XOTIRASINING MOHIYATI, UNING ASOSIY TURLARI VA PSIXOLOGIK KLASSIFIKATSIYALARI

144 XOTIRASINING MOHIYATI, UNING ASOSIY TURLARI VA PSIXOLOGIK KLASSIFIKATSIYALARI Boboxonova Shahzoda Chirchiq davlat pedagogika universiteti Jismoniy madaniyat fakulteti Texnologik ta’lim kafedrasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Pisixologiya kafedrasi o’qituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o’g’li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17894955 Annotatsiya Ushbu tezisda inson xotirasining mohiyati, uning asosiy turlari va psixologik klassifikatsiyalari nazariy-amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Xotira bilish jarayonining markaziy qismi bo‘lib, axborotni kodlash, saqlash va qayta tiklash kabi murakkab bosqichlardan iborat. Xotira samaradorligi shaxsning o‘quv motivatsiyasiga va ijtimoiy moslashuviga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy omil hisoblanadi. Mazkur ishda xotiraning zamonaviy psixologiyadagi o‘rni, uning asosiy turlari (qisqa muddatli, uzoq muddatli) hamda psixologik mexanizmlari (esda olib qolish, esda saqlash, esga tushirish) yoritilgan. Kalit so‘zlar: Xotira, saqlash, eslab qolish, esga tushirish, unutish, uzoq muddatli xotira, qisqa muddatli xotira, tezkor xotira. Abstract: This thesis discusses the essence of human memory, its main types and psychological classifications are analyzed theoretically and practically. Memory is a central part of the cognitive process and consists of complex stages such as encoding, storing and retrieving information. Memory efficiency is a key factor that directly affects a person's learning motivation and social adaptation. This work highlights the role of memory in modern psychology, its main types (short-term, long-term) and psychological mechanisms (recall, recall, recall). Keywords: memory, storage, memorization, recall, forgetting, long-term momery, shortterm momery, working momery. Kirish: Inson xotirasining turli shakllari va uning funksional mexanizmlarini psixologik nuqtai nazardan chuqur o‘rganish, shuningdek, xotirani rivojlantirishga oid amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. Xotira – bu shaxsning faoliyatini yo‘naltiruvchi va axborotni uzoq saqlashga xizmat qiluvchi ichki rag‘batlantiruvchi kuchdir. Psixologiyada xotira nerv sistemasi xususiyatlaridan biri sifatida baholanib, axborotni qabul qilish, saqlash va qayta tiklash kabi murakkab jarayonlarning yig‘indisidir. Xotira turli mezonlarga ko‘ra tasniflanadi, bu esa uning inson faoliyatidagi murakkabligini ko‘rsatadi. Irodaviy mezon bo‘yicha • Ixtiyoriy – bu maqsadga yo‘naltirilgan eslab qolish jarayonidir. Ya’ni odam ma’lum bir axborotni eslab qolish yoki uni keyinroq esga tushirish uchun oldiga maqsad qo‘yadi va buning uchun irodaviy kuch sarflaydi. • Ixtiyorsiz – bu eslab qolish jarayoni maxsus maqsad qo‘ymasdan, o‘z-o‘zidan sodir bo‘ladi. Axborot insonning kundalik faoliyati yoki hissiy tajribalari jarayonida, uni eslab qolishga qaratilgan. Vaqt bo‘yicha klassifikatsiya (Saqlash davomiyligiga ko‘ra): 145 • Qisqa Muddatli Xotira: Ma'lumotni qisqa vaqt davomida, odatda 18-20 soniya atrofida ushlab turadi. Unda saqlash hajmi cheklangan bo‘lib, 5-9 ta axborot birligini tashkil etadi (Millerning “Sehrli 7±2” formulasi). • Uzoq Muddatli Xotira (UMX): Axborotni deyarli cheksiz vaqt davomida saqlashga mo‘ljallangan. UMX ma’lumotni semantik (mazmunga) va epizodik (voqeaga) kodlash orqali saqlaydi. • Operativ Xotira: Hozirgi bajarilayotgan faoliyatni boshqarish uchun zarur bo‘lgan axborotni vaqtincha saqlab turishni ta’minlaydi. Axborot turi bo‘yicha klassifikatsiya (Psixologik turlar): • Harakat Xotirasi: Turli harakatlarni eslab qolish va takrorlash bilan bog‘liq. Masalan, yozish, raqs tushish, sport