PSIXOLOGIYA FANININGTARAQQIYOT BOSQICHLARI

240 PSIXOLOGIYA FANININGTARAQQIYOT BOSQICHLARI Eshmuminova Afsona Sherzod qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va Boshlang‘ich ta’lim fakulteti Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishining 1 - kurs talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17897256 Annotatsiya Ushbu ishda psixologiya fanining qadimgi davrlardan to hozirgi kungacha bo‘lgan tarixiy rivojlanish bosqichlari tahlil qilingan. Psixologik bilimlarning falsafiy qarashlar asosida shakllanishi, o‘rta asr diniy - falsafiy talqinlari, Uyg‘onish davrida ilmiy metodlarning paydo bo‘lishi hamda XIX asrda psixologiyaning mustaqil fan sifatida ajralib chiqishi izchil yoritilgan. Shuningdek, XX asrda yuzaga kelgan asosiy psixologik maktablar – bixeviorizm, psixoanaliz, gestalt, gumanistik va kognitiv yondashuvlarning ilmiy mazmuni qisqacha tahlil etildi. Zamonaviy psixologiyaning ko‘p tarmoqli ilmiy yo‘nalishlar bilan integratsiyalashuvi, neyropsixologik tadqiqotlar va amaliy psixologiyaning rivojlanish omillari ham ko‘rib chiqildi. Ishning mazmuni psixologiya fanining tarixiy taraqqiyotini izchil, ilmiy nuqtai nazardan yoritishga qaratilgan. Kalit so‘zlar: Psixologiya tarixi; ruhiy jarayonlar; qadimgi falsafa; eksperimental psixologiya; psixoanaliz; bixeviorizm; gestalt; gumanistik yondashuv; kognitiv psixologiya; zamonaviy psixologiya; psixik rivojlanish; ilmiy maktablar. Annotation: This study analyzes the historical stages of the development of psychology from ancient times to the present day. It consistently examines the formation of psychological knowledge on the basis of philosophical views, the religious-philosophical interpretations of the Middle Ages, the emergence of scientific methods during the Renaissance, and the separation of psychology as an independent science in the 19th century. In addition, the scientific content of the major psychological schools that emerged in the 20th century - behaviorism, psychoanalysis, Gestalt psychology, humanistic and cognitive approaches - has been briefly reviewed. The integration of modern psychology with various scientific fields, the rise of neuropsychological research, and the factors influencing the development of applied psychology are also discussed. The main purpose of the work is to present the historical evolution of psychology in a consistent and scientifically grounded manner. Keywords: History of psychology; mental processes; ancient philosophy; experimental psychology; psychoanalysis; behaviorism; Gestalt; humanistic approach; cognitive psychology; modern psychology; psychological development; scientific schools. KIRISH Psixologiya insonning ruhiy dunyosini, xatti - harakatini, idrok va tafakkur jarayonlarini, shuningdek, shaxsning individual xususiyatlarini o‘rganadigan fan sifatida jamiyat taraqqiyotida muhim o‘rin egallaydi. Inson ongining mazmuni, ruhiy jarayonlarning shakllanish mexanizmlari va xulq-atvorning ichki sabablari qadimdan olimlar, mutafakkirlar va tabiblarning e’tiborini tortib kelgan. Shu bois psixologiya fani uzoq tarixiy ildizlarga ega bo‘lib, uning rivojlanishi jamiyatning madaniy darajasi, ilmiy qarashlar evolyutsiyasi va inson haqidagi tasavvurlarning o‘zgarishi bilan 241 chambarchas bog‘liqdir. Tarixiy taraqqiyot jarayonida psixologiya dastlab falsafaning tarkibiy qismi sifatida shakllangan, keyinchalik esa mustaqil ilmiy fan mavqeiga ega bo‘lgan. Psixologiya rivojlanishining har bir bosqichi inson ruhiyati haqidagi ilmiy bilimlarning boyishiga, yangi metod va yo‘nalishlarning shakllanishiga sabab bo‘lgan. Qadimgi sivilizatsiyalardagi oddiy tasavvurlardan boshlab, Antik yunon mutafakkirlari tomonidan ishlab chiqilgan falsafiy qarashlar, o‘rta asrlardagi diniy-ta’limiy yondashuvlar, Uyg‘onish va Yangi davrda