INTELLEKTNI OʻLCHASHDA ZAMONAVIY TESTLAR: ILMIY-METODOLOGIK YONDASHUVLAR

164 INTELLEKTNI OʻLCHASHDA ZAMONAVIY TESTLAR: ILMIY-METODOLOGIK YONDASHUVLAR Xolboʻtayeva Oʻgʻloy Chirchiq davlat pedagogika universiteti Jismoniy madaniyat fakulteti Texnologik talim kafedrasi talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Pisixologiya kafedrasi oʻqituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Baxodir oʻgʻli [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17896266 Annotatsiya ushbu maqolada intellektni oʻlchashga boʻlgan zamonaviy yondashuvlar, ayniqsa, psixometrik va kognitiv nazariyalar asosida ishlab chiqilgan testlarning nazariy va amaliy asoslari tahlil qilingan. Anʼanaviy testlar bilan bir qatorda, intellektning koʻp oʻlchovli modellariga asoslangan zamonaviy asboblar koʻrib chiqilgan. Maqolada intellektni oʻlchashning madaniy neytralligi, validligi va reliabilligi masalalari, shuningdek, testlarning taʼlim va kasbiy yoʻnaltirishdagi oʻrni ilmiy asoslangan holda yoritilgan. Kalit soʻzlar; nerv-fiziologiya, neyron, sinaps, harakat potensiali, neyrotransmitter, markaziy gomeostaz, neyroplastiklik, intellektni oʻlchash, psixometrik testlar, veksler shkalalari, dinamik baholash, uchlik nazariyasi, koʻp qirrali intellekt, neyropsixologik batareya, validlik va reliabillik. Annotation: This article analyzes modern approaches to measuring intelligence, focusing on the theoretical and practical foundations of tests developed based on psychometric and cognitive theories. Alongside traditional instruments modern tools based on multi-dimensional models of intelligence such as dynamic assessment and neuropsychological batteries are examined. The paper scientifically discusses issues of cultural neutrality, validity, and reliability in intelligence measurement, as well as the role of these tests in educational and professional guidance. Keyword: neuron, synapse, action potential, neurotransmitter homeostasis, neuroplasticity, intelligence measurement, psychometric tests, wechsler scales, dynamic assessment, triarchic theory, multiple intelligences, neuropsychological battery, validity and reliability. KIRISH Intellektni oʻlchash psixologiyaning eng qadimiy va eng bahsli yoʻnalishlaridan biridir. Alfred Bine va Teodor Simon tomonidan 20-asrda ilk amaliy pisixologik testlar yaratilganidan beri, intellektning tushunchasi va uni baholash metodologiyalari sezilarli evolyutsiyani boshdan kechirdi. Zamonaviy yondashuvlar intellektni yagona umumiy omil sifatida emas, balki turli kognitiv qobiliyatlarning murakkab majmuasi sifatida koʻradi Intellektni oʻlchashning asosiy maqsadi shaxsning oʻrganish, muammolarni yechish va atrof-muhitga samarali moslashish qobiliyatini miqdoriy jihatdan baholashdir. Anʼanaviy psixometrik testlar intellektni standartlashtirilgan shkalalar yordamida oʻlchashga qaratilgan boʻlib, natijalar odatda intellekt koeffitsienti shaklida ifodalanadi. Devid Veksler tomonidan ishlab chiqilgan ushbu shkalalar eng keng tarqalgan va ishonchli vositalardir. 165 Ular intellektni yagona ball bilan emas, balki bir nechta turli testlar boʻyicha toʻrtta asosiy indeks bilan baholaydi: Verbal tushunish indeksi Soʻz boyligi, tushunchalar shakllanishi. Perseptiv fikrlash indeksi, vizual-fazoviy va mantiqiy fikrlash. Ishchi xotira indeksi, maʼlumotni ushlab turish va manipulyatsiya qilish qobiliyati. Qayta ishlash tezligi indeksi, maʼlumotni tez va aniq qayta ishlash. Veksler shkalalarining kuchli tomoni ularning yuqori reliabilligi va turli xil populyatsiyalarda standartlashtirilganligidir. Bu eng qadimgi test boʻlib, u dastlab "aqliy yosh" tushunchasiga asoslangan. Zamonaviy versiyalari beshta kognitiv omilni: qayta ishlash tezligi, ishchi xotira, bilim, sust fikrlash va miqdoriy fikrlash shunigdek, besh darajada ya;ni verbal va noverbal darajalarda baholaydi. U oʻta ekstremal darajalarini masalan, yuqori iqtidor yoki ogʻir aqliy zaiflik aniqlashda Veksler shkalalariga qaraganda samaraliroq hisoblanadi. Anʼanaviy testlar koʻpincha akademik muvaffaqiyatni prognoz qilishga qaratilgan boʻlsa, zamonaviy nazariyalar intellektni kengroq kontekstda, jumladan, hissiy va amaliy koʻnikmalarni qamrab olgan holda oʻrganadi. Robert Strenberg intellektni uchta asosiy komponentdan iborat deb hisoblaydi: Analitik intellekt: Muammoni tahlil qilish, baholash Ijodiy intellekt: Yangi gʻoyalarni yaratish, nostandart muammolarni yechish. Amaliy intellekt: Kundalik hayotiy vaziyatlarga moslashish, "koʻcha zukkoligi" Strenberg oʻz nazariyasini baholash uchun STATni ishlab chiqqan boʻlib, u analitik, amaliy va ijodiy topshiriqlarni oʻz ichiga oladi. Xovard Gardner intellektni kamida