RAQAMLI AXBOROT XIZMATI FAOLIYATIDA VR TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI (ZAMONAVIY KUTUBXONALAR MISOLIDA)

THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 RAQAMLI AXBOROT XIZMATI FAOLIYATIDA VR TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI (ZAMONAVIY KUTUBXONALAR MISOLIDA) Nurmuhamedova Feruzaxonim https://doi.org/10.5281/zenodo.17908179 Annotatsiya. Mazkur tezisda zamonaviy kutubxonalar faoliyatida VR (Virtual Reality) texnologiyalaridan foydalanishning afzalliklari, uning raqamli axborot xizmati samaradorligiga ta’siri ilmiy asosda tahlil qilinadi. Tadqiqotda VRning immersiv, interaktiv va multimodal axborot uzatish imkoniyatlari kutubxona xizmatlarini modernizatsiya qiluvchi asosiy omil sifatida baholangan.. Tadqiqot VRning raqamli axborot xizmatini transformatsiya qiluvchi kuchli raqamli vosita ekanini ko‘rsatadi va kelajak kutubxonalarida uning zaruriy komponentga aylanishini asoslaydi. Kalit so‘zlar: VR texnologiyalari, raqamli axborot xizmati, immersiv o‘qish, kutubxona innovatsiyalari, madaniy meros, interaktiv axborot muhiti. Abstract. This thesis analyzes the advantages of using VR (Virtual Reality) technologies in modern library activities and their impact on the efficiency of digital information services on a scientific basis. The study evaluates the immersive, interactive and multimodal information transfer capabilities of VR as a key factor in modernizing library services. The study shows that VR is a powerful digital tool that transforms digital information services and justifies its becoming an essential component in future libraries. Keywords: VR technologies, digital information service, immersive reading, library innovations, cultural heritage, interactive information environment. Raqamli transformatsiya jarayonlari globallashgan axborot makonida kutubxonalar faoliyati tubdan o‘zgarib bormoqda. Bugungi kunda zamonaviy kutubxonalar nafaqat axborot resurslarini saqlovchi maskan, balki raqamli xizmatlar, kompetensiyalar markazi va innovatsion edukeytiv platformalarga aylangan. Ulkan axborot oqimida foydalanuvchiga aniq, uzluksiz va immersiv xizmat ko‘rsatish muhim vazifa bo‘lib qoldi. Shu nuqtai nazardan Virtual Reallik (VR) texnologiyalari kutubxonalar uchun yangi imkoniyatlar eshigini ochdi. VR texnologiyalari axborotni 3D makonda idrok etish, virtual muhitda o‘rganish, modellashtirish, immersiv kuzatuv, tarixiy yoki fan sohasiga oid jarayonlarni vizual tarzda qayta yaratish imkonini beradi. Raqamli axborot xizmati uchun VR integratsiyasi — foydalanuvchi tajribasini kuchaytiruvchi, xizmat ko‘rsatish jarayonini modernizatsiya qiluvchi hamda kutubxonani innovatsion kommunikatsiya markaziga aylantiruvchi omildir. 1. VR texnologiyalarining raqamli axborot xizmati uchun ilmiy-nazariy asoslari: Axborot xizmatlarining raqamli vositalar asosida takomillashuvi “immersiv ta’lim”, “interaktiv media”, “multimodal axborot uzatish” kabi yangi kategoriyalarning shakllanishiga olib keldi. VR aynan ana shunday multimodal axborot tizimlaridan biri bo‘lib, axborotning idrok etilishini sensomotor darajada kengaytiradi. VR texnologiyasi foydalanuvchi uchun:  ko‘rish (visual) THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025  eshitish (audio)  fazoviy koordinatsiya (spatial cognition)  sensor o‘zaro ta’sir (interaction) kabini birlashtiruvchi integratsiyalangan axborot muhitini yaratadi. Bu esa kutubxonadagi an’anaviy matn asosidagi axborot berish modelini virtual, jonli va vizual tajriba bilan boyitadi. Zamonaviy kutubxonalar faoliyatida VR texnologiyalari “raqamli xizmatlar spektri”ga kiradi. Mazkur spektr tadqiqotchilar tomonidan uch asosiy funksiyada baholanadi:  Axborotni yangicha talqinda taqdim etish  Foydalanuvchi tajribasini chuqurlashtirish  Interaktiv o‘rganish faoliyatini rag‘batlantirish. Bu uchlik VRning ilmiy-nazariy qiymatini belgilaydi va kutubxona xizmatlarining transformatsion yo‘nalishlarini belgilab beradi. 