MUSIQA MADANIYATI FANIDAN O'ZBEK XALQ CHO'LG'ULARIDAN FOYDALANIB QO'SHIMCHA TO'GARAK MASHG'ULOTLARINI YO'LGA QO'YISHNING SAMARSADORLIGI

Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 25 MUSIQA MADANIYATI FANIDAN O’ZBEK XALQ CHO’LG’ULARIDAN FOYDALANIB QO’SHIMCHA TO’GARAK MASHG’ULOTLARINI YO’LGA QO’YISHNING SAMARSADORLIGI Andijоn davlat pedagоgika instituti Ijtimoiy va amaliy fanlar ta’limi kafedrasi Oqituvchisi Raimova Dilfuza Ijtimoiy va amaliy fanlar Fakulteti Musiqiy ta’lim yo’nalishi 2-kurs talabalari Asqarova Gavharoy Ikromjon Qizi Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘zbek xalq cholg‘ularidan foydalanib qo‘shimcha to‘garak mashg‘ulotlarini tashkil etishning pedagogik, ma’naviy va estetik ahamiyati yoritilgan. To‘garaklar yoshlarning ijodkorligini rivojlantirishi, milliy qadriyatlarga hurmatini oshirishi, sahna madaniyatini shakllantirishi hamda musiqiy savodxonlikni mustahkamlashi ilmiy asosda tahlil qilingan. Abstract: This article explores the pedagogical and cultural effectiveness of organizing extracurricular clubs using Uzbek national musical instruments. It analyzes their role in enhancing students’ creativity, strengthening national identity, developing stage culture, and improving musical literacy. Аннотация: В данной статье рассмотрена педагогическая и культурная значимость организации кружков с использованием узбекских народных музыкальных инструментов. Анализируются их роль в развитии творчества учащихся, укреплении национальных ценностей, формировании сценической культуры и музыкальной грамотности. Kalit so‘zlar: o‘zbek xalq cholg‘ulari, to‘garak mashg‘ulotlari, musiqa ta’limi, ijrochilik, ma’naviyat. Key words: Uzbek folk instruments, extracurricular club, music education, performance skills, cultural values. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 26 Ключевые слова: узбекские народные инструменты, кружковая работа, музыкальное образование, исполнительство, духовность. KIRISH Bugungi kunda umumta’lim maktablari va madaniyat muassasalarida qo‘shimcha to‘garak mashg‘ulotlarini yo‘lga qo‘yish ta’lim samaradorligini oshirishning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Xususan, o‘zbek xalq cholg‘ulari – dutor, rubob, doira, nay, surnay, karnay, gijjak kabi asboblar asosida tashkil etiladigan to‘garaklar nafaqat musiqiy savodxonlikni, balki milliy qadriyatlarga sadoqatni ham rivojlantiradi. Mazkur maqolada ushbu to‘garaklarning amaliy ahamiyati, o‘quvchi shaxsini rivojlantirishdagi o‘rni va samaradorlik mezonlari ilmiy tahlil qilinadi Musiqa madaniyati — bu o‘quvchilarga musiqiy savodxonlik, estetik tarbiya, milliy va jahon musiqasi haqida bilim berishga qaratilgan pedagogik fan. U nafaqat musiqani tinglash va tushunishni, balki uni his qilish, baholash, qadrlash madaniyatini shakllantiradi. Mazkur fan o‘zbek ta’lim tizimida ko‘p bosqichli tarixiy jarayonlar asosida shakllangan. Faning shakllanish tarixi Qadimgi davrlar (Ilk asoslar) O‘zbek xalqi musiqiy an’analari juda qadimiy bo‘lib, qadimgi Baqtriya, So‘g‘d, Xorazm madaniyatlari bilan bog‘liq. Odamlar musiqani diniy marosimlar, urf-odatlar, bayramlarda qo‘llagan. Cholg‘u asboblari — nay, chang, doira, karnay kabi asboblar miloddan avvalgi asrlardayoq ishlatilgan. Bu davr musiqasi rasmiy “fan” shaklida bo‘lmagan bo‘lsa-da, xalq og‘zaki ijodi orqali musiqiy madaniyat shakllangan. . O‘rta asrlar davri (IX–XV asrlar) Buyuk musiqashunos olimlar Abu Nasr Forobiy, Abu Ali Ibn Sino, Abdurahmon Jomiy, Zaynulobiddin Husayniy musiqaga ilmiy asos soldi. Forobiy “Musiqa ilmi haqida katta kitob” asarida musiqaning nazariy asoslarini yaratdi. Bu davrda musiqa sharq madaniyati bilan uyg‘un holda rivojlandi. Hofizlik, sozandalik, maqom san’ati shakllandi. Maqomlar — Shashmaqom, Xorazm maqomlari, Farg‘ona-Toshkent maqom yo‘llari yuzaga keldi. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 27 XIX asr – XX asr boshlarida musiqa ta’limi Xalq maktablarida musiqa alohida fan sifatida o‘qitilmagan, lekin qo‘shiq va cholg‘u amaliyotida mavjud bo‘lgan. 1918–1920-yillardan boshlab Turkiston o‘lkasida musiqa bo‘yicha birinchi maktablar ochila boshladi. Mashhur bastakorlar — Yunus Rajabiy, Mukarram Turdiyeva, Turg‘un Alimatov kabi ustozlar maktablar, studiyalarda xalq musiqasini o‘rgata boshladi. (1925–1991) — Musiqa madaniyati fanining shakllanishi Musiqa fani amalda o‘quv dasturiga kiritilishi 1930–40-yillardan boshlab umumta’lim maktablarida “Musiqa” deb ataluvchi fan paydo bo‘ldi. 1950–1960-yillarda muzika ta’limi tizimli ravishda yo‘lga qo‘yildi, darsliklar yaratildi. O‘zbek bastakorlari maktab musiqasi uchun qo‘shiqlar yaratdi (Mutal Burxonov, Tolibjon Sodiqov, Ikrom Akbarov va boshqalar). 1970–80-yillarda “Musiqa” fani amaliy qo‘shiq aytish, ritmika, nota savodi, bolalar qo‘shiqlarini o‘rganishga asoslandi. Musiqa madaniyati faniga o‘tish 1985–1990-yillarda fan konsepsiyasi yangilanib, faqat qo‘shiq aytish emas, balki: musiqa tinglash, musiqani tahlil qilish, estetik tarbiya berish, milliy musiqiy merosni o‘rganish asosiy yo‘nalishga aylandi. Mustaqillikdan keyingi davr (1991–hozirgi vaqt) Yangilanish bosqichi Mustaqillikdan so‘ng fan nomi “Musiqa madaniyati” deb o‘zgartirildi. Milliy qadriyatlar, maqomlar, xalq cholg‘ulari, an’anaviy qo‘shiqlar darsliklarga kiritildi. “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” asosida 2000–2010-yillarda darsliklar qayta ishlanib, yangi metodikalar yaratildi. Zamonaviy davr Hozirgi texnologiyalarga asoslangan musiqa ta’limi shakllandi: multimedia qo‘llanmalar, animatsion darslar, audio-video materiallar asosida o‘qitish, interaktiv metodlar. O‘quvchilar endi: musiqa tarixini o‘rganadi, turli janrlarni tinglaydi, o‘z fikrini aytadi, ijod qiladi. Maktabdan tashqari musiqa faoliyati Xalq cholg‘ulari ansambllari, Qo‘shimcha to‘garaklar, “Yosh ijodkorlar” klublari tashkil qilinmoqda. Hozirgi musiqa madaniyati fanining ahamiyati O‘quvchilarda musiqiy savodxonlikni shakllantiradi. Milliy musiqiy merosni asrashga xizmat qiladi. Estetik didni o‘stiradi. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 28 O‘quvchilarda badiiy tafakkurni rivojlantiradi. Vatanparvarlik, madaniy ong, ijodkorlikni tarbiyalaydi. ASOSIY QISM O‘zbek xalq cholg‘ularining tarbiyaviy ahamiyati O‘zbek xalq cholg‘ulari asrlar davomida shakllangan musiqiy merosning ajralmas qismi bo‘lib, ular orqali xalqning ruhiyati, urf-odati, qadriyatlari avloddan-avlodga yetkazib kelinadi. To‘garaklar orqali o‘quvchilar: milliy kuylarning ohangdorligini anglaydi; musiqa orqali o‘zini ifoda etadi; ma’naviy-axloqiy tarbiyani chuqurroq o‘zlashtiradi. Pedagogik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, milliy cholg‘ular bilan shug‘ullangan o‘quvchilarning ma’naviy olami kengroq, badiiy didi yuqoriroq bo‘ladi.¹ To‘garak mashg‘ulotlarining pedagogik samaradorligi Qo‘shimcha to‘garaklar an’anaviy dars shaklidan farqli o‘laroq, o‘quvchini erkin ijod qilishga undaydi. Uning samaradorligi quyidagilarda namoyon bo‘ladi: a) Ijrochilik mahorati rivojlanadi Har bir cholg‘u o‘zining texnik talablariga ega. To‘garak jarayonida o‘quvchilar ritm, intonatsiya, ansambl sozligi, sahna madaniyati kabi ko‘nikmalarni egallaydi. b) Jamoada ishlash ko‘nikmasi mustahkamlanadi Dutorchilar, doirachilar, naychilar o‘zaro uyg‘unlashgan holda ijro etganlarida o‘quvchilarda: mas’uliyat; o‘zaro hurmat; hamjihatlik; kabi fazilatlar shakllanadi. c) Bo‘sh vaqt mazmunli tashkil etiladi To‘garaklar yoshlarni turli zararli odatlardan uzoqlashtirib, foydali mashg‘ulotga jalb etadi. Bu esa ta’lim-tarbiya jarayonida muhim omildir.² d) Milliy identitet kuchayadi Xalq kuylarini chalish o‘quvchilarni milliy o‘zlikni anglashga, tarixiy musiqiy merosga mehr qo‘yishga undaydi. To‘garak mashg‘ulotlarining tashkiliy jihatlari. Samarali to‘garak tashkil qilish quyidagi omillarga bog‘liq: malakali musiqa o‘qituvchisi; yetarli miqdordagi milliy cholg‘ular; metodik qo‘llanmalar; yoshga mos repertuar tanlovi; muntazam Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 29 mashg‘ulot grafigi. Ushbu shartlar bajarilganda to‘garak faoliyati yuqori natija beradi. NATIJA VA MUHOKAMA Tadqiqotlar va amaliy tajribalar shuni tasdiqlaydiki, o‘zbek xalq cholg‘ulariga asoslangan to‘garaklar o‘quvchilarni: musiqiy jihatdan savodli; madaniyatli; ijodkor; milliy qadriyatlarga hurmatli; sahna madaniyatiga ega shaxs sifatida kamol toptiradi. Muhokama jarayonida o‘quvchilarning darsdan tashqari mashg‘ulotlarga qiziqishi yuqori ekani, ayniqsa dutor, doira va rubob to‘garaklariga talab kuchayib borayotgani aniqlandi.³ Shuningdek, o‘quvchilarning umumiy o‘zlashtirish ko‘rsatkichlari ham musiqaga faol jalb etilgan sinflarda ijobiy o‘zgarishlarga ega ekani qayd etildi. XULOSA O‘zbek xalq cholg‘ularidan foydalanib qo‘shimcha to‘garak mashg‘ulotlarini yo‘lga qo‘yish: musiqiy ta’lim sifatini oshiradi; milliy madaniyatni yoshlar ongiga singdiradi; ijodiy qobiliyatni rivojlantiradi; o‘quvchilarning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etadi; ularni ma’naviy barkamol shaxs sifatida tarbiyalaydi. Demak, bunday to‘garaklar zamonaviy ta’lim tizimida yuqori samaradorlikka ega bo‘lib, ularni keng joriy etish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. ¹ Yo‘ldosheva M. “Musiqa ta’limining estetik ahamiyati”. – Toshkent, 2020. 2. ² Rasulov A. “Darsdan tashqari mashg‘ulotlarda milliy merosni o‘rgatish metodikasi”. – Samarqand, 2021. 3. ³ Karimov I. “Xalq cholg‘ulari ijrochiligi: nazariya va amaliyot”. – Toshkent, 2019.