INTELLEKTNI OʻLCHASHDA ZAMONAVIY TESTLAR

245 INTELLEKTNI OʻLCHASHDA ZAMONAVIY TESTLAR Gʻaybullayeva Rayhona Hasan qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim fakulteti talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17897301 Annotatsiya Ushbu tezisda inson intellektini o‘lchashga oid testlarning shakllanish jarayoni tarixiy nuqtayi nazardan izchil ochib beriladi. XIX asr oxiridagi ilk psixometrik tajribalardan tortib, Bine - Simon shkalasi, shuningdek, Veksler tomonidan yaratilgan intellekt baholash tizimlarining amaliy ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, zamonaviy psixodiagnostika jarayonida kompyuterlashtirilgan adaptiv testlarning paydo bo‘lishi, raqamli texnologiyalar orqali intellektni aniqlashning yangi imkoniyatlari ham tahlil qilinadi. Mazkur izlanish intellekt testlari evolyutsiyasining ilmiy asoslarini ko‘rsatish bilan birga, bugungi psixologik baholash tizimida ularning tutgan o‘rnini ham oydinlashtiradi. Kalit so‘zlar: Intellekt, psixometriya, Bine - Simon shkalasi, Veksler testlari, psixodiagnostika, kompyuterlashtirilgan adaptiv testlar, intellekt nazariyalari, tarixiy rivojlanish. Abstract:This thesis explores the historical formation of intelligence-measurement tests from a broad and developmental perspective. Beginning with the earliest psychometric attempts of the late nineteenth century, the study highlights the emergence of the Binet - Simon scale, the practical significance of the intelligence-assessment system created by Wechsler. The analysis further examines the rise of computerized adaptive testing in contemporary psychodiagnostics and the new possibilities introduced by digital technologies in assessing human intellect. By presenting these evolutionary stages, the work reveals both the scientific foundations and the present - day relevance of intelligence tests within psychological evaluation. Keywords: Intelligence, psychometrics, Binet - Simon scale, Wechsler tests, psychodiagnostics, computerized adaptive testing, intelligence theories, historical development. KIRISH Inson intellekti qadimdan olimlarni o‘ziga rom etib kelgan, biroq uni aniq o‘lchashga bo‘lgan ilmiy urinishlar nisbatan yaqinda - psixologiya mustaqil fan sifatida shakllanayotgan davrlarda yuzaga keldi. XIX asr oxiriga kelib aqliy qobiliyatlar nafaqat kuzatuvlar orqali, balki miqdoriy mezonlar bilan baholanishi mumkin degan g‘oya tobora kuchayib bordi. Shunday bir jarayonda inson tafakkurining murakkab qatlamlarini ochib berishga intilgan psixometrik yo‘nalish tug‘ildi. Bu izlanishlar ortidan Alfred Bine, Charlz Spirman, Lui Tyorston kabi olimlar o‘z davrining ilmiy manzarasini o‘zgartirgan yangiliklar yaratdilar. Ular taklif etgan shkalalar, omillar nazariyasi va baholash tamoyillari keyinchalik butun dunyo ta’limi va psixodiagnostika amaliyotiga chuqur kirib bordi. Bugun intellektni aniqlash jarayoni nafaqat qog‘oz testlar bilan cheklanmaydi, balki raqamli algoritmlar, adaptiv baholash tizimlari va neyropsixologik yondashuvlar bilan chambarchas bog‘liq. Zamonaviy testlar insonning fikrlash sur’ati, informatsiyani qayta ishlash tezligi va muammoli vaziyatlarga moslashuvini qay darajada chuqur ko‘rsata olishi bilan ajralib turadi. Shu bois ushbu mavzuning ilmiy ahamiyati nafaqat tarixiy faktlarni sanab o‘tishda, balki 246 intellekt baholash usullarining qanday yo‘l bosib o‘tganini, qaysi nazariy poydevorga tayanganini va bugungi kunda qaysi yo‘nalishlarda rivojlanayotganini anglashda namoyon bo‘ladi. Bu o‘z navbatida maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim sohasida ham har bir bolaning kognitiv imkoniyatlarini to‘g‘ri baholashga asos yaratadi. Inson intellektini o‘lchash g‘oyasi psixologiya fanining eng murakkab va shu bilan birga eng qiziqarli yo‘nalishlaridan biri sifatida shakllanib