SEZGI JARAYONINING FIZIOLOGIK ASOSLARI

193 SEZGI JARAYONINING FIZIOLOGIK ASOSLARI Quromboyeva Shahlo Gʻulomjon qizi Chirchiq davlat universiteti Maktabgacha va Boshlang‘ich ta’lim fakulteti Boshlang‘ich ta’lim yo'nalishi talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o'qituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li ol[email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17896620 Annotatsiya Ushbu ishda sezgi jarayonining nerv-fiziologik asoslari o‘rganilgan. Sezgi - inson va hayvonlarda tashqi va ichki muhitdagi stimullarni qabul qilish va markaziy nerv tizimida qayta ishlash jarayoni bo‘lib, idrok, xatti-harakat, hissiyot va xotirani boshqarishda muhim ahamiyatga ega. Ishda sezgi organlari (ko‘z, quloq, til, burun, teri) va ularning retseptorlari, nerv yo‘llari, talamus va miyadagi markaziy kortikal hamda subkortikal tuzilmalar faoliyati batafsil tahlil qilingan. Sezgi jarayoni fiziologik tamoyillari - receptor faolligi, transduksiya, adaptatsiya, summatsiya va refleks javoblar - orqali insonning atrof-muhitga moslashuvchanligini ta’minlaydi. Ishning natijalari sezgi jarayonining murakkab mexanizmini va uning psixologik, pedagogik va tibbiy amaliy ahamiyatini ko‘rsatadi Kalit so‘zlar: sezgi, retseptorlar, nerv yo‘llari, talamus, korteks, idrok, refleks, adaptatsiya. Abstract: This study examines the neurophysiological foundations of the sensory process. Sensation is the mechanism by which humans and animals perceive external and internal environmental stimuli and process them in the central nervous system, playing a crucial role in perception, behavior, emotion, and memory regulation. The study analyzes the activity of sensory organs (eye, ear, tongue, nose, skin) and their receptors, neural pathways, thalamus, and cortical as well as subcortical brain structures. The sensory process, through physiological principles such as receptor activity, transduction, adaptation, summation, and reflex responses, ensures the organism’s adaptability to the environment. The results demonstrate the complexity of the sensory mechanism and its psychological, pedagogical, and medical significance. Keywords: sensation, receptors, neural pathways, thalamus, cortex, perception, reflex, adaptation. KIRISH Sezgi - bu inson va hayvonlarda tashqi va ichki muhitdagi stimullarni qabul qilish, ularni nerv impulslarga aylantirish va markaziy nerv tizimida qayta ishlash jarayonidir. Sezgi organizmga atrof-muhit haqidagi ma’lumotlarni tezkor yetkazadi, xatti-harakatlarni muvofiqlashtiradi va xavfsizlikni ta’minlaydi. Shu bilan birga sezgi ichki muhitni monitoring qiladi: tana harorati, mushak kuchi, qon bosimi, qon tarkibi kabi fiziologik ko‘rsatkichlar sezgi tizimi orqali markaziy nerv tizimiga yetkaziladi. Sezgi jarayoni psixologiya, fiziologiya, tibbiyot va pedagogika sohalarida chuqur o‘rganiladi, chunki u insonning adaptiv va hayotiy funktsiyalarini boshqarishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. 1. Ko‘rish sezgisi Ko‘z retseptorlari stavlar va konuslardan iborat. Stavlar past yorug‘lik sharoitida ko‘rish imkonini beradi, konuslar esa rang va detal aniqligini ta’minlaydi. Retina’dagi fotoreseptorlar foton energiyasini membrana potentsialining o‘zgarishiga aylantiradi 194 (fototransduksiya), bu esa impuls hosil qiladi. Hosil bo‘lgan impulslar optik nerv orqali talamusning lateral genikulyar yadrosiga yetadi va oksipital korteksga uzatiladi. Korteksda vizual ma’lumotlar qayta ishlanadi, shakl, rang, harakat va chuqurlik idrok qilinadi. Shuningdek, vizual ma’lumotlar parietal va temporal loblar orqali xotira va xatti-harakat bilan bog‘lanadi, masalan, ob’ektni tanish yoki undan qochish reaksiyasini shakllantirishda. 2. Eshitish sezgisi Ichki quloqdagi koklea tovush to‘lqinlarini mexanik energiyaga aylantiradi. Baziliar membrana tebranishi hair cell’larni faollashtiradi va impulslari eshitish nervi orqali talamusning medial genikulyar yadrosi va temporal korteksga yetadi. Shu bilan birga, yarim doira kanallari va otolit organlari tananing holati, tezligi va boshning joylashuvini sezadi. Eshitish jarayoni nafaqat tovushni aniqlash, balki gap - so‘z va musiqiy ritmni idrok qilish imkonini beradi. Muvozanat sezgisi esa refleks va ongli koordinatsiyani ta’minlaydi, masalan, yurish, sakrash yoki sport harakatlarida tananing balansini boshqaradi. 