paydo bo‘lgan ilmiy metodlar psixologiyaning taraqqiyotini izchil davom ettirdi. Ayniqsa XIX asrda psixologiyaning mustaqil fan sifatida shakllanishi, laboratoriya tajribalarining joriy qilinishi va eksperimental metodlarning rivojlanishi uning ilmiy mavqeini yanada mustahkamladi. XX asrda yuzaga kelgan bixeviorizm, psixoanaliz, gestalt, gumanistik va kognitiv yondashuvlar psixologiya fanini yangi g‘oya va tahlil usullari bilan boyitib, inson ruhiy hayotining turli qirralarini chuqur o‘rganish imkonini berdi. Bugungi kunda psixologiya jamiyatning turli sohalarida – ta’lim, tibbiyot, boshqaruv, sport, ishlab chiqarish, oilaviy munosabatlar va kommunikatsiya jarayonlarida keng qo‘llanilmoqda. Zamonaviy texnologiyalar, neyroimijlash usullari, kompyuter modellashtirish va katta ma’lumotlar tahlili psixik jarayonlarni yanada aniqroq o‘rganish imkonini yaratmoqda. Shuning uchun psixologiya fanining tarixiy taraqqiyot bosqichlarini o‘rganish nafaqat ilmiy, balki amaliy ahamiyatga ham ega. Bu jarayon fan rivojidagi qonuniyatlarni tushunishga, bugungi psixologik tadqiqotlarning ilmiy asoslarini belgilashga va kelajakdagi izlanishlar uchun konseptual yo‘nalishlarni aniqlashga yordam beradi. Mazkur ishda psixologiya fanining tarixiy shakllanishi va bosqichma-bosqich rivojlanish jarayoni yoritiladi, turli davrlarning ilmiy maktablari, yondashuvlari va ularga oid asosiy g‘oyalar tahlil qilinadi. Mavzuni chuqur o‘rganish inson ruhiyati haqidagi bilimlarni kengaytiradi, psixologiyaning bugungi kunda tutgan mavqeini anglashga va uni amaliy faoliyatda qo‘llash imkoniyatlarini aniqlashga xizmat qiladi. Psixologiya fanining shakllanishi va rivojlanishi uzoq tarixiy jarayonni o‘z ichiga oladi. Inson ruhiyati qadimdan olimlar, mutafakkirlar va tabiblarning e’tibor markazida bo‘lgan. Qadimgi Sharq, Misr, Hindiston va Xitoy sivilizatsiyalarida ruhiy jarayonlar to‘g‘risida dastlabki tasavvurlar paydo bo‘lib, inson xatti-harakati, hissiyotlari, ruhiy holatlari turli diniy-falsafiy qarashlar bilan izohlangan. Antik yunon faylasuflari Suqrot, Aflotun va Aristotel psixikani o‘rganishga ilmiy tus berib, idrok, xotira, tafakkur, xarakter kabi tushunchalarga dastlabki ta’riflarni berganlar. Ayniqsa Aristotelning “Ruh haqida” nomli asari psixologiya tarixida alohida o‘rin tutadi va psixikani organizmning tabiiy funksiyasi sifatida talqin qilgani bilan keyingi ilmiy izlanishlarga zamin yaratdi. O‘rta asrlarda psixologik qarashlar diniy - falsafiy yo‘nalishga moyil bo‘lib, inson ruhining ilohiy mohiyati markaziy mavzuga aylandi. Sharq mutafakkirlari – Forobiy, Ibn Sino va Ibn Rushd ilmiy kuzatishlarga asoslangan holda idrok, xotira, hissiyot va temperament kabi jarayonlarni tushuntirishga harakat qilganlar. Ibn Sinoning psixik jarayonlar haqidagi fikrlari, xususan, sezgi va idrok mexanizmlari, ong va xotira tahlili bugungi zamonaviy psixologiya uchun ham muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu davrda shaxsning axloqiy poklanishi, ruhiy tarbiya va ijtimoiy xulq normalari diniy nuqtai nazar bilan uyg‘un talqin qilingan. Uyg‘onish va Yangi davr inson tafakkurining erkinligi, ilmiy izlanishlarning kuchayishi bilan ajralib turadi. Bu davrda tajribaviy metodlar shakllanib, ilmiy kuzatish, mantiqiy tahlil va tajriba psixologik izlanishlarning asosiy vositasiga aylana boshladi. R. Dekart ongni alohida ilmiy 242 muammo sifatida ko‘rib, “Men o‘ylayapman, demak men bor” tamoyili orqali ongning mustaqil tahlil qilinishi kerakligini asoslab berdi. U insonning ruhiy faoliyatini mexanik qonuniyatlar bilan bog‘lashga harakat qilib, psixologiyada dualizm g‘oyasini ilgari surdi. Bu davrdan boshlab psixologik bilimlar falsafadan asta-sekin ajralib, ilmiy yo‘nalish tusini ola boshladi. XIX asr psixologiyaning mustaqil fan sifatida shakllanishi bilan xarakterlanadi. 