SHAXS INDIVID VA INDIVIDUALLIK TUSHUNCHALARI

257 SHAXS INDIVID VA INDIVIDUALLIK TUSHUNCHALARI Madaminova Sevinch Ulug‘bek qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va Boshlang‘ich fakulteti Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishining1 - kurs talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17897463 Annotatsiya Ushbu maqolada individ, shaxs va individuallik tushunchalarining psixologik mazmuni yoritiladi. Individ insonning biologik mavjudot sifatidagi tabiiy xususiyatlarini ifodalasa, shaxs uning ijtimoiy tajriba, ong va mas’uliyat asosida shakllangan ijtimoiy qiyofasini bildiradi. Individuallik esa har bir shaxsning xarakter, temperament va qobiliyatlar bilan belgilanadigan o‘ziga xos psixologik jihatlarini aks ettiradi. Mazkur tushunchalarning o‘zaro bog‘liqligi inson rivojlanishining biologik, ijtimoiy va psixologik darajalarini integriyalashgan holda tushunishga imkon beradi. Kalit so‘zlar: individ, shaxs, individuallik, biologik xususiyatlar, ijtimoiy tajriba, ong, mas’uliyat, xarakter, temperament, qobiliyat, psixologik rivojlanish, ijtimoiylashuv, shaxs shakllanishi. Annotation: This article explains the psychological meaning of the concepts of individual, personality, and individuality. The term individual reflects the natural, biological characteristics of a human being, while personality represents the social identity formed through experience, consciousness, and responsibility. Individuality expresses the unique psychological traits of each person, determined by character, temperament, and abilities. The interrelation of these concepts allows for an integrated understanding of human development at biological, social, and psychological levels. Keywords: individual, personality, individuality, biological traits, social experience, consciousness, responsibility, character, temperament, abilities, psychological development. Socialization, personality formation. KIRISH Shaxs - bu jami yatda yashab, ijtimoiy tajriba, bilim, ma’naviyat, axloq va mas’uliyatga ega bo‘lgan inson. Shaxs bo‘lish uchun inson tabiiy rivojlanishdan tashqari, tarbiya, ta’lim va ijtimoiy muhitda shakllanishi kerak. -Shaxsning asosiy xususiyatlari: -ong va o‘zini anglash; -maqsadga yo‘naltirilgan faoliyat; -axloqiy me’yorlarga rioya qilish; -ijtimoiy mas’uliyat; -mustaqil qaror qabul qilish; -ijtimoiy rollarni (o‘quvchi, ota - ona, o‘qituvchi, do‘st va boshqalar) bajarish. Shaxsning shakllanishi murakkab va bosqichma - bosqich kechadi. Asosiy omillar quyidagilar: -Ijtimoiy muhit 258 Oila, maktab, do‘stlar, jamiyat unda axloqiy me’yorlar, dunyoqarash va ijtimoiy rollarni shakllantiradi. - Tarbiya Ta’lim - tarbiya jarayoni shaxsning ongini, ma’naviy - axloqiy qarashlarini, mas’uliyatini rivojlantiradi. -Faoliyat -Inson turli faoliyatlarda ishtirok etar ekan, unda yangi bilim, ko‘nikma va sifatlar shakllanadi. Bu shaxsning rivojlanishida juda muhim omil. -Psixologiyada shaxsga turlicha yondashuvlar: -Biologik yondashuv - shaxs irsiyat va biologiyaga tayanadi (Freyd). -Ijtimoiy yondashuv - shaxs muhit va tarbiyaning mahsuli (Vygotskiy). -Gumanistik yondashuv - shaxs erkin, ijodkor mavjudot (Maslou, Rodjers). -Faoliyat yondashuvi - shaxs faoliyat orqali shakllanadi (Leontyev). -Individ (lot. individuum “boʻlinmas”) - shaxs. Individ - bu “umuman odam”. “Individuallik”, “individuallik” triadasi sotsiologiya, ijtimoiy falsafa va falsafa tomonidan inson mavjudligining turli tomonlarini tasvirlash va aks ettirish uchun ishlatiladi. Individning asosiy belgilar: -genetik (irsiy) xususiyatlarga ega; -tana tuzilishi, fiziologik jarayonlari mavjud; -psixik jarayonlarning tabiiy (tug‘ma) komponentlariga ega; -uning xatti - harakati ko‘proq biologik ehtiyojlarga tayanadi. Individning rivojlanishidagi omillar -Individning shakllanishi biologik jarayonlardan boshlanadi. Bu jarayonda ikki asosiy omil muhim: -Irsiyat - bolaning tug‘ma temperamentlari, biologik