TALANT VA UNING TABIIY SHAKLLARI

127 TALANT VA UNING TABIIY SHAKLLARI Tajimurotova Munira Shavkat qizi Chirchiq davlat pedogogika universiteti Maktabgacha va boshlang’ich ta’lim fakulteti Boshlang’ich ta’lim yo’nalishi 1-bosqich 25/3 guruh talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o'qituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o'g'li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17894243 Annotatsiya Ushbu maqolada talant tushunchasining ilmiy-psixologik mohiyati ochib berildi hamda uning tabiiy shakllari keng yoritildi. Talantning shaxs rivoji, kasb tanlash va jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni tahliliy asosda ko‘rib chiqildi. Turli olimlar tomonidan talantga berilgan ta’rif va nazariyalar qiyosiy tahlil qilindi. Shuningdek, tug‘ma qobiliyatlar va ijtimoiy muhit ta’siri o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik ochib berildi. Maqolada yoshlarni talantni aniqlash va rivojlantirish masalalariga alohida e’tibor qaratildi. Shaxsiy muvaffaqiyat va jamiyat taraqqiyotida talantning ahamiyati asoslab berildi. Mazkur tezis ta’lim tizimi uchun metodik ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar:Talant, qobiliyat, iqtidor, tug‘ma imkoniyat, ijodiy salohiyat, shaxs rivoji, individual farqlar, genetik omillar, muhit ta’siri, intellekt. Annotation: This article reveals the scientific and psychological essence of the concept of talent and its natural forms are widely covered. The role of talent in personal development, career choice and social development is considered on an analytical basis. The definitions and theories of talent given by various scientists are analyzed comparatively. The relationship between innate abilities and the influence of the social environment is also revealed. The article pays special attention to the issues of identifying and developing talent in young people. The importance of talent in personal success and social development is substantiated. This thesis is of methodological importance for the education system. Keywords: Talent, ability, talent, innate ability, creative potential, personal development, individual differences, genetic factors, environmental influence, intelligence. KIRISH: Har bir insonda o‘ziga xos qobiliyat va imkoniyatlar mavjud. Biroq ba’zi shaxslar mavjud imkoniyatlarini yuqori darajada namoyon eta olishlari bilan boshqalardan ajralib turadilar. Mana shunday yuqori darajadagi qobiliyat talant deyiladi. Talant insonning muayyan faoliyat turida yuqori natijalar ko‘rsatishiga imkon beruvchi tabiiy va ijtimoiy omillar uyg‘unligidir.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev yoshlar masalasiga alohida e’tibor qaratib, shunday degan:“Bizning oldimizda turgan eng muhim vazifa - yoshlarning iste’dodi va qobiliyatini ro‘yobga chiqarish uchun barcha sharoitlarni yaratishdir.”Psixolog L.S. Vygotskiy esa talant haqida quyidagicha fikr bildirgan: “Talant - bu shaxsning tug‘ma imkoniyatlari asosida ijtimoiy hayot jarayonida shakllanadigan murakkab psixologik sifatdir.”Bugungi globallashuv va raqobat kuchaygan zamonda talantli yoshlarni aniqlash va ularni rivojlantirish har bir davlatning muhim strategik vazifasiga aylangan. Shu bois, talant fenomenini ilmiy jihatdan o‘rganish va uni ta’lim jarayoniga tatbiq etish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Talant - bu shaxsning muayyan sohada yuqori darajadagi ijodiy va amaliy natijalarga erishishiga imkon beruvchi individual- 128 psixologik xususiyatdir. Talant oddiy qobiliyatdan farqli ravishda faqat bilim va ko‘nikmalar yig‘indisi emas, balki shaxsning ichki salohiyati, tez o‘zlashtirish qobiliyati va ijodiy yondashuvini ham o‘z ichiga oladi.B.M. Teplov talantni quyidagicha ta’riflaydi:“Talant - bu faoliyatda yuksak natijalarga erishish imkonini beruvchi qobiliyatlarning yuqori darajada rivojlangan tizimidir.” Talant uch bosqichda namoyon bo‘ladi: 1. Tug‘ma imkoniyat (genetik asos) 2. Muayyan faoliyat orqali rivojlanish 3. Ijtimoiy tan olinishi va real natijaga aylanishi Talantning tabiiy shakllari:Talant insonda turli yo‘nalishlarda namoyon bo‘lishi mumkin. Eng asosiy tabiiy shakllari quyidagilardan iborat: a) Intellektual talent:bu shakl yuqori