Rivojlanish qonuniyatlari: yoshga bogʻliqlik, krizislar va individual farqlar

PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) Rivojlanish qonuniyatlari: yoshga bogʻliqlik, krizislar va individual farqlar Ziyavutdinova Xumoraxon Shermamatovna – Psixologiya kafedrasi dassenti, Psixolog Tumanova Gulbahor Xayrullo qizi - Tarix va ijtimoiy fanlar fakulteti II bosqich talabasi Moʻminova Dilzoda Kamoliddin qiziTarix va ijtimoiy fanlar fakulteti II bosqich talabasi Andijon davlat universiteti, Andijon, Oʻzbekiston Annotatsiya: Ushbu maqolada Rivojlanish qonuniyatlari: yoshga bogʻliqlik, krizislar va individual farqlari, rivojlanishning harakatlantiruvchi kuchlari, bolalar va kattalar o‘rtasidagi muloqot muammosi haqida ma’lumotlar berilgan. Kalit so‘zlar: Sikliklik, metamorfoz, involyutsiya, Egotsentrik dominant, personalizatsiya, xarakterologiya. Rivojlanish qonuniyatlaridan biri bu Sikliklikdir. Rivojlanish vaqt bo‘yicha murakkab tuzilishga ega bo‘lib, bolalik davomida rivojlanishning sur’ati va mazmuni o‘zgarib boradi. O‘sish, tezlashgan rivojlanish davrlari sekinlashuv, susayish davrlari bilan almashinadi. Bolaning hayotidagi bir oy — turli rivojlanish davrlarida turlicha ahamiyatga ega: go‘daklikdagi bir oy o‘smirlikdagi bir oyga teng emas. Rivojlanishning notekisligi. Shaxsning turli jihatlari, jumladan psixik funksiyalar notekis rivojlanadi. Ayrim funksiyalar ma’lum davrlarda yetakchi o‘ringa chiqib, eng intensiv rivojlanadi, qolgan funksiyalar esa periferiyada bo‘ladi va yetakchi funksiya ta’sirida shakllanadi. Har bir yangi yosh davri funksiyalararo munosabatlarning qayta qurilishi bilan PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) ajralib turadi — markazga boshqa funksiya chiqadi, qolganlari bilan yangi bog‘liqliklar yuzaga keladi. Bolalar rivojlanishidagi “metamorfozlar”. Rivojlanish faqat miqdoriy o‘sish emas, balki sifat jihatidan tub o‘zgarishlar tizimidir. Bola psixikasi har bir yosh bosqichida o‘ziga xos bo‘ladi, oldingi bosqichdan sifat jihatidan farq qiladi va keyingi bosqichdan ham farqlanadi. Rivojlanishda evolyutsiya va involyutsiya jarayonlarining uyg‘unligi. Involyutsiya jarayonlari rivojlanishning tabiiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Oldingi bosqichda shakllangan ayrim narsalar yo‘qoladi yoki yangi sifatga ega bo‘ladi. Masalan, gapira olgan bola endi ilgari bo‘lgan “lallillash”ni to‘xtatadi. L.F.Obuxova ta’biri bilan aytganda: “Rivojlanish jarayoni — bu sub’ektning o‘z faoliyati orqali amalga oshadigan o‘z-harakatidir; irsiyat va muhit esa individual noyoblikni belgilaydigan shartlar xolos”. Endilikda rivojlanishning harakatlantiruvchi kuchlari deb quyidagilar tushunila boshlandi: — bolaning faoliyati; — faoliyat jarayonida tashqi dunyo bilan o‘zaro ta’sir; — faoliyat ichidagi qarama-qarshiliklar. Bola va kattalar o‘rtasidagi muloqot muammosi Bu muammo qator maktablarda chuqur o‘rganildi. 7 yoshgacha bo‘lgan bolalarda muloqotning bir necha bosqichini, ularning shakllanish mezonlarini va shaxs rivojlanishidagi yangi hosilalarni aniqlandi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki: — Muloqotning har bir yosh bosqichida kattalar bilan aloqa o‘ziga xos funksiyalarni bajaradi. — Muloqot jarayonida bola: PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E)  boshqalar bilan muloqotga bo‘lgan ehtiyojni,  ularga nisbatan hissiy munosabatni,  psixik jarayonlarni,  predmetli, asbob-uskunali harakatlarni o‘zlashtiradi. Bola va kattalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir shakllari quyidagi yo‘lni bosib o‘tadi: birgalikdagi faoliyat → birgalikda taqsimlangan faoliyat → bolaning mustaqil faoliyati. Qator tadqiqotlar natijasiga ko’ra, 3 va 11 yosh krizislari – bu munosabatlar krizislari bo‘lib, ular orqali bolaning insonlar bilan munosabatlarni idrok etish va baholashga doir yangi yo‘nalishlari shakllanadi. 