ehtiyojlari, fiziologik xususiyatlari. -Tabiiy rivojlanish - nerv tizimi, sezgi organlari va psixik jarayonlarning yetilishi. Individ hali ijtimoiy jihatdan to‘liq shakllanmagan bo‘lganligi sababli, u shaxs sifatida qaralmaydi. Masalan, chaqaloq individ, lekin hali shaxs emas. “Individual” (lotincha individuum “boʻlinmas”) atamasi birinchi marta miloddan avvalgi 1 - asrda ishlatilgan. Tsitseron yunoncha atſmos, “atom” (qadimgi yunonchadan “boʻlinmas, kesilmagan” dan), miloddan avvalgi 5 - asrda atomist Demokrit tomonidan kiritilgan atomlarni eng kichik boʻlinmas “elementlar”, cheksiz sonli va hissiyotlar tomonidan idrok etilmaydigan, boʻshlik bilan birga materiya zarralarini hosil qiladigan element sifatida tushungan. “Olamning boshlanishi atomlar va boʻshliqdir, qolgan hamma narsa faqat mavjud deb hisoblanadi”, deydi Diogen Laertius Demokritning taʼlimotini. Aristotelning “Ruh to‘g‘risida” asaridan boshlangan va Jon Lokkning “Inson tushunchasi haqida insho” risolasida mustahkamlangan “tabula rasa” (“boʻsh varaq”) gʻoyasi shaxsning gʻoyasi bilan eng yaxshi mos keladi. dastlab ijtimoiylikning sof tashuvchisi, uning elementlarini individuallashtirish va shaxsiyatini shakllantirish jarayonida oʻzlashtirishi kerak. Emil Dyurkgeym kontseptsiyasida shaxs “asl ijtimoiylik” tashuvchisi, odamlar va madaniyat tomonidan qurilgan ijtimoiy artefaktdir. Individuallik tarkibiga kiradi: -temperament (hollik, tezkorlik, ta’sirchanlik); -xarakter xususiyatlari (iroda, qat’iyat, mehribonlik, talabchanlik va hokazo); 259 -qobiliyatlar (intellektual, badiiy, sportga moyillik); -temperament va xarakterning uyg‘unligi; -shaxsning nutqi, fikrlashi, hissiy reaksiyalari. Insondagi individuallik uning hayoti, faoliyatining barcha sohalarida namoyon bo‘ladigan o‘ziga xos sifatlari hisoblanadi. Individuallik alohida holda olinganda insonning aniq xatti - harakati, malakasi, layoqati, odat va ko‘nikmalarini ifoda etadi. Unda insonning ichki va tashqi betakror xususiyatlari shakllanganligi uchun boshqalardan farqlanadi. Uning tarkibiga xarakter, temperament, iroda, iqtidor, qobiliyat va shu kabilar kirib, ular takrorlanmasdir. Ya’ni bir odamga xos bo‘lgan iqtidor, qobiliyat, emotsiya, mimika, xarakterlar boshqa bir odamda aynan uchramaydi. Shu sababdan ham ular individualdir. Insonning tug‘ilishidan tortib uning so‘nggi nafasi qolgunicha bo‘lgan davrda bosib o‘tgan umr yo‘lida pog‘onama pog‘ona o‘zligini topadi. Shunday ekan, hayotimizda bo‘ladigan har bir hodisa, uchraydigan har bir odam biz uchun tajriba bo‘lib, individdan individuallikkacha o‘zgartirib, yuksaltiradi. XULOSA Individ, shaxs va individuallik inson tabiatining uch muhim darajasini ifodalaydi. Individ - bu insonning biologik mavjudot sifatidagi boshlang‘ich holati bo‘lib, uning tug‘ma anatomic - fiziologik xususiyatlarini anglatadi. Shaxs esa individning ijtimoiy hayotda shakllangan bosqichi bo‘lib, jamiyat tajribasini o‘zlashtirgan, ongli, maqsadli, axloqiy va mas’uliyatli inson sifatida namoyon bo‘ladi. Individuallik esa har bir shaxsning o‘ziga xos, betakror psixologik va xarakter xususiyatlarini ifodalaydi. Uch tushuncha o‘zaro bog‘liq: individ - tabiiy negiz, shaxs - ijtimoiy rivojlanish mahsuli, individuallik esa shaxsning boshqalardan farqlanuvchi noyob jihatlaridir. Shu tariqa, insonning to‘liq psixologik portreti ushbu uch darajaning birligida namoyon bo‘ladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Jalolov J.J. Umumiy psixologiya. - Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti, 2019. 2. To‘xtabaev R., O‘rozboyev O. Psixologiya asoslari. - Toshkent: TDPU nashriyoti, 2020. 3. G‘oziyev E. Psixologiya. - Toshkent: Fan, 2012. 4. Karimova V. Ijtimoiy psixologiya. - Toshkent: Yangi asr avlodi, 2018. 5. Rasulova M. Shaxs psixologiyasi. - Toshkent: TDPU, 2021. 6. Ahmedova D. Rivojlanish psixologiyasi. - Toshkent: Innovatsiya ziyo, 2020. 7. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079