INTELLEKTNING EVOLYUTSION TUSHUNCHASINI

130 INTELLEKTNING EVOLYUTSION TUSHUNCHASINI Abduhakimova O‘g‘loy Abdumutal qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Jismoniy madaniyat fakulteti Texnologik ta;lim talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universititeti Pisixologiya kafedrasi o’qituvchisi Ilmiy raxbar:Ozodqulov Olimjon Baxodir o’g’li oz[email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17894350 Annotatsiya Ushbu maqola intellektning evolyutsion tushunchasini, uning psixologik mazmunini va zamonaviy nazariy modellarini ilmiy-tahliliy nuqtai nazardan yoritadi. Maqolada intellektning strukturaviy va jarayonli nazariyalari oʻrtasidagi tafovutlar koʻrib chiqilgan. Shuningdek, intellektning koʻp oʻlchovli va kontekstual modellariga alohida e’tibor qaratilgan. Intellektning biologik asoslari va hissiy intellekt kabi turdosh tushunchalar tahlil qilinib, tushunchaning ta’lim va ijtimoiy adaptatsiyadagi oʻrni yoritilgan. Kalit soʻzlar: intellekt tushunchasi, psixologik mazmun, g-faktor, suyuq va kristallashgan intellekt, koʻp qirrali intellekt, uchlik nazariyasi, hissiy intellekt, kognitiv jarayonlar, neyroplastiklik, metakognitiv bilim, shaxslararo intellekt, amaliy intellekt. Annotation: This article provides a scientific and analytical overview of the evolutionary concept of intelligence, its psychological content, and contemporary theoretical models. The paper examines the distinctions between structural and process-based theories of intelligence. Special attention is given to multi-dimensional and contextual models. The biological foundations of intelligence and related concepts like Emotional Intelligence are analyzed, highlighting the concept's role in education and social adaptation. Keyword: concept of intelligence, psychological content, g-factor, fluid and crystallized intelligence, multiple intelligences, triarchic theory, emotional intelligence, cognitive processes, neuroplasticity, metacognitive knowledge, interpersonal intelligence, practical intelligence. KIRISH Intellekt tushunchasi psixologiya, neyrofanlar va falsafaning chorrahasida joylashgan. U insonning oʻrganish, mantiqan fikrlash, muammolarni yechish, abstrakt tushunchalarni tushunish va atrof-muhitga moslashish qobiliyatini aks ettiradi. Intellektni yagona fenomen sifatida aniqlashdagi qiyinchilikka qaramay, psixologiyada uni oʻrganish insonning kognitiv salohiyati va individual farqlarini tushunish uchun markaziy ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqola intellektning tarixi, nazariy tuzilmalari va zamonaviy psixologik talqinlarini chuqur tahlil qilishga bagʻishlanadi. Intellektni strukturaviy yondashuvlar u turli qobiliyatlar omillar majmuasi ekanligini ta’kidlaydi. Charlz Spirman statistik tahlil ya’ni omilli analiz yordamida har qanday kognitiv vazifada ishtirok etadigan yagona umumiy intellekt omili ilgari surgan. Spirmanga koʻra, insonning har qanday testdagi muvaffaqiyati umumiy qobiliyat va vazifaga xos maxsus qobiliyatning yigʻindisidir. Umumiy qobilyat, asosan, kognitiv jarayonlarning samaradorligi va tezligini aks ettiradi. Reymond Kettell va Jon Xorn intellektni ikki asosiy mustaqil turga ajratdi: Suyuq intellekt: Yangi vaziyatlarda avvalgi bilim va tajribalarga tayanmasdan mantiqiy fikrlash, abstrakt tushunchalarni tushunish va muammolarni hal qilish qobiliyati. U asosan 131 biologik jihatdan belgilanadi va yosh oʻtishi bilan pasayadi. Kristallashgan Intellekt: Oʻzlashtirilgan bilimlar, lugʻat boyligi, oʻrganilgan koʻnikmalar va tajribadan kelib chiqqan qobiliyatlar. U yosh oʻtishi bilan oʻsishda davom etadi va taʼlim, madaniyatga bogʻliq. Bu model intellektning psixologik mazmunini yoshga bogʻliq kognitiv oʻzgarishlar nuqtai nazaridan chuqur tushuntiradi. Strukturaviy modellar "nima" oʻlchanishiga eʼtibor qaratsa, kognitiv yondashuvlar "qanday" sodir boʻlishini, yaʼni intellektual faoliyatning asosida yotgan jarayonlarni oʻrganadi. Kognitiv psixologlar, intellekt darajasi maʼlumotni qabul qilish, qayta ishlash, eslab qolish va unga javob berish tezligi bilan bevosita bogʻliq deb hisoblaydi. Intellektual farqlar ishchi xotira sigʻimi, eʼtiborni boshqarish va maʼlumotni qayta ishlash tezligi kabi elemental kognitiv funksiyalardagi farqlar bilan izohlanadi. Yuqori anglash darajasiga ega boʻlgan shaxslar maʼlumotni tezroq va samaraliroq filtrlaydi. Zamonaviy kognitiv nazariyalar