, hamda mutaxassislikka yo‘naltirilgan tarjima va til amaliyoti fanlari orqali amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, ayrim o‘quv dasturlarda CEFR mezonlariga mos ravishda o‘quvchilarning til darajasini baholash va sertifikatlash jarayonlari joriy etilmoqda. Jahon tajribasida, ayniqsa Yevropa mamlakatlari va Turkiya ta’lim amaliyotida, til o‘qitish jarayonining kompetensiyaga asoslangan, interaktiv, va madaniyat bilan integratsiyalashgan shaklda tashkil etilishi o‘quvchilarning tilni faol muloqot vositasi sifatida qo‘llash ko‘nikmasini mustahkamlaydi. O‘zbekistonda ham ushbu yondashuvlardan foydalanish turk tilini o‘qitish samaradorligini oshiradi, o‘quvchilarning kommunikativ faolligini kuchaytiradi hamda xalqaro mehnat bozorida ularning raqobatbardoshligini ta’minlaydi. Umuman olganda, O‘zbekiston uchun jahon tajribasidagi ilg‘or model va metodlarni milliy ta’lim an’analari bilan uyg‘unlashtirish, o‘quv dasturlarini standartlashtirish, hamda innovatsion ta’lim texnologiyalarini joriy etish turk tilini ikkinchi xorijiy til sifatida samarali o‘qitishning asosiy omili hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, jahon tajribasi tahlili shuni ko‘rsatadiki, ikkinchi xorijiy tilni, xususan, turk tilini samarali o‘qitish asosan zamonaviy metodik yondashuvlar, o‘qituvchilarning kasbiy salohiyati hamda ta’lim jarayonida innovatsion texnologiyalardan foydalanish darajasiga bog‘liqdir. Til o‘rganishning maqsadi nafaqat grammatik bilimlarni egallash, balki real hayotiy muloqotda faol ishtirok etish, madaniyatlararo tafakkurni rivojlantirish va global axborot makonida samarali aloqa o‘rnatish qobiliyatini shakllantirishdan iboratdir. Mazkur yondashuvlarni izchil amalga oshirish O‘zbekiston ta’lim tizimida turk tilini ikkinchi xorijiy til sifatida o‘qitishning metodik asoslarini yanada mustahkamlash, o‘qitish sifati va samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Natijada, o‘quvchilarda nafaqat til kompetensiyasi, balki madaniyatlararo muloqot madaniyati, kasbiy moslashuvchanlik va global raqobatbardoshlik sifatlari shakllanadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 1013 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Baimakhanova, S. Modern Methods of Teaching Turkish in Kazakh Universities. Journal of Modern Education, 7 (1), Pp.115-124. 2021. 2. Yelubayev, R. The Experience of Turkish-Kazakh High Schools in Teaching Turkish. Kazakh Education Review, 5 (3), Pp.89-97. 2019. 3. Yılmaz, A. The Role of Turkish Language in International Relations. Journal of Language and Education, 6 (3), Pp. 45-56. 2020. 4. Kara, H. Teaching Turkish as a Foreign Language: Global Perspectives. Turkish Studies, 13 (2), Pp. 123-135. 2018. 5. Demir, S. Intercultural Dialogue through Teaching Turkish as a Second Foreign Language. International Journal of Languages, 5 (1), Pp. 89-97. 2019.