darajadagi fikrlash, muammolarni tez hal qilish, mantiqiy tahlil qilish bilan bog‘liqdir. Bunday shaxslar odatda ilm-fanda, texnika va pedagogikada muvaffaqiyat qozonadilar. b) Badiiy talent:san’at sohalarida (rasm, musiqa, raqs, teatr, adabiyot) yuqori natijalar ko‘rsatishga moyillik. Psixolog G. Gardnerning “ko‘p tomonlama intellekt” nazariyasiga ko‘ra, badiiy talant mustaqil intellekt turi sifatida baholanadi. c) Jismoniy (sport) talent:bu turdagi talant jismoniy tezlik, chidamlilik, koordinatsiya va reflekslar bilan bog‘liq. Sportchilar aynan shu shakldagi talantni namoyon etadi. d) Ijtimoiy talent:Boshqalar bilan muloqot qilish, ularni boshqarish, yetakchilik qilish, jamoani ruhlantirish qobiliyati. Bu ko‘proq rahbarlik va pedagogik faoliyatda uchraydi. Talantning rivojlanishida tug‘ma va ijtimoiy omillar Olimlar talant rivojiga ikki omil ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlashadi: Tug‘ma (genetik) omillar Ijtimoiy-muhit omillari A.N. Leontyev ta’kidlaydi:“Talant faqat tug‘ma xususiyat emas, balki faoliyat jarayonida rivojlanuvchi psixologik tizimdir.”Ya’ni talant tug‘ma bo‘lishi mumkin, ammo rivojlantirilmasa, u so‘nib qoladi. Shu bois ta’lim tarbiya, oila, muhit va motivatsiyaning roli beqiyosdir. Talant va iqtidor o‘rtasidagi farq haqida so’z yuritsak,Ko‘pchilik talant va iqtidorni bir xil tushunadi. Aslida: Iqtidor - talantning boshlang‘ich bosqichi. Talant - rivojlangan va real natija bergan qobiliyatdir. Psixolog S.L. Rubinshteynning fikricha:“Iqtidor imkoniyat, talant esa amalga oshgan imkoniyatdir.” XULOSA: Xulosa qilib aytganda, talant inson tabiatiga xos bo‘lgan noyob va murakkab psixologikpedagogik hodisa hisoblanadi. U shaxsning muayyan faoliyat turiga tez va samarali moslashuvi, ijodiy yondashuvi hamda o‘ziga xos natijalar ko‘rsatishi bilan namoyon bo‘ladi. Talant tug‘ma qobiliyatlar negizida shakllansa-da, uning rivojlanishi to‘g‘ri ta’lim, tarbiya hamda muhit ta’siri orqali amalga oshadi. Agar bu omillar uyg‘unlashmasa, eng kuchli tabiiy qobiliyat ham so‘nib qolishi mumkin.Talantning tabiiy shakllari sifatida musiqiy, badiiy, matematik, sport, liderlik va muloqot qobiliyatlari alohida ajralib turadi. Bu shakllarning har biri inson shaxsiyati rivojida muhim o‘rin egallaydi. Ayniqsa, erta bolalik davrida bolaning qiziqish va imkoniyatlarini aniqlash orqali uning tabiiy talantini to‘g‘ri yo‘naltirish muhim pedagogik vazifa hisoblanadi.Shuni ham ta’kidlash joizki, har bir bola tabiatan o‘ziga xos va yagona shaxsdir. Uning talantini 129 rivojlantirishda taqqoslash emas, balki individual yondashuv ustuvor bo‘lishi lozim. O‘qituvchi va ota-onalar bolaning qobiliyatlarini bosim ostida emas, balki rag‘bat asosida rivojlantirishlari zarur. Chunki majburlash aksincha, talantning so‘nishiga olib kelishi mumkin.Bugungi kunda talantni aniqlash va qo‘llab-quvvatlash davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Iqtidorli yoshlar bilan ishlash tizimini takomillashtirish, ularga sharoit yaratish jamiyat rivoji uchun muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Zero, har bir yuksak yutuq va innovatsiya zamirida rivojlangan talant yotadi.Shunday qilib, talant – bu faqatgina tug‘ma ne’mat emas, balki doimiy mehnat, to‘g‘ri muhit va to‘g‘ri yo‘naltirish mahsulidir. Uni o‘z vaqtida aniqlash, rivojlantirish va hayotga tatbiq etish orqali jamiyatning ma’naviy va ilmiy salohiyatini yuksaltirish mumkin. Har bir yosh avlod vakilining ichida yashirin bo‘lgan talantni kashf etish va uni porlatish esa pedagog va tarbiyachilarning muqaddas vazifalaridan biridir. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziyev E. Umumiy psixologiya. – Toshkent, 2019. 2. Teplov B.M. Qobiliyatlar psixologiyasi. – Toshkent, 2018. 3. Vygotskiy L.S. Ta’lim psixologiyasi. – Toshkent, 2017. 4. Rubinshteyn S.L. Umumiy psixologiya asoslari. – Toshkent, 2016. 5. Leontyev A.N. Faoliyat va ong. – Toshkent, 2020. 6. Gardner H. Ko‘p tomonlama intellekt nazariyasi. – Toshkent, 2021. 7. Karimova V. Yoshlar psixologiyasi. – Toshkent, 2019. 8. Rasulova M. Shaxs va qobiliyat. – Buxoro, 2021. 9. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent, 2022. 10. Jalilova S. Amaliy psixologiya asoslari. – Samarqand, 2020.