VAQT HARAKAT VA FAZONI IDROK QILISH JARAYONLARI

155 VAQT HARAKAT VA FAZONI IDROK QILISH JARAYONLARI Miraxmatillayeva Zebo Nurjan qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Texnologik ta’lim yo‘nalishi 1 - kurs talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li Ol[email protected] https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17895497 Annotatsiya Ushbu maqolada psixologiyada vaqt, harakat va fazoni idrok qilish jarayonlarining mohiyati, ularning kognitiv tizimdagi o‘rni hamda inson rivojlanishidagi ahamiyati tahlil qilindi. Idrok jarayonining fiziologik asoslari, sensor signallarni qayta ishlash mexanizmlari va fazoviy yo‘nalishning shakllanishi misollar orqali yoritildi. Shuningdek, vaqtni subyektiv idrok etish, harakatni baholash hamda fazoda mo‘ljal olishning psixologik mexanizmlari izohlandi. Kalit so‘zlar: idrok, vaqt idroki, harakat idroki, fazoviy idrok, sensor tizimlar, psixologiya. Annotation: This scientific article examines the psychological processes of perceiving time, movement, and space, describing their cognitive significance and physiological foundations. It analyzes how sensory information is processed, how subjective time perception is formed, and how humans perceive movement and spatial orientation. Examples are provided to illustrate the mechanisms of temporal, motor, and spatial perception. Keywords: perception, time perception, motion perception, spatial perception, sensory systems, psychology. KIRISH Psixologiyada idrok insonning atrof - muhit haqidagi bevosita sezgi asosidagi yaxlit tasavvurini shakllantiruvchi jarayon sifatida talqin qilinadi. Inson ongida borliqni anglashda vaqt, harakat va fazo idroki muhim o‘rin tutadi. Bu uch komponent bir - biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, kognitiv faoliyatning asosiy bo‘g‘inini tashkil etadi. Masalan, harakatni idrok qilish ko‘pincha fazoda o‘zgarishlarni kuzatish bilan birga kechadi, vaqt esa ushbu o‘zgarishlarning ketma - ketligi va davomiyligini belgilaydi. 1. Vaqtni idrok qilishning psixologik mohiyati Vaqt idroki - insonning voqealar ketma - ketligi va davomiyligini sezish qobiliyatidir. Bu jarayon asosan bosh miya po‘stlog‘i va neyrofiziologik tizim faoliyati bilan bog‘liq. Inson vaqtni quyidagi shakllarda idrok qiladi: a) Davomiylik - hodisalarning qancha vaqt davom etganini sezish; b) Ketma - ketlik - voqealarning tartib bo‘yicha o‘tishini anglash; c) Ritm va sur’at - takrorlanuvchi jarayonlarni idrok qilish. Masalan, musiqani eshitganda inson ritmni ajrata oladi, bu vaqt idrokiga asoslanadi. Vaqtni idrok qilish: Vaqtni idrok qilish faqat tashqi soat bilan emas, balki ichki psixologik va biologik mexanizmlar orqali ham yuz beradi. Ichki biologik soat - uyqu - uyg‘onish ritmi, yurak urishi, mushak faoliyati vaqtni sezishda muhim rol o‘ynaydi. Psixologik vaqt - diqqat va hissiyotlar bilan bog‘liq; qiziqarli vazifa tez o‘tgan kabi tuyuladi, zerikarli ish esa sekin. 