3. Hid va ta’m sezgisi Burundagi olfaktor retseptorlar havodagi molekulalarni qabul qiladi. Kimyoviy molekulalar retseptor bilan bog‘langanda, membrana potentsiali o‘zgaradi va impuls hosil bo‘ladi. Signal olfaktor nerv orqali olfaktor pufagiga, so‘ng limbik tizim va temporal korteksga yetadi, bu esa hidni ongli idrok va hissiyot bilan bog‘laydi. Ta’m sezgisi til ustidagi gustator papillalaridagi retseptorlar orqali ishlaydi. Retseptorlar shirin, sho‘r, nordon, achchiq va umami ta’m moddalari bilan bog‘lanadi va impulsni miyaga uzatadi. Hid va ta’m sezgilari birgalikda ovqatning to‘liq idrok qilinishini ta’minlaydi, bu oziq-ovqat tanlash, zaharlanishdan saqlanish va ovqatga nisbatan hissiy reaktsiyalarni boshqarishda muhimdir. 4. Teri va somatik sezgilar Teri va chuqur to‘qimalardagi retseptorlar mexanik (bosim, teginish, vibratsiya), termal (issiq va sovuq) va nociseptiv (og‘riq) stimullarni qabul qiladi. Mushak va bo‘g‘inlardagi proprioceptorlar tana holati va harakatlarni sezadi. Somatosensorik impulslar orqa miya yoki bevosita bosh miya orqali somatosensor korteksga yetadi. Korteksda impulslar analiz qilinib, koordinatsiyalangan refleks va ongli harakatlar yuzaga keladi. Misol uchun, qo‘lni issiq idishdan tortib olish refleksi tez va avtomatik tarzda amalga oshadi. 5. Nerv fiziologiyasi va signal uzatish Har bir retseptor stimulsga adekvat bo‘lib, membrana potentsialini o‘zgartiradi va impuls hosil qiladi (transduksiya). Ko‘z retseptorlari yorug‘likni, ichki quloq hair cell’lari mexanik stimullarni, olfaktor va gustator retseptorlar kimyoviy molekulalarni impulsga aylantiradi. Impulslar afferent nerv tolalari orqali markaziy nerv tizimiga uzatiladi. Talamus orqali signal filtrlanadi, faqat muhim stimullar korteksga yetadi. Korteks sezgini ongli idrokga aylantiradi, limbik tizim esa hissiyot va xotira bilan bog‘liq sezgi jarayonlarini boshqaradi. 6. Sezgi jarayonining fiziologik xususiyatlari Adaptatsiya: Retseptor uzoq vaqt stimulsiz qolsa sezuvchanlik kamayadi. Summatsiya: Bir nechta stimullar bir vaqtda ta’sir qilsa, signal kuchayadi. Sezgi refleksi: Xavfli stimullarga tezkor javob berishga imkon beradi. Multimodal integratsiya: Turli sezgilar bir vaqtda ishlash orqali atrof-muhitni kompleks idrok qilish imkonini beradi. Sezgi tizimi insonning hayotiy funktsiyalarini boshqaradi, pedagogik va tibbiy jarayonlarda qo‘llaniladi, adaptiv va xavfsiz xatti-harakatlarni shakllantiradi. XULOSA Sezgi jarayoni murakkab nerv-fiziologik mexanizm bo‘lib, tashqi va ichki stimullarni retseptorlar orqali qabul qiladi, nerv yo‘llari orqali miyaga yetkazadi va markaziy nerv tizimi ularni idrok qiladi hamda tegishli javobni shakllantiradi. Har bir sezgi turi o‘ziga xos retseptorlar va nerv yo‘llari orqali ishlaydi, ammo barcha sezgilar markaziy tizimda integratsiya qilinadi. Sezgi idrok, hissiyot, xotira, motivatsiya va xatti-harakatlarni boshqarishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. 195 Adaptatsiya, summatsiya va refleks javob kabi fiziologik xususiyatlar insonning atrof-muhitga moslashuvchanligini oshiradi, hayotiy muhim reaktsiyalarni tez va samarali amalga oshirishga yordam beradi. Sezgi tizimining murakkabligi uni ilmiy tadqiqotlar, diagnostika va tibbiy reabilitatsiya markazlariga, pedagogik va psixologik amaliyotlar uchun esa asosiy manba sifatida qiladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. F. Xaydarov, N. Xalilova. Umumiy psixologiya. Toshkent, 2020. 2. O. Ergashev. Nerv tizimi va inson psixikasi. Toshkent, 2018. 3. Sh. Islomov. Fiziologiya asoslari. Toshkent, 2019. 4. А.В. Петровский. Физиология высшей нервной деятельности. Москва, 2015. 5. Г.Е. Вульф. Нейропсихология и физиология сенсорных систем. Санкт-Петербург, 2017 6. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110–113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079