YASHIL IQTISODIYOT SHAROITIDA QURILISH TARMOG'INING TRANSFORMATSIYASI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 230 YASHIL IQTISODIYOT SHAROITIDA QURILISH TARMOG‘INING TRANSFORMATSIYASI Онур ХОШНУТ Anqara universiteti, Siyosatshunoslik fakulteti oʻqituvchisi. E-mail: [email protected] Rayimov Ma’rufjon Abdurashid oʻgʻli Samarqand davlat arxitektura-qurilish universiteti “Iqtisodiyot” kafedrasi oʻqituvchisi. ORCID: 0009-0008-0608-6278 E-mail: [email protected] Tursunov Muhammadazim SamDAQU “Iqtisodiyot” ta’lim yo‘nalishi magistri. E-mail: [email protected] Xayitmurodova Laziza SamDAQU “Iqtisodiyot” ta’lim yo‘nalishi talabasi. E-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17899969 Annotatsiya. Ushbu maqolada yashil iqtisodiyot konsepsiyasi sharoitida qurilish tarmog‘ining o‘zgarish jarayonlari, transformatsiya yo‘nalishlari, ekologik va iqtisodiy omillarning o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilingan. Shuningdek, O‘zbekiston misolida qurilishda ekologik barqarorlikni ta’minlash, energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etish va xalqaro tajribani o‘rganishning dolzarb masalalari yoritilgan. Kalit so‘zlar: yashil iqtisodiyot, barqaror rivojlanish, qurilish tarmog‘i, ekologik samaradorlik, yashil texnologiyalar, uglerod izi, energiya tejamkorlik. Аннотация. В данной статье проанализированы процессы изменений и направления трансформации строительной отрасли в условиях концепции «зеленой экономики», а также взаимосвязь экологических и экономических факторов. На примере Узбекистана рассмотрены актуальные вопросы обеспечения экологической устойчивости в строительстве, внедрения энергосберегающих технологий и изучения международного опыта. Ключевые слова: зеленая экономика, устойчивое развитие, строительная отрасль, экологическая эффективность, зеленые технологии, углеродный след, энергосбережение. Abstract. This article analyzes the transformation processes and directions of change in the construction sector within the framework of the green economy concept, as well as the interrelation between environmental and economic factors. Using Uzbekistan as an example, the paper highlights current issues related to ensuring environmental sustainability in construction, implementing energy-efficient technologies, and studying international experience. Keywords: green economy, sustainable development, construction sector, environmental efficiency, green technologies, carbon footprint, energy efficiency. Kirish. Bugungi kunda insoniyat duch kelayotgan eng muhim muammolardan biri — bu iqlim o‘zgarishi va atrof-muhitning ifloslanishidir. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 231 Shu bois, jahon hamjamiyati iqtisodiy faoliyatni ekologik barqarorlik tamoyillari asosida qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘lmoda. Bu jarayon “yashil iqtisodiyot” deb ataluvchi yangi modelni shakllantirdi. Asosiy qism. Yashil iqtisodiyot — bu resurslardan samarali foydalanish, chiqindilarni kamaytirish, energiya tejamkor texnologiyalarni qo‘llash va iqtisodiy o‘sishni ekologik muvozanat bilan uyg‘unlashtirishga qaratilgan tizimdir. Qurilish tarmog‘i esa bu jarayonda asosiy transformatsiya markazlaridan biri bo‘lib, u iqtisodiyotning eng resurs talabchan va ekologik ta’siri kuchli sohalaridan sanaladi. Xalqaro energetika agentligi (IEA) ma’lumotlariga ko‘ra, qurilish sektori dunyo bo‘yicha