bordi. Dastlab tafakkur haqida yuritilgan fikrlar ko‘proq falsafiy mulohazalardan iborat bo‘lib, insonning aqliy qobiliyatlarini raqamlar orqali tasvirlash deyarli imkonsizdek tuyulardi. Ammo jamiyat taraqqiyoti, ta’lim tizimining murakkablashuvi hamda har bir shaxsning o‘ziga xos kognitiv imkoniyatlarini aniqlash zaruriyati intellektni o‘lchash bo‘yicha ilmiy yondashuvlarning shakllanishiga turtki berdi. Shu tariqa psixometriya deb nom olgan yo‘nalish paydo bo‘lib, inson ruhiyatining o‘lchanishi, taqqoslanishi va modellashtirilishi mumkinligini isbotlashga kirishdi. Intellektni baholash tarixida Frensis Galtonning o‘rni alohida o‘rin tutadi. U inson qobiliyatlari tabiiy farqlarga ega, bu farqlarni sistematik kuzatish va statistik tahlil orqali aniqlash mumkin degan qat’iy fikrga ega edi. Galtonning reaktsiya tezligi, sezgi keskinligi, idrokiy jarayonlarni o‘lchashga urinishlari o‘sha davr uchun dadil qadamlardan bo‘ldi. Uning ishlari hozirgi o‘lchov metodlari bilan to‘liq mos kelmasada, psixometrik fikrlashning ildizlarini aynan shu davrga borib taqalishini inkor qilib bo‘lmaydi. Galtonning statistik metodlarni psixologiyaga olib kirgani keyinchalik korrelyatsiya tahlili, regressiya usullari va omillar tahlilining shakllanishiga uchqun bo‘ldi. XX asr boshlariga kelib intellektni o‘lchash borasida Bine - Simon shkalasi psixologiya tarixiga yangi sahifa ochdi. Alfred Bine va Teodor Simon o‘quvchilarning aqliy yoshini aniqlashga mo‘ljallangan test yaratdi va shu orqali ta’lim tizimida diagnostikaning ahamiyati beqiyosligini namoyon qildi. Bine testida bola oddiy mexanik vazifalarni emas, balki mantiqiy fikrlash, eslab qolish, umumlashtirish, til bilan ishlash kabi murakkab kognitiv jarayonlarni bajarishi talab etilgani bilan ajralib turardi. XX asr o‘rtalarida Devid Veksler testlarining paydo bo‘lishi diagnostika sohasiga yangi bosqich olib keldi. Veksler intellektni umumiy ko‘rsatkich orqali emas, balki turli komponentlarga ajratib baholashni taklif qildi. XULOSA Intellektni o‘lchashga oid zamonaviy testlar tarixi - bu oddiygina metodlar ketma-ketligi emas, balki inson tafakkurini tushunishga bo‘lgan ko‘p asrlik intilishlarning mujassam ifodasidir. O‘zining dastlabki bosqichlaridayoq psixologiya fani inson ongining sirli va murakkab tabiati bilan yuzma - yuz kelib, Galtonning tajribalaridan tortib, Bine va Simonning ilmiy izlanishlari, Spirman va Tyorstonning nazariy qarashlari, Vekslerning tashkiliy - uslubiy yangiliklari orqali ketma - ket rivojlanib bordi. Bugungi kunda intellektni o‘lchash odamning faqat bilim darajasini yoki oddiy mantiqiy fikrlash salohiyatini tekshirish emas, balki uning kognitiv moslashuvchanligi, informatsiyani qabul qilish darajasi, muammolarni hal etish uslubi, fikrlash sur’ati, hatto hissiy barqarorligi haqida ham chuqur tasavvur beruvchi murakkab jarayonga aylandi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Jalolov, S. (2021). Psixologiya asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti. 2. Raximov, B. (2018). Umumiy psixologiya. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti. 247 3. Haydarov, O. (2019). Psixodiagnostika asoslari va metodlari. Toshkent: Yangi asr avlodi. 4. Abdullayev, A. (2017). Bilish jarayonlari psixologiyasi. Toshkent: TDPU nashriyoti. 5. Mavlonova, R., Qodirova, F. (2016). Rivojlanish psixologiyasi. Toshkent: O‘qituvchi. 6. G‘oziyev, E. (2019). Shaxs psixologiyasi. Toshkent: Yangi asr avlodi. 7. Toirova, G. (2020). Intellekt rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar. O‘zbekiston psixologiyasi jurnali, 3(2), 45 - 52. 8. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruvjarayonidagipsixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мирe,41(1)110 - 113.Retrievedfromhttps://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/1279.