1879-yilda nemis olimi V. Vundt Leyptsigda birinchi psixologik laboratoriyani tashkil etib, psixik hodisalarni ilmiy eksperiment asosida o‘rganish imkonini yaratdi. Introspeksiya metodining qo‘llanilishi psixologiyada o‘lchov, tajriba, vaqt reaksiyasi va nerv fiziologiyasi kabi yo‘nalishlarning rivojlanishiga olib keldi. Shu davrda funksionalizm, assotsiatsionizm, fiziologik psixologiya kabi yo‘nalishlar ham shakllandi. Insonning nerv tizimi faoliyati, reflekslar va xulq mexanizmlarini o‘rganish psixologiyaning ilmiy asosini kuchaytirdi. XX asr boshlarida psixologiya bir necha mustaqil ilmiy maktablarga bo‘linib ketdi. Bixeviorizm ongni emas, balki tashqi xatti-harakatni tadqiqot predmeti sifatida belgilab, psixologiyani qat’iy ilmiy fan sifatida ko‘rsatdi. J. Uotson va B. Skinner inson xulq - atvorini stimulus va reaksiya munosabatlari orqali izohlab, xulqni shakllantirish qonuniyatlarini tajribalarda isbotladilar. Bixeviorizm amaliy psixologiya, pedagogika va menejmentda keng qo‘llaniladigan metodlarni yaratdi. Z. Freyd asos solgan psixoanaliz esa shaxsning ongsiz jarayonlari, ichki konfliktlari va ruhiy jarohatlarning xulqqa ta’sirini ochib berdi. Bu yo‘nalish klinik psixologiya va psixoterapiya rivojiga katta hissa qo‘shdi. Gestalt psixologiyasi idrokni yaxlit tizim sifatida talqin qilib, inson voqelikni bo‘laklarga ajratmasdan, balki umumiy struktura sifatida qabul qilishini ilmiy asoslab berdi. Gumanistik psixologiya insonni erkin, ijodkor, o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga qodir mavjudot sifatida ko‘rib, shaxsning ijobiy rivojlanishiga e’tibor qaratdi. A. Maslou ehtiyojlar iyerarxiyasini yaratib, shaxsning o‘zini namoyon qilishi eng oliy ehtiyoj ekanini ko‘rsatdi. K. Rojers esa insoniy muloqotga asoslangan terapevtik yondashuvni ishlab chiqdi. XX asrning ikkinchi yarmida shakllangan kognitiv psixologiya xotira, tafakkur, til, qaror qabul qilish kabi jarayonlarni axborotni qayta ishlash jarayoni sifatida o‘rganib, psixologiyaga yangi ilmiy metodlarni olib kirdi. Bu yondashuv kompyuter texnologiyalari va sun’iy intellekt bilan integratsiyalashib, zamonaviy psixologiya rivojining muhim omiliga aylandi. Bugungi kunda psixologiya fan sifatida yuqori darajada rivojlangan bo‘lib, u ko‘p tarmoqli va integrativ xususiyatga ega. Neyropsixologiya, eksperimental psixologiya, ijtimoiy psixologiya, yosh va pedagogik psixologiya, klinik psixologiya kabi yo‘nalishlar o‘z metodologiyasi va tadqiqot ob’ektiga ega bo‘lgan mustaqil bo‘limlarga aylangan. Zamonaviy neyroimijlash texnologiyalari – fMRI, EEG, PET tadqiqotlari psixik jarayonlarning biologik asoslarini chuqur o‘rganish imkonini bermoqda. Psixologiya kundalik hayot, ta’lim, sog‘liqni saqlash, ishlab chiqarish, marketing, sport, boshqaruv, oilaviy munosabatlar kabi ko‘plab sohalarda keng qo‘llanilmoqda. Fan sifatida psixologiya nafaqat nazariy bilimlar majmui, balki inson ruhiy muammolarini bartaraf etish, shaxs rivojini qo‘llab-quvvatlash va jamiyatda sog‘lom psixologik muhit yaratishga xizmat qiladigan amaliy tizimga aylangan. XULOSA Psixologiya fanining tarixiy taraqqiyot bosqichlarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, inson ruhiyati qadimdan buyuk mutafakkirlar, tabiblar va olimlarning e’tibor markazida bo‘lgan murakkab va ko‘p qirrali masaladir. Tarixiy manbalarda psixik jarayonlar haqida dastlabki tasavvurlar diniy-falsafiy qarashlar bilan bog‘langan bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan ilmiy kuzatish, 243 tajriba va tahlil asosida shakllangan ilmiy yondashuvlar paydo bo‘ldi. Antik davrdagi Aflotun, Suqrot va Aristotelning ruh haqidagi qarashlari psixologiya fanining dastlabki nazariy zaminini yaratgan bo‘lsa, O‘rta asrlarda Ibn Sino, Forobiy kabi sharq mutafakkirlari psixik jarayonlarning tabiiy, fiziologik va