1 yosh, 7 yosh va 15 yoshdagi krizislar esa – dunyoqarash krizislari bo‘lib, ular bolaning narsalar dunyosiga, borliqqa bo‘lgan munosabatlarining yangilanishi bilan bog‘liq. Inson psixikasining rivojlanish periodizatsiyasi masalasi nihoyatda keng va dolzarb bo‘lib, hozirgi kunda ham izlanishlar davom etmoqda. Biz rivojlanish jarayonida nimalar o‘zgaradi? degan savolni o‘rgandik va quyidagi to’xtamga keldik. O‘ziga kelish - Bu bosqichda tug‘ilish krizisi kuzatiladi: homilaning 7–oyi — tug‘ilganidan keyingi 3 hafta.  Qabul qilish bosqichi – yangi tug‘ilganlik: tug‘ilgan kunidan 0,5–4 oy.  Yangi tug‘ilganlik krizisi: 3,5–7 oylik.  O‘zlashtirish bosqichi – go‘daklik : 6–12 oy. Jonlanish - Bu bosqichda go‘daklik krizisi 11–18 oyda yuz beradi.  Qabul qilish bosqichi – erta bolalik: 1 yosh 3 oy – 3 yosh. PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E)  Erta bolalik krizisi: 2,5–3,5 yosh.  O‘zlashtirish bosqichi – maktabgacha yosh: 3–6,5 yosh. Shaxslashuv (personalizatsiya) - Bu davrda bolalik krizisi 5,5–7,5 yoshda namoyon bo‘ladi.  Qabul qilish bosqichi – o‘smirlik: 7–11,5 yosh.  O‘smirlik krizisi: 11–14 yosh.  O‘zlashtirish bosqichi – o‘spirinlik (yoshlar davri): 13,5–18 yosh. Individuallashuv - Bu bosqichda o‘spirinlik/yoshlar krizisi 17–21 yoshda yuz beradi.  Qabul qilish bosqichi – yoshlik: 19–28 yosh.  Yoshlik krizisi: 27–33 yosh.  O‘zlashtirish bosqichi – kattalik : 32–42 yosh. Universallashuv - Bu bosqichda kattalik krizisi 39–45 yosh oralig‘ida kuzatiladi.  Qabul qilish bosqichi – yetuklik: 44–66 yosh.  Yetuklik krizisi: 55–65 yosh.  O‘zlashtirish bosqichi – qarilik: 62 yoshdan boshlab. 1 yosh, 3 yosh va 7 yoshdagi shaxsiy krizislar bolaning keyingi rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega. Shuning uchun bu davrda kattalarning bola bilan tushuncha va sabr-toqat bilan munosabatda bo‘lishi juda muhimdir. Bu jarayonda bola bilan muloqotda haddan tashqari cheklash yoki hamma narsaga ruxsat berish kabi keskin PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) holatlardan qochish tavsiya etiladi. Oiladagi barcha a’zolar o‘z xulq-atvor uslublarini bir-biriga moslashtirishi zarur. Bola bilan sodir bo‘layotgan o‘zgarishlarni e’tiborsiz qoldirish mumkin emas, ammo shu bilan birga unga ota-onasi va boshqa yaqinlarining ham faqatgina unga qarashdan iborat bo‘lmagan boshqa yumushlari borligini tushuntirish kerak. Ba’zi muammolarni hal qilishda u o‘zi ham yordam bera olishini anglatish muhimdir. Shuningdek, bolaga mustaqil ravishda vazifalarni bajarish imkonini berish, uning mustaqilligini his etishiga yordam beradi. Uning tashabbusini rag‘batlantirish, agar u bo‘lmasa — unda uni uyg‘otish lozim. Biroq bola doimo uning uchun muhim bo‘lgan kattalarning qo‘llab-quvvatlashi va ma’qullashini his qilib turishi kerak. Eslab qolish kerakki, taqiqlash va ovozni ko‘tarish — tarbiyaning eng samarasiz vositalaridir, shuning uchun imkon qadar ulardan foydalanmaslikka harakat qilish lozim. Bola biroz ulg‘ayganida, uning tanishlar doirasini kengaytirish, uni boshqa kattalar va tengdoshlar bilan muloqot qilishga undovchi topshiriqlar