uglerod chiqindilarining 39 foizigachani tashkil etadi. Shu sababli, yashil iqtisodiyot strategiyasida bu tarmoqni ekologik va texnologik jihatdan yangilash dolzarb ahamiyatga ega. Bugungi globallashuv va ilmiy-texnik taraqqiyot davrida iqtisodiy o‘sish bilan bir qatorda ekologik muammolar ham keskinlashib bormoqda. Iqlim o‘zgarishi, atmosfera ifloslanishi, tabiiy resurslarning kamayishi insoniyat oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda. Shu sababli, so‘nggi yillarda jahon miqyosida iqtisodiy siyosatning muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida yashil iqtisodiyot konsepsiyasi shakllanmoqda. Yashil iqtisodiyot — bu resurslardan samarali foydalanish, chiqindilarni kamaytirish, ekologik xavfsizlikni ta’minlash va iqtisodiy o‘sishni atrof-muhitga zarar yetkazmagan holda davom ettirishga qaratilgan modeldir. Ushbu konsepsiyaning eng muhim amaliy yo‘nalishlaridan biri qurilish tarmog‘ining transformatsiyasidir.Qurilish sohasi inson faoliyatining eng resurs talabchan tarmoqlaridan biri bo‘lib, u tabiiy resurslarning katta qismini iste’mol qiladi va chiqindilar ishlab chiqarishda yetakchi o‘rinda turadi. Xalqaro energetika agentligi (IEA) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha binolarni qurish va ekspluatatsiya qilish jarayonlari global uglerod chiqindilarining qariyb 39 foizini tashkil etadi. Shu sababli, yashil iqtisodiyot sharoitida bu sohani tubdan o‘zgartirish, ya’ni ekologik, texnologik va boshqaruv jihatidan transformatsiya qilish zarurati tug‘ildi. Qurilishda resurs tejamkor texnologiyalarni joriy etish, chiqindilarni kamaytirish, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish, energiya tejamkor binolar barpo etish kabi yo‘nalishlar bu transformatsiyaning asosini tashkil etadi. Hozirgi davrda “yashil qurilish” yoki “green building” atamasi keng qo‘llanilmoqda. Bu atama ekologik toza, energiya samarador va inson salomatligi uchun qulay binolarni anglatadi. Yashil qurilish nafaqat tabiatni muhofaza qilishni, balki iqtisodiy jihatdan ham foyda keltirishni ko‘zda tutadi, chunki energiya va resurs sarfini kamaytirish uzoq muddatda xarajatlarni qisqartiradi. Jahon tajribasida bunday loyihalarni baholash uchun LEED (AQSh), BREEAM (Buyuk Britaniya), EDGE (Xalqaro moliya korporatsiyasi) kabi xalqaro standartlar ishlab chiqilgan. Ushbu tizimlar qurilish jarayonida energiya, suv, materiallar sarfini, chiqindilar hajmini, binoning ekologik samaradorligini baholaydi. Bugungi kunda ko‘plab davlatlar o‘z qurilish siyosatida ushbu sertifikat tizimlaridan foydalanmoqda. Yashil iqtisodiyot konsepsiyasi asosida qurilish tarmog‘ining transformatsiyasi bir necha yo‘nalishda amalga oshmoqda. Birinchidan, texnologik yangilanishlar muhim o‘rin tutadi. 3Dprinterlar yordamida uy-joy qurilishi, aqlli binolar (“smart building”) tizimi, resurs sarfini avtomatik boshqarish texnologiyalari va energiya tejamkor qurilish materiallarining ishlab chiqarilishi buning yaqqol misolidir. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 232 Ikkinchidan, energiya samaradorligini oshirishga alohida e’tibor berilmoqda. Masalan, quyosh panellari, shamol generatorlari, issiqlik izolyatsiyasi va tabiiy yoritish tizimlarining keng qo‘llanilishi natijasida “nol energiya binolari” konsepsiyasi shakllanmoqda. Bunday binolar o‘z ehtiyojini to‘liq qayta tiklanuvchi manbalar hisobiga qoplaydi. Uchinchidan, ekologik boshqaruv tizimlari va davlat siyosatining o‘zgarishi muhim omilga aylanmoqda. Yevropa Ittifoqi, AQSh, Yaponiya, Xitoy kabi mamlakatlarda yashil qurilish dasturlari davlat strategiyasiga aylangan. Masalan, Yevropa Ittifoqining “Green Deal” dasturi doirasida 2030-yilgacha 35 million bino energiya samarador standartlarga o‘tkazilishi rejalashtirilgan. O‘zbekiston sharoitida ham yashil iqtisodiyot konsepsiyasi bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. 2023-yilda tasdiqlangan “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi – 2030”da qurilish tarmog‘ida energiya samaradorligini oshirish, ekologik standartlarni joriy etish, chiqindilarni kamaytirish va qayta ishlash tizimlarini rivojlantirish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilandi. Bugungi kunda Toshkent, Samarqand, Buxoro va boshqa yirik shaharlarda zamonaviy energiya tejamkor binolar barpo etilmoqda. Xususan, Toshkentdagi “Tashkent City” majmuasining ayrim binolari xalqaro EDGE sertifikati talablariga muvofiq qurilmoqda. Shu bilan birga, ayrim muammolar ham mavjud: energiya tejamkor materiallar ishlab chiqarish hajmining yetarli emasligi, ekologik ekspertiza tizimining to‘liq shakllanmagani, “yashil moliya” vositalarining kamligi va qurilish korxonalarining ekologik talablarni bajarishga texnik jihatdan tayyor emasligi shular jumlasidandir. O‘zbekiston uchun jahon tajribasini o‘rganish nihoyatda muhim. Masalan, Germaniya “Passivhaus” texnologiyasi yordamida binolarda energiya sarfini 70 foizgacha kamaytirgan. Singapurda “Green Mark” dasturi orqali barcha yangi binolar majburiy tarzda ekologik standartlardan o‘tadi. Xitoy 2030-yilgacha har yili 1 milliard kvadrat metr “yashil bino” qurishni maqsad qilgan. Qozog‘iston esa “Astana Green Code” orqali yashil qurilish bo‘yicha milliy me’yorlarni ishlab chiqmoqda. O‘zbekiston ham ushbu tajribalardan kelib chiqib, o‘zining milliy “Green Building Code”ini yaratishi zarur. Bu nafaqat ekologik talablarni kuchaytiradi, balki xorijiy investorlar uchun ishonchli huquqiy muhitni ta’minlaydi.Yashil iqtisodiyot sharoitida qurilish tarmog‘ining transformatsiyasi nafaqat ekologik barqarorlikni, balki iqtisodiy samaradorlikni ham oshiradi. Energiya va resurs tejamkor texnologiyalarni qo‘llash natijasida ishlab chiqarish xarajatlari kamayadi, uzoq muddatda foydalilik darajasi ortadi. Bundan tashqari, yashil qurilish yangi ish o‘rinlarini yaratadi, innovatsiyalarni rag‘batlantiradi va milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshiradi. Eng muhimi, bu yo‘l orqali insonlar uchun sog‘lom, xavfsiz va ekologik muvozanatli yashash muhiti yaratiladi. 1. Qurilish tarmog‘ining ekologik ta’siri va resurs iste’moli Qurilish tarmog‘i iqtisodiyotdagi eng resurs talabchan sohalardan biri hisoblanadi. Xalqaro statistika ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo miqyosida qurilish va binolardan foydalanish jarayonida har yili umumiy energiya iste’molining 36 foizi va global uglerod chiqindilarining 39 foizi aynan ushbu soha hissasiga to‘g‘ri keladi. Shu bois, bu sohaning ekologik izini kamaytirish nafaqat iqtisodiy samaradorlikni, balki global barqarorlikni ta’minlash uchun ham muhimdir. O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda qurilish sohasi jadal rivojlanmoqda. Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda qurilish ishlari hajmi 2015-yilga nisbatan 2,4 ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 233 barobarga oshgan. Bu esa tabiiy resurslar – sement, metall, energiya, suv va boshqa materiallarga bo‘lgan talabning ham keskin o‘sishiga olib keldi. Shu sababli, tarmoqda resurs tejamkor va ekologik toza texnologiyalarni joriy etish dolzarb vazifaga aylandi. 2. Yashil qurilishda innovatsion texnologiyalar Yashil iqtisodiyotning qurilish sohasidagi muvaffaqiyati texnologik yangilanishlar bilan chambarchas bog‘liq. Hozirgi kunda quyidagi yo‘nalishlarda jadal rivojlanish kuzatilmoqda:  3D-printerlar yordamida qurilish: bu texnologiya qurilish jarayonini tezlashtiradi, chiqindilarni kamaytiradi va arzonroq materiallardan foydalanish imkonini beradi. Masalan, Dubayda 3D-printerda qurilgan ofis binosi qurilish chiqindilarini 60% ga kamaytirgan.  “Smart Building” tizimlari: energiya, issiqlik va suv sarfini real vaqt rejimida nazorat qilish imkonini beradi. Natijada energiya tejamkorlik 25–30 foizgacha oshadi.  Qayta ishlangan materiallardan foydalanish: masalan, plastik chiqindilardan asfalt va beton aralashmalari tayyorlash tajribasi Yevropada keng qo‘llanilmoqda.  Biomateriallar va “yashil beton”: karbonat angidridni o‘ziga singdiruvchi sement turlari ishlab chiqilmoqda, bu esa uglerod izini kamaytiradi. O‘zbekiston sharoitida ham bu kabi texnologiyalarni joriy etish uchun ilmiy-tadqiqot bazasini kengaytirish, qurilish materiallari ishlab chiqaruvchilarni “yashil innovatsiyalar”ga rag‘batlantirish zarur. 3. Yashil moliyalashtirish va iqtisodiy mexanizmlar Yashil iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi — yashil moliya tizimidir. U ekologik loyihalarni moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlash, “yashil obligatsiyalar”, kreditlar, grantlar orqali barqaror qurilish dasturlarini amalga oshirishga xizmat qiladi. Masalan:  Yevropa investitsiya banki 2023-yilda yashil qurilish loyihalariga 2,7 milliard yevro ajratgan.  Xitoyda 2025-yilgacha har yili 1 trillion yuan hajmida “yashil kredit” ajratish rejalashtirilgan.  O‘zbekistonda 2024-yildan “Yashil energiya jamg‘armasi” faoliyat yurita boshladi. Ushbu jamg‘arma orqali energiya samarador binolar qurilishi uchun imtiyozli kreditlar taqdim etilmoqda. Shuningdek, soliq imtiyozlari, subsidiyalar va ekologik sertifikatlash tizimlari orqali xususiy sektorni rag‘batlantirish muhim. Misol uchun, energiya samarador binolarga egalik qiluvchi tadbirkorlarga mol-mulk solig‘ini kamaytirish yoki “yashil sertifikat”ga ega korxonalarga eksport imtiyozlari berish mumkin. 4. Ekologik me’yorlar va davlat siyosati Yashil qurilishni rivojlantirish uchun milliy normativ-huquqiy baza muhim ahamiyatga ega. O‘zbekistonda “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi – 2030” asosida ekologik standartlarni bosqichma-bosqich joriy etish ko‘zda tutilgan. Ammo bu borada hali ko‘plab takomillashtirish talab etilmoqda:  Qurilish jarayonida energiya samaradorlik bo‘yicha majburiy standartlarni joriy etish zarur.  “Yashil qurilish kodeksi” (Green Building Code) ishlab chiqilishi kerak. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 234  Davlat xaridlari tizimida “yashil tender” amaliyotini yo‘lga qo‘yish, ya’ni ekologik talablarni bajargan korxonalarga ustuvorlik berish foydali bo‘ladi. Shuningdek, ta’lim tizimida “yashil muhandislik” yo‘nalishlarini kengaytirish, arxitektorlar va dizaynerlar uchun maxsus malaka oshirish dasturlarini yo‘lga qo‘yish ham transformatsiyaning zarur bo‘g‘inidir. 