axloqiy jihatlarini ilmiy nuqtai nazardan sharhlaganlar. Bu qarashlar psixologiyaning keyingi bosqichlarda ilmiy fan sifatida shakllanishiga mustahkam poydevor bo‘ldi. Uyg‘onish davrida inson aqli, tafakkuri va erkin fikrlash qobiliyatiga bo‘lgan e’tibor kuchaydi. Ilmiy metodning shakllanishi psixologiyaning falsafiy ta’riflardan ilmiy asoslangan tahlillarga o‘tishida muhim rol o‘ynadi. XIX asr psixologiyaning mustaqil fan sifatida shakllanish davri bo‘lib, V. Vundt tomonidan eksperimental psixologiyaning yo‘lga qo‘yilishi va psixik jarayonlarni laboratoriya sharoitida o‘lchash imkoniyatining yaratilishi fan rivojida tub burilish yasadi. Bu jarayon psixologiyani aniq, tajribaga asoslangan fan sifatida shakllantirdi. XX asr psixologiyasi o‘zining rang-barangligi, ko‘p yo‘nalishliligi va metodlar xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Bixeviorizmning xulq-atvorni o‘rganishga qaratilgan qat’iy ilmiy yondashuvi, psixoanalizning inson ongsiz jarayonlarini tahlil qilishdagi chuqur tushunchalari, gestalt psixologiyasining idrokning yaxlit xususiyatlarini o‘rganishga qaratilgan tamoyillari psixologiya fanini nazariy va amaliy jihatdan boyitdi. Gumanistik psixologiya esa insonning ijobiy o‘sish imkoniyatlari va shaxsiy rivojlanishiga e’tibor qaratib, insonparvar yondashuvni kuchaytirdi. Kognitiv psixologiya axborotni qayta ishlash jarayonlarini ilmiy asoslab, bugungi zamonaviy psixologiya rivojiga katta hissa qo‘shdi. Zamonaviy davrda psixologiya ko‘p tarmoqli, integrativ fan sifatida shakllanib, neyropsixologiya, klinik psixologiya, ijtimoiy va pedagogik psixologiya, shuningdek, texnik psixologiya kabi yo‘nalishlarni qamrab olgan yirik ilmiy tizimga aylandi. Innovatsion texnologiyalar, neyroimijlash uskunalari, sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar (big data) psixik jarayonlarni yanada aniqroq o‘rganish imkonini bermoqda. Shu bilan birga, amaliy psixologiya, psixoterapiya, konsultativ psixologiya va ta’lim psixologiyasi kabi sohalar jamiyat taraqqiyotida muhim o‘rin egallab, insonning ruhiy salomatligini mustahkamlash, ijtimoiy moslashuvini ta’minlash va hayot sifatini yaxshilashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda. Yuqoridagilarni umumlashtirgan holda aytish mumkinki, psixologiya fani tarix davomida falsafiy mulohazalardan boshlab, ilmiy eksperimentlarga, undan esa zamonaviy neyrobiologik tadqiqotlargacha bo‘lgan murakkab taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan. Fan bugun faqat ruhiy jarayonlarni tushuntiribgina qolmay, balki insonning turmush tarzi, sog‘lig‘i, ta’limi, kasbiy rivoji va jamiyatdagi o‘rniga bevosita ta’sir qiladigan muhim amaliy yo‘nalishga aylangan. Psixologiyaning tarixiy taraqqiyotini bilish nafaqat nazariy ahamiyatga, balki amaliy qiymatga ham ega bo‘lib, bugungi psixologik izlanishlarning to‘g‘ri yo‘nalishda rivojlanishiga, yangi tadqiqotlar uchun ilmiy asos yaratilishiga xizmat qiladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziyev E. G. Umumiy psixologiya. - Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2010. 2. G‘oziyev E. G. Psixologiya tarixi. - Toshkent: O‘qituvchi, 2002. 3. Raximov I. Psixologiya asoslari. - Toshkent: Fan va texnologiya, 2015. 4. Yo‘ldoshev J., Hasanov S. Pedagogik va yosh psixologiyasi. - Toshkent: O‘qituvchi, 2016. 5. Karimova V. M. Amaliy psixologiya. - Toshkent: Fan va texnologiya, 2014. 244 6. Jalolov I. Umumiy va eksperimental psixologiya. - Toshkent: Innovatsiya, 2020. 7. Saidahmedov N. Ta’lim jarayonida psixologik yondashuvlar. - Toshkent: Ilm ziyo, 2018. 8. Mamatov M. Shaxs psixologiyasi. - Toshkent: Fan, 2007. 9. Toshxo‘jayev A. Psixologik tadqiqot metodlari. - Toshkent: Universitet, 2019. 10. Yo‘ldosheva D., Turdaliev A. Psixologiya fanining rivojlanish bosqichlari. - Toshkent: Tafakkur qanoti, 2021.