SEZGI JARAYONI VA QONUNIYATLARI

210 SEZGI JARAYONI VA QONUNIYATLARI Valijonova Mubina Abrorbek qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim fakulteti Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 1kurs talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi oʻqituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir oʻgʻli [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17896847 Annotatsiya Ushbu maqolada sezgi jarayonining psixologik xususiyatlari, uning fiziologik asoslari va inson idroki shakllanishidagi o‘rni ilmiy nuqtai nazardan yoritiladi. Sezgi organlarining faoliyatiga xos bo‘lgan qonuniyatlar - adaptatsiya, differensial sezgirlik, Weber - Fechner qonuni, kontrast, sinesteziya, sezgi chegaralari va ularning psixik faoliyatdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: sezgi, sensor jarayonlar, psixologiya, adaptatsiya, differensial sezgirlik, Weber - Fechner qonuni. KIRISH Inson tafakkurining barcha murakkab shakllari - idrok, xotira, diqqat, tafakkur, tasavvur - o‘zining boshlang‘ich manbasini sezgi jarayonidan oladi. Tashqi olam haqida dastlabki axborot aynan sezgi organlari orqali ongga kirib keladi va psixik obrazlar yaratish jarayoni boshlanadi. Shuning uchun sezgi psixologiya fanida eng elementar, ammo eng fundamental kategoriya hisoblanadi. Sezgi jarayonlari biologik jihatdan oddiy ko‘ringan bo‘lsa - da, ularning to‘g‘ri ishlashi shaxsning butun ruhiy hayotini, axborotni qabul qilish tezligini, idrok aniqligini, kognitiv faoliyat samaradorligini belgilaydi. Zamonaviy psixologiyada sezgi jarayonining qonuniyatlarini o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham ega. Ta’lim, sport, tibbiyot, harbiy soha, aviatsiya, ishlab chiqarish, haydovchilik, professional tanlov kabi ko‘plab jarayonlarda sezgi aniqligi va tezligining ahamiyati beqiyosdir. Shuning uchun sezgi mexanizmlarini psixologik jihatdan o‘rganish inson faoliyatidagi samaradorlikni oshiradi. Sezgi - obyektning alohida xususiyatlarini (rang, tovush, hid, ta’m, harorat, bosim, og‘irlik va boshqalar) aks ettiruvchi elementar psixik jarayondir. Har bir sezgi turi ma’lum retseptorlarga asoslanadi: ko‘rish sezgisi ko‘z to‘qimalari orqali, eshitish sezgisi quloq sekretsiyasi orqali, hid sezgisi burun retseptorlari orqali, tanosuv sezgisi teri retseptorlari orqali shakllanadi. Ularning har biri tashqi energiya ta’sirini nerv impulslari ko‘rinishiga aylantiradi va markaziy asab tizimiga uzatadi. Sezgi jarayonining psixologik ahamiyati shundaki, u idrok uchun poydevor vazifasini bajaradi. Agar sezgi sust bo‘lsa, inson haqiqiy axborotni buzilgan, noaniq yoki kechikkan holda qabul qiladi. Bu holat aniqlik yo‘qolishiga, fikrlashda xatolarga va ijtimoiy moslashuvning pasayishiga olib kelishi mumkin [1]. Adaptatsiya - bu retseptorlarning uzoq davom etuvchi ta’sirga moslashib, sezgi kuchining o‘zgarishi jarayonidir. Masalan, qorong‘idan yorug‘ga chiqqanda ko‘zning “qamashtirishi” yoki sovuq suvga tushganda dastlab kuchli sezilgan, ammo bir necha daqiqadan so‘ng susaygan sezgilar adaptatsiyaning tipik ko‘rinishidir. 211 Adaptatsiyaning psixologik ahamiyati quyidagilarda namoyon bo‘ladi: • organizmni keraksiz sezgi yuklamasidan himoya qiladi; • retseptorlarni energiya tejash rejimiga o‘tkazadi; • muhitga tez moslashish imkonini beradi; • diqqatni yangi stimullarga yo‘naltirishni osonlashtiradi. Psixofizikaning eng muhim qonunlaridan biri - Weber - Fechner qonunidir. Unga ko‘ra, sezgi kuchining ortishi stimullarning fizik kuchiga to‘g‘ri proporsional emas, balki logarifmik bog‘liqdir. Ya’ni qo‘shimcha ta’sir sezilishi uchun oldingisidan ma’lum baravar kuchliroq bo‘lishi kerak. Inson sezgisining to‘g‘ri va barqaror ishlashi markaziy asab tizimining murakkab mexanizmlariga bog‘liq. Har bir sezgi turi ma’lum reseptor maydonlaridan boshlanadi va neyron impulsining yuqori tuzilmalarga uzatilishi bilan davom etadi. Sensor impulslar orqa miyaning dastlabki sinapslaridan o‘tib, talamus orqali bosh miyaning kortikal markazlariga