SEZGI QONUNIYATLARINING PSIXOLOGIK ASOSLARI

196 SEZGI QONUNIYATLARINING PSIXOLOGIK ASOSLARI Rahimboyeva Hulkar Xolimbatqizi qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va Boshlang‘ich ta’lim fakulteti Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 1 - kurs talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafidrasi o‘qtuvchisi Ilmiy raxbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17896688 Annotatsiya Ushbu tezisda sezgi jarayonlarining psixologik va fiziologik qonuniyatlari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Sezgi, insonning atrof - muhitdan axborot qabul qilishdagi eng muhim psixik jarayon sifatida ko‘rib chiqiladi. Maqolada adaptatsiya, sensibilizatsiya, differensial sezgirlik, kontrast, sinesteziya, kompensatsiya va selektivlik kabi asosiy qonuniyatlar ilmiy misollar asosida yoritiladi. Shuningdek, sezgi jarayonlarining nerv - fiziologik asoslari, analizatorlar faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlari ham chuqur tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: sezgi, analizator, nerv tizimi, adaptatsiya, sensibilizatsiya, kontrast, differensial sezgirlik, sinesteziya, kompensatsiya, selektivlik. Annotation: This article provides a scientific analysis of the psychological and physiological laws of sensation. Sensation is considered as the primary mental process through which humans perceive and interpret external information. The study examines key sensory laws such as adaptation, sensitization, differential sensitivity, contrast, synesthesia, compensation, and selectivity. The article also discusses the neurophysiological mechanisms of sensory systems and the functional characteristics of human analyzers. These laws are explained through theoretical concepts and practical examples, emphasizing their importance in psychology, education, medicine, neuropsychology, and rehabilitation. Keywords: sensation, analyzer, nervous system, adaptation, sensitization, contrast, differential sensitivity, synesthesia, compensation, selectivity KIRISH Inson psixik faoliyatining boshlang‘ich bosqichi sezgi jarayonlari bilan bog‘liq. Sezgi - bu tashqi olamdagi qo‘zg‘atuvchilarning sezgi organlariga bevosita ta’sir qilishi natijasida paydo bo‘ladigan psixik aks ettirish shaklidir. Sezgi orqali inson atrof-muhit haqidagi dastlabki va eng muhim axborotlarni oladi. Tabiiyki, ushbu jarayonning nerv - fiziologik asoslari, sezgi organlarining tuzilishi, analizatorlar faoliyati, shuningdek, psixologik qonuniyatlari ilmiy tadqiqotlarda alohida o‘rin egallaydi. Sezgi qonuniyatlari: Organizmning tashqi ta’sirlarga javob berish darajasi, qo‘zg‘atuvchilarning kuchi, davomiyligi, sifatiga nisbatan sezgirlikning qanday o‘zgarishini aniqlashga yordam beradi. Bu qonuniyatlar psixofiziologiya, pedagogika, tibbiyot, neyropsixologiya, sport psixologiyasi va kommunikatsiya sohalari uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Adaptatsiya qonuniyati: Adaptatsiya - sezgi organlarining kuchli yoki sust qo‘zg‘atuvchilarga moslashuvi. Bu jarayon retseptorlarning sezgirligi vaqt o‘tishi bilan pasayishi yoki ortishi bilan tavsiflanadi. Qorong‘ilikka moslashganda ko‘rish kuchayishi - pozitiv adaptatsiya. Kuchli hid 197 ta’sirida hidni sezishning susayishi - negativ adaptatsiya. Adaptatsiya organizmni ortiqcha yuklanishdan himoya qiladi va sezgi organlarining normal faoliyatini saqlaydi. Sensibilizatsiya qonuniyati: Sensibilizatsiya - analizatorning sezgirligi oshishi bilan tavsiflanadi. Bu jarayon odatda tashqi ta’sirlar, motivatsiya, emotsional holat yoki ehtiyojlar bilan bog‘liq. Misollar: Musiqachilarda eshitish sezgirligining kuchliligi. Sportchilarda muvozanatni sezishning rivojlanganligi. Jarohatlangan joyda sezgirlikning ortishi. Sensibilizatsiya markaziy nerv tizimi qo‘zg‘aluvchanligining oshishi bilan bog‘liq. Differensial sezgirlik qonuniyati (Veber - Fexner qonuni). Differensial sezgirlik - ikki qo‘zg‘atuvchi orasidagi minimal farqni sezish