5. O‘zbekistonning istiqbollari va muammolari Yashil iqtisodiyot konsepsiyasi O‘zbekiston uchun katta imkoniyatlar ochadi, biroq bu jarayonda quyidagi muammolar mavjud: 1. Energiyani tejaydigan materiallar ishlab chiqarish hajmi past. 2. Qurilish korxonalarining texnik bazasi va malakasi yetarli emas. 3. “Yashil moliya” vositalarining bozori hali shakllanmagan. 4. Aholining ekologik madaniyati va xabardorligi past. Bu muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:  Milliy “Green Building Fund” tashkil etish;  Har bir yangi bino loyihasida ekologik ekspertiza majburiyligini joriy etish;  Universitetlarda “Yashil arxitektura” magistrlik dasturlarini yo‘lga qo‘yish;  Hududiy “yashil shahar” loyihalarini ishlab chiqish (masalan, “Yashil Samarqand”, “EkoToshkent”). 6. Yashil qurilishning ijtimoiy-iqtisodiy samaralari Yashil qurilish nafaqat ekologik foyda, balki ijtimoiy va iqtisodiy natijalarni ham beradi:  Energiya tejamkor binolarda yashash xarajatlari 30–40 foizgacha kamayadi.  Yangi texnologiyalar va sohalar (energiya auditi, ekologik dizayn, chiqindilarni qayta ishlash) asosida yangi ish o‘rinlari yaratiladi.  Qurilish sektorida innovatsion faoliyat kengayadi, bu esa raqobatbardoshlikni oshiradi.  Eng muhimi, inson salomatligi va yashash sifati yaxshilanadi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, yashil iqtisodiyot sharoitida qurilish tarmog‘ining transformatsiyasi — bu global ekologik chaqiriqlarga javob beruvchi, iqtisodiy o‘sishni yangi sifat bosqichiga olib chiqadigan jarayondir. Bu transformatsiya faqat texnologik yangilanish bilan emas, balki davlat siyosati, iqtisodiy mexanizmlar va ijtimoiy ongning o‘zgarishi bilan uyg‘un holda amalga oshiriladi. O‘zbekiston uchun bu yo‘nalish strategik ahamiyatga ega. Yashil qurilishga o‘tish orqali mamlakat:  energiya resurslaridan samarali foydalanadi;  ekologik xavflarni kamaytiradi;  xorijiy investitsiyalarni jalb etadi;  xalqaro barqaror rivojlanish maqsadlariga moslashadi. Kelajakda O‘zbekistonning har bir yangi binosi nafaqat go‘zal va qulay, balki energiya tejamkor, ekologik xavfsiz va yashil tamoyillarga mos bo‘lishi kerak. Faqat shundagina iqtisodiyotning transformatsiyasi haqiqiy barqaror rivojlanish sari yo‘naltirilgan bo‘ladi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 235 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi – 2030” farmoni, 2023-yil. 2. O‘zbekiston Respublikasi Qurilish va uy-joy kommunal xo‘jaligi vazirligi ma’lumotlari, 2024. 3. IEA (2022). Global Status Report for Buildings and Construction. 4. UNDP (2023). Sustainable Construction in Central Asia. 5. OECD (2022). Green Growth in the Building Sector. 6. Karimova D. (2023). “Yashil iqtisodiyotda qurilish sohasining rivojlanish istiqbollari”. Iqtisodiyot va innovatsiyalar jurnali, №4. 7. World Bank (2024). Uzbekistan Country Climate and Development Report. 8. UN Environment Programme (2024). Building a Greener Future: Global Status of Green Buildings. 9. European Commission (2023). EU Green Deal: Renovation Wave Initiative. 10. Asian Development Bank (2023). Green Infrastructure Investment Opportunities in Central Asia. 11. World Green Building Council (2024). The Net Zero Carbon Buildings Commitment. 12. Rasulov A., Tursunova G. (2024). “O‘zbekistonda yashil qurilishni rivojlantirish istiqbollari”. Ekologiya va innovatsiyalar jurnali, №3.