yetkaziladi. Masalan, ko‘rish sezgisi ensa sohasidagi vizual markazlarda, eshitish sezgisi chakka sohasidagi analizatorlarda, tanosuv sezgisi markaziy po‘stloq bilan bog‘liq pariyetal tuzilmalarida qayta ishlanadi. Shu jarayon davomida impulslar faqat uzatilmaydi, balki turli bosqichlarda qayta filtrlash, kuchaytirish, farqlash va tanlab olish mexanizmlaridan o‘tadi. Shuning uchun sezgi faqat tashqi stimullarga javob emas, balki miya tomonidan faol qayta ishlangan axborot mahsuli hisoblanadi. Neyrofiziologlar sezgi jarayonidagi “neyral plastiklik” tushunchasini alohida ta’kidlaydi: insonning sezgi tajribasi ortgani sari neyron aloqalar mustahkamlanadi va retseptor - miya tizimining sezgirligi ortadi. Bu jarayon ayniqsa bolalikda va o‘smirlik yoshida faol kechadi, shu bois sezgilarni erta bosqichda to‘g‘ri rivojlantirishning ahamiyati juda katta [3]. Sezgi jarayoni ko‘pincha idrok bilan aralashtirib yuboriladi, ammo ularning tabiati turlicha. Sezgi obyektning alohida belgisini aks ettirsa, idrok esa bu belgilar asosida yaxlit obraz yaratadi. Bu ikki jarayonning o‘zaro ta’sir mexanizmini psixologiya “sensor - perseptiv integratsiya” deb ta’riflaydi. Masalan, inson biror buyumni ko‘rsa, faqat uning rangi yoki shaklini emas, balki rang, shakl, hajm, fazoviy joylashuv va harakatning umumiy uyg‘unligini bir vaqtda idrok etadi. Bunda sezgi organlari berayotgan axborotlar har xil yo‘nalishlar bo‘yicha kelsa - da, miya ularni birlashtirib, mazmunli butunlikka aylantiradi. Agar sezgi jarayonidagi biror bo‘g‘in sust ishlasa, idrok darajasida buzilishlar yoki noaniq obrazlar paydo bo‘ladi. Shu sababli sezgi mexanizmlarining har biri idrokning ravshanligi, aniqligi va barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bu ayniqsa yuqori konsentratsiya talab qiladigan kasblarda (pilotlar, jarrohlar, haydovchilar, sportchilar) juda muhim [4]. XULOSA Sezgi - insonning ruhiy hayotidagi eng muhim jarayonlardan biri bo‘lib,idrokning poydevorini tashkil etadi. Uning adaptatsiya, differensial sezgirlik, kontrast, sinesteziya, sezgi chegaralari kabi qonuniyatlari insonning tashqi olamni qanchalik nozik va aniqlik bilan qabul qilishini belgilaydi. Sezgi jarayoni shunchaki fiziologik akt emas - bu psixik faoliyatning murakkab mexanizmi bo‘lib, shaxsning tafakkuri, xatti - harakati, qaror qabul qilishi, kasbiy muvaffaqiyati va umumiy moslashuvchanligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Sezgi qonuniyatlari shuni ko‘rsatadiki, inson tashqi olamdagi ta’sirlarni organizmning sezuvchanligi, ta’sir kuchi va davomiyligiga qarab qabul qiladi. Sezgi jarayoni doimo o‘zgaruvchan bo‘lib, u moslashadi: kuchli ta’sirga ko‘nikkan sari sezgirlik pasayadi, yangi ta’sir bo‘lsa kuchayadi. Sezgilar ma’lum chegaralarda ishlaydi, ya’ni juda kuchsiz yoki juda kuchli ta’sirlar sezilmaydi. Shuningdek, sezgi farqlash xususiyatiga ega bo‘lib, inson o‘z tajribasiga tayanib juda kichik farqlarni ham ajrata oladi. Sezgi e’tibor bilan chambarchas 212 bog‘liq: inson e’tibor qaratgan narsani aniqroq va kuchliroq sezadi. Umuman olganda, sezgi qonuniyatlari insonning atrof-muhitni to‘g‘ri qabul qilishiga, o‘zgarishlarga moslashishiga va keyingi idrok jarayonlari shakllanishiga asos bo‘ladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Zaparov A. Umumiy psixologiya. - Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari jamiyati nashriyoti, 2018. - 312 b. 2. Karimova V.M. Psixologiya asoslari. - Toshkent: O‘qituvchi, 2016. - 256 b. 3. Ломов Б. Ф. Общие основы психологии. - Москва: Наука, 2014. - 384 с. 4. Солсо Р. Когнитив психология. - Санкт-Петербург: Питер, 2016. - 589 с. 5. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079 6. Z. Nishonova, M. Raxmonov. Umumiy psixologiya. - Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2019. 7. G‘.B. Shoumarov. Psixologiya asoslari. - Toshkent: TDPU nashriyoti, 2020. 8. R. Sunnatova, D. Abdullaeva. Eksperimental psixologiya. - Toshkent: Fan va texnologiya, 2017. 9. B. G‘aniyev. Bilish jarayonlari psixologiyasi. - Toshkent, 2018.