qobiliyati. Qonuniyatga ko‘ra, seziladigan minimal farq qo‘zg‘atuvchining boshlang‘ich kuchiga proporsional. Masalan: 1 kg va 1,1 kg yuk orasidagi farq seziladi, 50 kg va 50,1 kg esa sezilmaydi.Bu qonun psixometriya, ergonomika va texnik diagnostikada muhim sanaladi. Kontrast qonuniyati: Kontrast - sezgi kuchining fon bilan solishtirilganda ortishi yoki susayishi. Misollar: Issiq muhitdan sovuq joyga chiqqanda sovuqlik kuchli seziladi. Qora rang yonida oq rang ancha yorqin ko‘rinadi. Shirinlikdan keyin achchiq ta’m keskin seziladi. Kontrast sezgining nisbiy xususiyat sifatida namoyon bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Sinesteziya qonuniyati. Sinesteziya - bir sezgi boshqasini qo‘zg‘atishi. Bu holat insonlarda tug‘ma yoki ijodkorlikka bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ko‘rinishlari: Raqamlarni rangda ko‘rish: Musiqa ohanglarini ranglar bilan his qilish. Harflarni fazoviy shaklda idrok eti. Bu jarayon miyada sezgi sohalari o‘rtasidagi neyron bog‘lanishlarning kuchliligi bilan izohlanadi. Kompensatsiya qonuniyati. Agar bir analizator faoliyati sustlashsa, boshqasi uning funksiyasini to‘ldiradi. Bu miya plastikliMisollar: Ko‘zi ojiz insonlarda eshitish yoki teginish kuchli rivojlangan bo‘ladi. Eshitishida nuqsoni bo‘lganlarda ko‘rish sezgirligi kuchayadi. Bu qonuniyat reabilitatsiya, maxsus pedagogika va neyropsixologiyada keng qo‘llaniladi. Selektivlik (tanlovchanlik) qonuniyati. Inson atrofdagi barcha signallarni emas, faqat muhimlarini tanlab qabul qiladi. Sezgining tanlovchanligi diqqat jarayoni bilan uzviy bog‘liq. Misollar: Shovqin ichida ham o‘z ismini eshitish; Haydovchi yo‘lda faqat zarur belgilarga e’tibor qaratishi. Selektivlik insonning moslashuvchanligi va kognitiv samaradorligini ta’minlaydi. Sezgi jarayonlari inson hayotida katta ahamiyatga ega. Ular atrof - muhitni anglashi, xavf-xatardan himoyalanishi, mehnat faoliyatini bajarishi, o‘qish, yozish, muloqot qilish kabi faoliyatlarning to‘g‘ri bajarilishini ta’minlaydi. Shuningdek, sezgi qonuniyatlari bolalar rivojlanishini o‘rganishda, o‘qitish metodikalarini ishlab chiqishda, psixodiagnostika, tibbiyot, marketing, dizayn, texnika xavfsizligida ham muhim o‘rin tutadi. [1] XULOSA Sezgi qonuniyatlari insonning atrof-muhitni idrok etishi va unga moslashish jarayonida muhim o‘rin tutadi. Adaptatsiya qonuniyati analizatorlarning tashqi muhitdagi o‘zgarishlarga moslashuvchanligini ta’minlaydi, sensibilizatsiya sezgirlikning oshishi orqali tashqi stimullarga javob berishni yaxshilaydi. Differensial sezgirlik qonuniyati insonning kichik farqlarni aniqlash qobiliyatini, kontrast qonuniyati esa sezgi organlarining signalni fon bilan solishtirish qobiliyatini namoyon qiladi. Sinesteziya, kompensatsiya va selektivlik qonuniyatlari esa sezgi tizimlarining murakkabligi, o‘zaro bog‘liqligi va moslashuvchanligini ko‘rsatadi. Ushbu qonuniyatlarni chuqur o‘rganish psixologiya, pedagogika, tibbiyot, sport psixologiyasi, neyropsixologiya, reabilitatsiya va boshqa amaliy sohalarda inson faoliyatining samaradorligini oshirishga yordam beradi. Shuningdek, ular bolalarda sezgi jarayonlarini rivojlantirish, maxsus pedagogik metodlarni ishlab chiqish va psixodiagnostika uchun mustahkam ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Sezgi jarayonlarini 198 tahlil qilish orqali inson psixikasining murakkab tuzilishi, idrok va xotira jarayonlari, shuningdek, turli faoliyatlarda moslashuvchanlik va samaradorlik yanada aniqroq tushuniladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Ananev B.G. “Chelovek kak predmet poznaniya” - Moskva: Nauka, 2001.[4] 2. Zimnyaya I.A. “Psixologiya” - Moskva: Logos, 2010.[4] 3. Nigmatov A. “Umumiy psixologiya” - Toshkent: Fan, 2012.[1] 4. Rubinshteyn S.L. “Osnovy obshchey psixologii” - SPb., 2003.[2] 5. Xudoyberdiyev A. “Psixofiziologiya asoslari” - Toshkent, 2018.[3] 6. Fexner G. “Elemente der Psychophysik” - Leipzig, 1860.[5] 7. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079 [6]