metakognitivani fikrlash haqida fikrlash, yaʼni kognitiv jarayonlarni boshqarish va monitoring qilish qobiliyati intellektning muhim tarkibiy qismi deb biladi. Muammolarni yechishda strategiyalarni tanlash, yechimning samaradorligini baholash va kerak boʻlganda strategiyani oʻzgartirish qobiliyati intellektning yuqori darajasi hisoblanadi. Bu nazariyalar intellektning nafaqat laboratoriyada, balki real hayotiy sharoitlarda namoyon boʻlishiga eʼtibor qaratadi. Robert Strenberg intellektni oʻrganishda uchta mustaqil komponentni taklif qilgan, bu uning psixologik mazmunini kengaytiradi: Komponent intellekt: Anʼanaviy testlar bilan oʻlchanadigan bilimni tahlil qilish, baholash va taqqoslash. Tajribaviy intellekt: Yangi gʻoyalarni yaratish va nostandart vaziyatlarga samarali javob berish. Kontekstual intellekt: Kundalik hayotiy sharoitlarga moslashish, atrof-muhitni oʻzgartirish yoki oʻziga mos keladigan muhitni tanlash. Xovard Gardner intellektni yagona emas, balki bir-biridan nisbatan mustaqil sakkiz yoki toʻqqiz turdagi modullardan iborat deb hisoblaydi. Bu turlar mantiqiy-matematik va lingvistik kabi anʼanaviy qobiliyatlardan tashqari, musiqiy, tanaviy-kinestetik, shaxslararo va shaxs ichki intellektlarni ham oʻz ichiga oladi. Gardner nazariyasi intellektning taʼlimiy mazmunini kengaytirib, har bir shaxsning oʻziga xos kuchli tomonlari borligini ta’kidlaydi. Intellekt tushunchasi endilikda faqat kognitiv funksiyalar bilan cheklanmaydi. Piter Salovey va Jon Mayer tomonidan kiritilgan, Daniel Goulmen tomonidan ommalashtirilgan hissiy intellekt, shaxsning oʻzi va boshqalarning his-tuygʻularini aniqlash, tushunish, boshqarish va ulardan foydalanish qobiliyatidir. U toʻrtta asosiy komponentni oʻz ichiga oladi: his-tuygʻularni idrok etish, ularni tushunish, ulardan fikrlash uchun foydalanish va ularni boshqarish. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, hissiy intelek ish joyidagi muvaffaqiyat va shaxslararo munosabatlardagi samaradorlikni koʻproq prognoz qiladi. Ijtimoiy intellekt odamlarni tushunish, ular bilan samarali munosabat oʻrnatish va ijtimoiy vaziyatlarga moslashish qobiliyatini anglatadi. Bu intellektning amaliy jihati boʻlib, shaxsning murakkab ijtimoiy muhitda oʻzini tutishini belgilaydi. Intellektning psixologik mazmunini toʻliq tushunish uchun uning biologik substrati - miya faoliyatini tahlil qilish zarur. Intellektual qobiliyatlar miyaning maʼlum hududlaridagi ayniqsa, frontal boʻlaklardagi kulrang modda hajmi va neyronlar orasidagi oq moddaning samaradorligi bilan bogʻliq. Yuqori intellekt faqatgina miya hajmi bilan emas, balki neyron aloqalarining sifati va signallarni uzatish tezligi bilan belgilanadi. Intellekt statik emas, balki hayot davomida oʻzgaruvchan qobiliyatdir. Neyroplastiklik miyaning yangi tajribalar, oʻrganish yoki shikastlanish taʼsirida oʻz tuzilishi va funksiyasini oʻzgartirish qobiliyati intellektning oʻrganish va moslashish qobiliyatini tushuntiruvchi asosiy mexanizmdir. XULOSA 132 Intellekt tushunchasi oʻzining tarixiy rivojlanishi davomida yagona koʻrsatkichidan koʻp oʻlchovli, kontekstual va jarayonlarga asoslangan murakkab majmuaga aylandi. Intellektning psixologik mazmuni endilikda nafaqat mantiqiy-analitik fikrlashni, balki ijodkorlik, amaliy yechimlar topish, emotsional oʻzini boshqarish va ijtimoiy moslashish qobiliyatini ham qamrab oladi. Zamonaviy psixologiya va neyrofanlar sohasidagi tadqiqotlar intellektning individual salohiyatni ochishdagi va ijtimoiy muvaffaqiyatni prognoz qilishdagi rolini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Cattell, R. B. (1963). Theory of fluid and crystallized intelligence: A critical experiment. Journal of Educational Psychology, 54(1), 1–22. 2. Gardner, H. (2011). Frames of mind: The theory of multiple intelligences. Basic Books. 3. Goleman, D. (1995). Emotional intelligence: Why it can matter more than IQ. Bantam Books. 4. Kandel, E. R., Schwartz, J. H., Jessell, T. M., Siegelbaum, S. A., & Hudspeth, A. J. (2021). Principles of Neural Science (6th ed.). McGraw-Hill Education. 5. Salovey, P., & Mayer, J. D. (1990). Emotional intelligence. Imagination, Cognition and Personality, 9(3), 185–211. 6. Spearman, C. (1904). "General intelligence," objectively determined and measured. American Journal of Psychology, 15(2), 201–292. 7. Sternberg, R. J. (2020). Triarchic Theory of Intelligence. Cambridge University Press.