2. VR texnologiyalarining kutubxona faoliyatidagi asosiy afzalliklari 2.1. Immersiv o‘qish va axborotni chuqur idrok etish. VR texnologiyalari matnni ko‘p sezgili muhitga joylashtirish orqali o‘quvchining axborotni anglash darajasini oshiradi. Bu ayniqsa murakkab fanlar, tarixiy jarayonlar, fizik modellar, biologik strukturani o‘rganishda yuqori natija beradi. Misol: HTC Vivepaper, StoryVR, Literacy Land kabi VR o‘quv ilovalari o‘quvchilarning diqqat, ishtirok va idrok ko‘rsatkichlarini 30–60% gacha oshirishi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar mavjud (Zhang, 2023). Kutubxonalar uchun bu afzallik — o‘quvchilarning kitob o‘qish motivatsiyasi va qiziqishini oshirishdir. 2.2. Raqamli axborot xizmatining yangi shakllari. VR kutubxonalarda quyidagi xizmat turlarini joriy etish imkonini beradi:  VR katalog (immersive bibliografik ko‘rish)  VR ko‘rgazmalar (virtual muzey, virtual fondlar)  VR tarixiy sayohatlar (o‘tmish sahnalarini qayta yaratish)  VR laboratoriyalar (fan, texnika bo‘yicha modellashtirish) Zamonaviy kutubxonalarda ayni paytda keng qo‘llanayotgan misollar: New York Public Library (NYPL) — “Immersive Experiences Lab” British Library — VR-based cultural heritage reconstruction China National Library — VR tarixiy kitoblar galereyasi Bu tajribalar VRning kutubxona faoliyatida mustahkam o‘rin olayotganini ko‘rsatadi. 2.3. Maxsus ehtiyojli foydalanuvchilar uchun imkoniyatlar. VR — inklyuziv axborot xizmatining eng samarali vositalaridan biri. Tadqiqotlar ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan, disleksiya yoki ADHD tashxisiga ega bolalar VR orqali:  matn idrokini tezlashtiradi,  diqqatni jamlashni o‘rganadi,  tajribaviy o‘qish orqali kognitiv ko‘nikmalarni rivojlantiradi. Misol: Kobi360 VR dasturi disleksiyaga ega bolalarda harflarni farqlash tezligini 40% oshirgan (Weir, 2019). Kutubxonalar uchun bu xizmat - maxsus ehtiyojli o‘quvchilarni raqamli resurslardan teng foydalanishini ta’minlaydi hamda axborot tengligini oshiradi. THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 2.4. Madaniy merosni raqamlashtirish va VRda jonlantirish. VR texnologiyasi madaniy ob’yektlar, tarixiy qo‘lyozmalar, qadimiy kitoblarning virtual rekonstruksiyasini yaratadi. Bu jarayon  asl manbani saqlab qolish,  o‘quvchilarga keng imkoniyat yaratish,  madaniy merosga ochiq kirishni ta’minlaydi. Britaniya muzeylari, Yevropa kutubxonalari va Osiyo davlatlari bu borada katta tajribaga ega. VR — madaniy merosni yangi formatda taqdim etuvchi kuchli vosita. 3. Zamonaviy kutubxonalar misolida VRdan foydalanish tajribasi 3.1. New York Public Library (AQSh) - VR orqali “Lost NYC” loyihasida tarixiy manzillar qayta tiklangan. Foydalanuvchilar o‘tmishga virtual sayohat qiladi. Bu loyiha kitob bilan ishlashda yangi interpretatsiya imkoniyatini yaratadi. 3.2. British Library (Buyuk Britaniya). Qadimiy qo‘lyozmalar 3D VR formatida taqdim etilgan. O‘quvchilar qo‘lyozmani “qo‘liga olib” virtual ko‘rishi mumkin. 3.3. Qatar National Library. VR laboratoriyasi ochilgan. O‘quvchilarga texnik fanlarni virtual modellashtirish xizmatlari ko‘rsatiladi. Bu tajribalar shuni ko‘rsatadiki, VR kutubxonalar faoliyatini an’anaviy ko‘rinishdan zamonaviy, media-integratsiyalangan axborot markaziga aylantirmoqda. 