berish muhimdir. Bu jarayonda bolaning o‘z kuchiga bo‘lgan ishonchini mustahkamlash kerak. Ammo unutmaslik kerakki, bola o‘z xatti-harakatlarida kattalarga taqlid qiladi, shuning uchun unga yaxshi shaxsiy namuna ko‘rsatish zarur. Bularning barchasi faqat bola bilan kattaning (ota-onaning) o‘rtasida mustahkam emotsional aloqa mavjud bo‘lgan taqdirdagina samarali bo‘ladi. Bolaning maktabga borishi uning hayotidagi burilish nuqtasi hisoblanadi. PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) Agar avval, maktabgacha davrda bolalar o‘zlarini deyarli erkin his qilsalar, maktabda ularga darhol aniq tartib-qoidalar, avvalo tashkiliy talablar qo‘yiladi. Ularning hayoti qoidalar tizimiga bo‘ysunadi. Bola muntazam ravishda yangi bilim, katta hajmdagi axborotni qabul qilishi, o‘qituvchilar, ota-onalar va sinfdoshlari oldida ma’lum mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishi kerak bo‘ladi. Bu, shubhasiz, stressli holatlarga olib keladi. Har bir bolada bu jarayon turlicha namoyon bo‘ladi. Ba’zilar yangi muhitga uzoq vaqt moslasha olmaydi. Kichik maktab yoshining asosiy yangi shakllanishi — bu mavhum og‘zaki-mantiqiy va mulohaza qiluvchi tafakkur, shuningdek bolalarning o‘z xatti-harakatlarini ixtiyoriy ravishda boshqarish qobiliyatining shakllanishidir. Birinchisi bolaga keyinchalik ilmiy tushunchalarni o‘zlashtirish va ulardan foydalanishga yordam beradi. Ikkinchisi esa bolaning shaxsiy sifatlarining muhim jihatiga aylanadi. O‘smirlik davrida bilish (kognitiv) rivojlanishi. Kichik o‘smirlik yoshi bilish faolligining ortishi bilan tavsiflanadi (qiziqishning «eng yuqori cho‘qqisi» 11–12 yoshga to‘g‘ri keladi), shuningdek, bilishga doir qiziqishlarning kengayishi kuzatiladi. O‘smirlik davrida o‘quvchining intellektual jarayonlari faol ravishda takomillashadi. G‘arb psixologiyasida o‘smirlikda intellekt rivojlanishi asosan uning tuzilmasi takomillashuvi nuqtai nazaridan talqin qilinadi: Je. Piaje fikriga ko‘ra, bu davrda formal-mantiqiy operatsiyalar bosqichiga o‘tish ro‘y beradi. Mahalliy (rus) psixologiya an’analarida esa, tizimli-funksional yondashuv doirasida o‘smirlik yoshida markaziy, yetakchi funksiyaning rivoji — bu tafakkur va tushuncha hosil qilish jarayoni deb hisoblanadi. O‘qitish, PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) umumlashtirilgan bilimlar va fan asoslarini o‘zlashtirish ta’sirida yuqori psixik funksiyalar asta-sekin yaxshi tashkil etilgan, ixtiyoriy boshqariladigan jarayonlarga aylanadi. Kognitiv sohada yuz berayotgan o‘zgarishlar o‘smirlarning atrof-muhitga munosabatiga, shuningdek, shaxs rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Idrok tanlovchan, maqsadga yo‘naltirilgan, analitik-sintetik faoliyatga aylanadi. Diqqatning barcha asosiy ko‘rsatkichlari sifat jihatdan yaxshilanadi: — hajmi, — barqarorligi, — intensivligi, — taqsimlash va ko‘chirish imkoniyati; diqqat to‘liq ixtiyoriy, boshqariladigan jarayonga aylanadi. Xotira esa mantiqiy operatsiyalar orqali ichki vositalar bilan boshqariladigan tizim bo‘lib qoladi; eslab qolish va qayta tiklash ma’noli xarakterga ega bo‘ladi. Xotira hajmi, tanlovchanligi va aniqligi oshadi. Tafakkur jarayonlari bosqichma-bosqich qayta quriladi — konkret tasavvurlar bilan amaliy operatsiyalar o‘rniga nazariy tafakkur shakllana boshlaydi. Nazariy-diskursiv (mantiqiy mulohazali) tafakkur tushunchalar bilan erkin operatsiya qilish, ularni solishtirish, bir mulohazadan boshqasiga mantiqan o‘ta olish qobiliyatiga asoslanadi. Mustaqil tafakkurning rivojlanishi va tashabbuskor bilish faolligi kuchayishi natijasida o‘smirlarning intellektual faoliyatidagi individual farqlar yanada yaqqol namoyon bo‘la boshlaydi. L.S. Vigotskiy qiziqishlar muammosini “o‘smir psixik rivojlanishining kaliti” PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) deb atagan. U o‘smirlar uchun bir nechta “dominantlar”ni ajratadi: 1. Egotsentrik dominanta — o‘z shaxsiga bo‘lgan kuchli qiziqish. 