ko‘nikmalari. • Hissiyot Xotirasi: Boshdan kechirilgan hissiyotlarni va ruhiy holatlarni eslab qolishga xizmat qiladi. Hissiy jihatdan kuchli ta’sirlangan voqealar uzoq muddat esda qoladi. • Obrazli Xotira: Ko‘rish, eshitish, hid bilish, ta’m bilish va sezish a’zolari orqali idrok qilingan tasvirlarni, tovushlarni, hidlarni eslab qolishni ta’minlaydi. • So‘z-mantiqiy Xotira (Semantik Xotira): Tushunchalar, hukmlar, qoidalar va mantiqiy bog‘lanishlarni eslab qolishga ixtisoslashgan. Ta’lim jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Xotira Jarayonlari va Mexanizmlari. Xotira to‘rt asosiy jarayondan iborat: 1. Esda olib qolish (Kodlash): Axborotni miya uchun tushunarli shaklga aylantirish (kodlash) jarayoni. Agar kodlash chuqur (mazmuniga ko‘ra) bo‘lsa, esda saqlash uzoq bo‘ladi. 2. Esda saqlash: Kodlangan axborotni uzoq muddat davomida ushlab turish. 3. Esga tushirish (Qayta tiklash): Saqlangan axborotni kerak bo‘lganda ongli ravishda qaytarish. 4. Unutish: Keraksiz axborotdan xalos bo‘lish, miyani ortiqcha yuklamalardan himoya qilish vazifasini bajaradi. O‘zbekistonlik olimlar (Jalolov, 2021) ta’kidlaganidek, inson xotirasi shaxsning ijtimoiy moslashuvi va faoliyatning muvaffaqiyati uchun asosiy omil hisoblanadi. Xotiraning turli tasniflarini (vaqt, mazmun, iroda turlari) tizimlashtirish, ularning amaliy psixologik jarayonlardagi funksiyalarini o‘rganish va ularni mustahkamlash bo‘yicha samarali usullarni aniqlash.Xotira – bu axborotni qabul qilish, saqlash va eslab qolishga qodir bo‘lgan murakkab bilish jarayonidir. Kognitiv psixologiyada xotira vaqt omiliga ko‘ra uch asosiy turga bo‘linadi: sensor xotira, qisqa muddatli xotira va uzoq muddatli xotira (Atkinson va Shiffrin, 1968). O‘zbekistonlik olimlar (Masalan, G‘oziyev, E. G.) ta’kidlaganidek, xotiraning irodaviy turi, ya’ni ixtiyoriy va ixtiyorsiz xotira turlari o‘quv faoliyatining samaradorligini belgilovchi muhim omil hisoblanadi. Tadqiqot usullari va natijalari Tadqiqot doirasida 60 nafar universitet talabasi ishtirokida maxsus “Eslab qolish” testlari (Masalan, 10 ta so‘zni eslab qolish usuli) o‘tkazildi. Natijalarni tahlil qilish ixtiyoriy xotirasi rivojlangan talabalarning o‘quv motivatsiyasi va akademik o‘zlashtirish ko‘rsatkichlari yuqori ekanligini ko‘rsatdi. Mazmuniga ko‘ra esa obrazli, so‘z-mantiqiy, emotsional va harakat xotiralari ajratiladi. Eng samarali natijalar axborotni so‘zmantiqiy va obrazli xotiralarni birgalikda faollashtirish usullaridan foydalanilganda kuzatildi. Tahlil va muhokama Olingan amaliy natijalar xotira turlarining bir-biri bilan uzviy bog‘liqligini tasdiqlaydi. Uzoq muddatli xotiraga o‘tish uchun ma’lumot qisqa muddatli xotirada samarali qayta 146 ishlanishi kerak. Xotira faoliyatini rivojlantirish uchun mnemotexnik usullar, assotsiatsiya va takrorlash usullaridan foydalanish zarur. XULOSA: Tadqiqot natijalariga ko‘ra, inson xotirasi turlarini tushunish va ularni maqsadli rivojlantirish shaxsning o‘quv va kasbiy faoliyatidagi samaradorligini keskin oshiradi. Xotira faoliyatini optimallashtirish uchun turli xil psixologik treninglar va kognitiv mashqlardan foydalanish tavsiya etiladi. . Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Atkinson, R. C., & Shiffrin, R. M. (1968). Human memory: A proposed system and its control processes. In K. W. Spence & J. T. Spence (Eds.), The psychology of learning and motivation: Advances in research and theory (Vol. 2, pp. 89-195). New York: Academic Press. 2. Jalolov, S. (2021). Psixologiya asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti. 3. Baddeley, A. (2000). The episodic buffer: a new component of working memory? Trends in Cognitive Sciences, 4. (11), 417-423. 4. G‘oziyev, E. G. (2007). Umumiy psixologiya. Toshkent: O‘qituvchi.