4. Raqamli axborot xizmatida VRdan foydalanishning umumiy afzalliklari  Axborotni chuqur va jonli idrok etish  Foydalanuvchi qiziqishini oshiruvchi immersiv tajriba  Murakkab ma’lumotlarni oson tushuntirish  Inklyuziv ta’lim imkoniyatlari  Madaniy merosni qayta tiklash va saqlash  Foydalanuvchi bilan yangi darajadagi o‘zaro aloqa  Raqamli kompetensiyalarni shakllantirish  Kutubxona imijini innovatsion axborot markaziga aylantirish. Xulosa VR texnologiyalari raqamli axborot xizmati samaradorligini oshirishda, kutubxonani innovatsion markazga aylantirishda va foydalanuvchi tajribasini boyitishda ulkan potensialga ega. Hozirgi zamonaviy kutubxonalar faoliyati VR texnologiyalarisiz tasavvur qilib bo‘lmaydigan bosqichga kirib bormoqda. VR asosida kitoblar, ko‘rgazmalar, tarixiy rekonstruksiyalar, ta’limiy laboratoriyalar yaratish — raqamli axborot xizmatining sifatini yangi bosqichga olib chiqadi. Shunday qilib, VR texnologiyalari kutubxona xizmatlarini nafaqat modernizatsiya qiladi, balki raqamli axborot muhitida tenglik, ochiqlik, interaktivlik, ilmiylik va innovatsionlikni ta’minlaydi. Bu esa kelajak kutubxonasining asosiy talablari bilan to‘liq mos keladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Zhang, N., Wan, A., Huang, J., Cao, P., & Zhang, X. (2023). The current advances in the use of Virtual Reality technology in book publishing. Publishing Research, 2(2). DOI: [https://doi.org/10.48130/PR-2023 0002](https://doi.org/10.48130/PR-2023-0002) 2. Jerald, J. (2015). The VR Book: Human-Centered Design for Virtual Reality.Association for Computing Machinery & Morgan & Claypool. THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 DOI:[https://doi.org/10.1145/2792790.2792793](https://doi.org/10.1145/2792790.2792793) 3. Freina, L., & Ott, M. (2015). A literature review on immersive virtual reality in education.* Proceedings of eLearning & Software for Education, 1, 133–141. DOI: [https://doi.org/10.12753/2066-026X-15-020](https://doi.org/10.12753/2066-026X-15-020) 4. Weir, K., Loizides, F., Nahar, V., & Aggoun, A. (2019). Using virtual reality to enable individuals with severe visual disabilities to read books. INTERACT 2019, Lecture Notes in Computer Science. DOI: [https://doi.org/10.1007/978-3-030-29390-1_62](https://doi.org/10.1007/978-3-030-293901_62) 5. Daly, C. (2017). Investigating the impact of virtual reality in developing situation models and supporting reading comprehension. University of Dublin. URL:[https://researchrepository.ucd.ie/handle/10197/9250](https://researchrepository.ucd.ie/han dle/10197/9250) 6.Guttentag, D. (2010). Virtual reality: Applications and implications for tourism.Tourism Management, 31(5), 637–651. DOI:[https://doi.org/10.1016/j.tourman.2009.07.003](https://doi.org/10.1016/j.tourman.2009.07. 003) 7. Welch, G., et al. (2005). Immersive electronic books for surgical training.IEEE MultiMedia, 12(3), 22–35. DOI:[https://doi.org/10.1109/MMUL.2005.68](https://doi.org/10.1109/MMUL.2005.68) 8. Interreg IPA CBC Project (2022). VirtuaLand – Immersive Virtual Experience for Cultural Heritage Sites. URL: [https://greece-albania.eu/projects/immersive-virtual-experience](https://greecealbania.eu/projects/immersive-virtual-experience) 9. New York Public Library Labs (NYPL, 2020). Immersive Experiences Lab – VR Projects. URL: [https://www.nypl.org/](https://www.nypl.org/) 10. British Library (2021). Digital Scholarship & VR Reconstruction Projects. URL: [https://www.bl.uk/digital-scholarship](https://www.bl.uk/digital-scholarship)