156 2. Harakatni idrok qilish jarayoni Harakat idroki - predmetning fazodagi o‘zgarishini, ya’ni tezlik, yo‘nalish, dinamikani sezish jarayonidir. Ko‘ruv analizatori bu jarayonda yetakchi o‘rinda bo‘ladi. Harakatni idrok qilishning asosiy mexanizmlari: a) predmetning fazodagi siljishini kuzatish; b) ko‘z harakatlari va markaziy nerv tizimi signallarining uyg‘unligi; c) tezlik va yo‘nalish bo‘yicha sensor o‘zgarishlarni qayta ishlash. Masalan: yugurib ketayotgan odamni ko‘rganimizda, uning tezligi va yo‘nalishini bir zumda baholay olamiz. Bu murakkab kognitiv jarayondir. Harakatni idrok qilish: Harakatni idrok qilish vizual va motor tizimlarning birgalikdagi faoliyati orqali amalga oshadi. Proprioseptiv sezgi - mushaklar va bo‘g‘imlar holatini his qilish orqali harakatni nazorat qiladi. Vestibulyar tizim - ichki quloqdagi balans organlari tana holati va harakat tezligini anglashga yordam beradi. Harakatni idrok qilish shuningdek tezlik va yo‘nalishni taxmin qilish imkonini beradi, bu sport va kundalik vazifalarda muhim. 3. Fazoni idrok qilish va fazoviy yo‘nalish Fazo idroki - atrofdagi predmetlarning shakli, kattaligi, masofasi va joylashuvini anglash qobiliyatidir. Bu jarayon ko‘rish, sezgi va harakat analizatorlarining hamkorligi natijasida shakllanadi. Fazoni idrok qilish uch o‘lchovli makon bilan bog‘liq bo‘lib, ob’ektlarning joylashuvini, masofasini va shaklini anglashni o‘z ichiga oladi. Vizual fazoviy idrok - masofa va nisbatlarni ko‘rish orqali amalga oshadi. Motor fazoviy idrok - harakat orqali ob’ektlarga yetishish yoki ularni chetlab o‘tish imkonini beradi. Tovushlar orqali fazoni idrok - masofa va yo‘nalishni tovushning intensivligi va kechikishi orqali aniqlash mumkin. 4. Integratsiya: vaqt, harakat va fazoni idrok qilish birgalikda insonning tezkor va aniq javob berishini ta’minlaydi, masalan, sport yoki kundalik harakatlarda. Fazoviy idrokning asosiy tarkiblari: a) Masofa idroki - predmet qanchalik uzoqda joylashganini baholash. b) Hajm va shakl idroki - obyektning geometrik xususiyatlarini anglash. c) Fazoviy mo‘ljal olish - o‘z o‘rnini fazoda aniqlash. Masalan: odam qorong‘ida yurayotganda tovush va sezgi signallari yordamida yo‘lni topadi - bu fazoviy mo‘ljal olishning namunasidir. XULOSA Vaqt, harakat va fazoni idrok qilish insonning atrof - muhitni anglashida markaziy o‘rin tutadi. Bu jarayonlar sensor tizimlar faoliyati, tajriba, kognitiv qayta ishlash va motor reaksiyalar bilan chambarchas bog‘liq. Insonning psixologik rivojlanishida, kundalik faoliyatida, xulq - atvorida ushbu idrok turlari muhim vazifani bajaradi. Vaqtni subyektiv his qilish, harakatni baholash va fazoviy yo‘nalishni aniqlash orqali inson dunyoni yaxlit va mantiqiy tasavvur qiladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Z. Freud. Psychology of Perception. London, 2012. 2. Solso R. Cognitive Psychology. Massachusetts, 2008. 3. Ananyev B. Psixologiya asoslari. Moskva, 2011. 4. Nemov R. Umumiy psixologiya. Moskva, 2013. 5. Turg‘unov, S. (2012). Ijtimoiy psixologiya. Toshkent: Sharq. 157 6. NamDU (2024) Umumiy psixologiya [O‘zbekiston darsligi]. 7. Norqulova.F, Xujamqulova.M [2024]. Idrok. 8. Soff.uz. (2021). Sezgi va idrokning psoxologik mohiyati, fiziologiyasi. 9. Xolmirzaev. O. (2014). Pedagogik psixologiya asoslari. Toshkent: O‘zbekiston. 10. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079