2. “Uzoqlik” dominantasi — yaqin voqealarga qaraganda uzoq kelajakdagi narsalarning sub’ektiv jihatdan muhimroq bo‘lishi. 3. “Sa’y-harakat” dominantasi — qarshilik ko‘rsatish, o‘zini sinash, kuchni yengish, iroda talab qiluvchi holatlarga intilish (bu ba’zan salbiy shaklda namoyon bo‘lishi mumkin: qaysarlik, tartibsizlik va h.k.). 4. Romantika dominantasi — noma’lumga, xavfga, sarguzashtlarga intilish. L.S. Vigotskiy ta’kidlashicha, o‘smir xulqidagi tartibsizlikning sababi irodasizlik emas, katta va mazmunli maqsadlarning yo‘qligidir. O‘smirni faqat muhim, uzoq istiqbolga qaratilgan hayotiy maqsadlar tartibga soladi. Xarakter (yunoncha charaktēr – “muhr, tamg‘a, o‘yma”) – shaxsning barqaror individual xususiyatlari (chertlari, dispozitsiyalari) majmuasi bilan shakllanadigan, shaxsga xos bo‘lgan maqsadlarga erishishning odatiy shakl va usullarini (xarakterning instrumental namoyonlari), shuningdek, boshqalar bilan muloqot jarayonida o‘zini ifodalash usullarini (ekspressiv namoyonlari) belgilaydigan shaxs tuzilmasining bir bo‘lagidir. Etymologik jihatdan “xarakter” so‘zi uch ma’noda ishlatiladi: 1. har qanday buyum va hodisalarga nisbatan – ularning “tasviriy o‘ziga xosligini”, ularga xos bo‘lgan jihatlarni ifodalash uchun (masalan, jarayon xarakteri, landshaft xarakteri); 2. hayvonlar va odamlarga nisbatan – ularning ruhiy (psixik) o‘ziga xosligini anglatuvchi tushuncha sifatida; PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) 3. faqat insonga nisbatan – uni psixologik jihatdangina emas, balki axloqiy-etik nuqtayi nazardan ham tavsiflovchi tushuncha sifatida (yaxshi yoki yomon, kuchli yoki zaif xarakter, “xarakterli” yoki “xaraktersiz” odam). Xarakterning psixologik maʼnodagi ilmi — xarakterologiya — psixologiyaning oʻzi kabi qadimiy tarixga ega. Ming yillar davomida xarakterologiya fan, sanʼat va hayotiy tajriba sifatida ikki asosiy vazifani hal qilishga intilib kelgan:  xarakterlar (temperamentlar) tipologiyasini yaratish;  tashqi belgilar asosida inson xarakterini yoki temperamentini aniqlash (psixognostika) (V. Shtern). Odam xarakteridagi farqlar — insonning tashqi qiyofasi va xulqini belgilaydigan eng muhim sifat va xususiyatlar — qadimdan faylasuflar va tabiblarning diqqat markazida bo‘lib kelgan. Inson xarakterlarining eng qadimgi tipologiyalaridan biri — 12 astrologik belgi asosidagi tizim bo‘lib, ularning har biri hayotning muayyan xususiyatlari va ularga bog‘liq bo‘lgan hayvonlar xatti-harakatlarining o‘ziga xos xususiyatlari bilan bog‘langan deb hisoblangan. Bu tizim miloddan avvalgi XXX asrda yashagan bobillik donishmand Akkaderga nisbat beriladi. Astrologik tipologiya keyinchalik K. Ptolomeyning “Tetrabiblos” asarida yanada rivojlantirildi. Unda yulduzlarning inson tug‘ilgan vaqtdagi holati uning individual xususiyatlariga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatishi va butun hayoti davomida taqdirini belgilashi ta’kidlangan. Bunda xarakterlar va taqdirlarning butun xilma-xilligi hozirgacha deyarli oʻzgarmagan 12 asosiy tip orqali