sakkizta mustaqil turga ajratadi ular: mantiqiy-matematik, lingvistik, vizual-fazoviy, musiqiy, tanaviy-kinestetik, shaxslararo, shaxs ichki va naturalist intellect turlaridir. Bu nazariyaga asoslangan testlar individual qobiliyatlar profilini aniqlashga qaratilgan boʻlib, odatda soʻrovnomalar va rasmiy boʻlmagan baholash usullari shaklida qoʻllaniladi, chunki bu intellekt turlarini standartlashtirilgan ballar bilan oʻlchash qiyin. Intellektni nafaqat "nima" biladi, balki "qanday" ishlaydi degan savollar orqali oʻrganish, yaʼni intellektning asosida yotgan kognitiv jarayonlarni tahlil qilish zamonaviy testlarning muhim yoʻnalishidir. Anʼanaviy testlar faqat shaxsning mavjud bilim darajasini oʻlchasa, dinamik baholash Vygotskiyning Eng Yaqin Rivojlanish Zonasi nazariyasiga asoslanadi. Bu usul shaxsning oʻqituvchi yoki baholovchi yordamida muammoni hal qilish qobiliyatidagi oʻzgarishni oʻlchaydi. U jarayonni uch qismga ajratadi: oldindan sinov, aralashuv va keyingi sinov. Bu ayniqsa, turli madaniy guruhlarda va oʻrganish qiyinchiliklariga ega boʻlgan shaxslarda intellektni adolatli baholash uchun muhimdir. Bu testlar miyaning maʼlum tuzilmalari buzilishi natijasida yuzaga kelgan kognitiv defitsitlarni aniqlashga qaratilgan. Halsted-Reytan Nevropsixologik Batareyasi: Keng qamrovli usul boʻlib, nutq, sensor-motor funksiyalar, eʼtibor va xotirani baholaydi. Luriyaning Nevropsixologik Tekshiruvi: Aleksandr Luriya nazariyasiga asoslangan boʻlib, yuqori kortikal funksiyalarni, miyaning maʼlum hududlarining patologik holatini baholaydi. Bu testlar klinik sohada, miya shikastlanishlari yoki degenerativ kasalliklar taʼsirini aniqlashda juda muhimdir. Intellektni oʻlchash sohasida bir nechta hal qilinishi lozim boʻlgan metodologik va etik muammolar mavjud. Har qanday psixometrik vosita yuqori validlik va reliabillikka ega boʻlishi kerak. Anʼanaviy testlar reliabillik boʻyicha yuqori koʻrsatkichga ega boʻlsa-da, ularning 166 konstruktiv validligi koʻp bahs-munozaralarga sabab boʻladi. Koʻp qirrali intellektni baholaydigan soʻrovnomalar esa koʻpincha subyektivlik va past reliabillikka moyil boʻladi. Testlar koʻpincha Gʻarb madaniyati va tiliga yoʻnaltirilgan boʻlib, boshqa madaniy-lingvistik guruh vakillarining natijalariga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Zamonaviy testlar bu muammoni hal qilish uchun madaniy-neytral testlarni qoʻllash yoki dinamik baholash kabi jarayonlarga asoslangan usullardan foydalanish orqali adolatli natijalarga erishishga intiladi. Zamonaviy intellekt testlari klinik, taʼlimiy va kasbiy sohalarda muhim amaliy ahamiyatga ega. Test natijalari oʻquvchilarning individual kognitiv profilini aniqlash, oʻquv materiallarini oʻzlashtirishdagi qiyinchiliklarni masalan, disleksiya yoki dispraksiya erta aniqlash va iqtidorli bolalar uchun maxsus dasturlarni ishlab chiqishga yordam beradi. Dinamik baholash esa oʻquvchining oʻrganish uslubini belgilab beradi. Klinik shkalalar nevrologik buzilishlar, ruhiy kasalliklar depressiya yoki shizofreniyaning kognitiv funksiyalarga taʼsirini baholash va davolash samaradorligini monitoring qilish uchun zarurdir. Baʼzi testlar masalan, ishchi xotira va qayta ishlash tezligi maʼlum kasblardagi muvaffaqiyatni prognoz qilish uchun qoʻllaniladi. Biroq, intellekt testlarining yakka oʻzi kasbiy muvaffaqiyatni toʻliq kafolatlamaydi; shaxsiy xususiyatlar, hissiy intellekt va motivatsiya kabi omillar ham hisobga olinishi kerak. XULOSA Intellektni oʻlchashda zamonaviy testlar sohasi doimiy ravishda rivojlanmoqda. U psixometrik qatʼiylikni saqlagan holda, intellektni koʻp oʻlchovli va kognitiv jarayonlarga asoslangan, madaniy jihatdan sezgirroq usullar bilan baholashga intilmoqda. Anʼanaviy shkalalar va zamonaviy dinamik neyropsixologik yondashuvlarning integratsiyasi shaxsning intellektual salohiyatini yanada toʻliq va adolatli tushunishga imkon beradi, bu esa taʼlim, klinika va kasbiy rivojlanish sohalarida yuqori natijalar beradi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Cattell, R. B. (1963). Theory of fluid and crystallized intelligence: A critical experiment. Journal of Educational Psychology, 54(1), 1–22. 2. Feuerstein, R., Rand, Y., & Hoffman, M. B. (1979). The dynamic assessment of retarded performers: The learning potential assessment device, theory, instruments, and techniques. University Park Press. 3. Gardner, H. (2011). Frames of mind: The theory of multiple intelligences. Basic Books. 4. Spearman, C. (1904). "General intelligence," objectively determined and measured. American Journal of Psychology, 15(2), 201–292. 5. Sternberg, R. J. (2020). Triarchic Theory of Intelligence. Cambridge University Press.