CHET EL MUSIQA DARSLARIDA MUSIQIY FAOLIYAT TURLARI

Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 44 CHET EL MUSIQA DARSLARIDA MUSIQIY FAOLIYAT TURLARI Andijоn davlat pedagоgika instituti Ijtimoiy va amaliy fanlar ta’limi kafedrasi Oqituvchisi Raimova Dilfuza Ijtimoiy va amaliy fanlar Fakulteti Musiqiy ta’lim yo’nalishi 2-kurs talabalari Rasulova Mahdiya Shrzodbek qizi Annotatsiya: Ushbu maqolada chet el musiqa ta’limida qo‘llaniladigan musiqiy faoliyat turlari — kuylash, tinglash, cholg‘u chalish, ritmik harakatlar, improvizatsiya va musiqa savodxonligini o‘qitish jarayonlari yoritilgan. Xorijiy metodikalar (Orff, Kodaly, Dalkroz) asosida musiqiy ko‘nikmalarni rivojlantirishning afzalliklari tahlil qilingan. Maqolada musiqiy faoliyatlarning o‘quvchilarning ijodiy salohiyati, estetik didi va emotsional rivojiga ta’siri ochib berilgan. Abstract: This article explores various forms of musical activities used in foreign music education, including singing, listening, playing instruments, rhythmic movement, improvisation, and music literacy. It analyzes the advantages of international teaching methods (Orff, Kodály, Dalcroze) and their impact on developing students’ musical skills. The article highlights how these activities enhance creativity, aesthetic awareness, and emotional growth in learners. Аннотация: В данной статье рассматриваются виды музыкальной деятельности, применяемые на уроках музыки за рубежом: пение, слушание музыки, игра на инструментах, ритмические движения, импровизация и обучение музыкальной грамоте. Анализируются преимущества зарубежных методик (Орф, Кодай, Далькроз) и их роль в развитии музыкальных навыков учащихся. Также раскрывается влияние музыкальной активности на Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 45 творческие способности, эстетический вкус и эмоциональное развитие школьников. Kalit so‘zlar: Chet el tajribasi, musiqa ta’limi, musiqiy faoliyat, kuylash, tinglash, improvizatsiya, cholg‘u chalish, ritm, musiqa savodxonligi. Key words: Foreign experience, music education, musical activities, singing, listening, improvisation, instrumental performance, rhythm, music literacy Ключевые слова: Зарубежный опыт, музыкальное образование, музыкальная деятельность, пение, слушание музыки, импровизация, игра на инструментах, ритм,музыкальная грамотность KIRISH Chet el ta’lim tizimida musiqa darslari o‘quvchilarning musiqiy madaniyatini rivojlantirish, ijodiy fikrlashini kengaytirish, emotsional olamini boyitish hamda jamoada ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratilgan. Musiqa ta’limi metodikasi mamlakatlar bo‘yicha farq qilsa-da, ko‘pchiligida o‘quvchini musiqiy jarayonga faol jalb etish, ijro, tinglash, tahlil qilish, improvizatsiya kabi faoliyat turlariga alohida e’tibor beriladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xorijiy metodikalarda musiqani o‘rgatish jarayonida bolalarning tabiiy qiziqishi va individual qobiliyatlari asosiy o‘ringa qo‘yiladi. Bugungi globallashuv jarayonida ta’lim tizimlarining tajribasi almashinuvi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, chet el mamlakatlarida musiqa ta’limi rivojlangan metodikalarga asoslanib, o‘quvchilarning ijodiy salohiyati, estetik didi, musiqiy tafakkuri va emotsional rivojini ta’minlashga qaratilgan. AQSh, Yevropa, Yaponiya kabi davlatlarda musiqa darslari faqat nazariy bilim berish bilan cheklanmay, balki o‘quvchilarning musiqiy faoliyat turlarida faol ishtirok etishiga alohida urg‘u beriladi. Musiqa darslari interfaol, amaliy hamda ijodiy jarayon sifatida tashkil etilishi ushbu fan samaradorligini oshiradi. ASOSIY QISM Musiqani tinglash faoliyati. Chet el musiqa darslarida musiqani tinglash jarayoni o‘quvchilarning musiqiy idrokini rivojlantirishning asosiy vositalaridan biridir. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 46 Tinglash davomida o‘quvchilar: musiqiy janrlarni farqlash, ritm va ohangning o‘ziga xos xususiyatlarini anglash, turli xalqlarning madaniy musiqasini o‘rganish, professional kompozitsiyalarni tahlil qilish ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar. Yevropa maktablarida darsning 30–40 foizi tinglash va suhbatga bag‘ishlanadi. Kuylash faoliyati Xorijiy ta’lim metodlarida kuylash — musiqa darsining markazida turadi. Jamoaviy kuylash (xor), yakkaxon kuylash, ovoz mashqlari va intonatsiya ishlari o‘quvchilarda: vokal madaniyati, nafasni boshqarish, ohangni to‘g‘ri chiqarish, jamoada uyg‘un kuylash ko‘nikmalarini shakllantiradi. Vengriya metodisti Z. Kodaly kuylashni musiqa ta’limining eng muhim asosiy vositasi sifatida baholagan. Cholg‘u chalish faoliyati. Chet el maktablarida o‘quvchilarning cholg‘u chalish faoliyatiga katta e’tibor qaratiladi. Deyarli barcha talabalarga qulay bo‘lgan asboblar qo‘llaniladi: metallofon, baraban, blokfleyta, ukulele, pianino, gitara. Cholg‘u chalish o‘quvchilarning ritm sezgisi, koordinatsiyasi, ijodiy fikri va musiqaga bo‘lgan qiziqishini kuchaytiradi. Masalan, Yaponiya maktablarida bolalar har bir darsda ritmik ansambl bilan shug‘ullanadi. Ritmik harakatlar va raqs. Musiqa va harakat uyg‘unligi chet el ta’lim metodikasida muhim o‘rin tutadi. Raqs va ritmik mashqlar: musiqani tana orqali his qilish, ritmni sezish, koordinatsiyani rivojlantirish, sahna madaniyatini shakllantirish uchun xizmat qiladi. Shveytsariyalik pedagog E. Dalkrozning “euritmika” metodi dunyoning ko‘plab maktablarida qo‘llaniladi. Improvizatsiya (ijodiy ijro) Improvizatsiya — o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini rivojlantirishga mo‘ljallangan muhim faoliyat turidir. O‘quvchilar: yangi ohanglar yaratish, ritmik naqshlar o‘ylab topish, qisqa musiqiy asar yaratish, asboblardan Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 47 erkin foydalanish kabi ijodiy topshiriqlarni bajaradilar. Orff metodikasida improvizatsiya markaziy o‘rin egallaydi. Musiqa savodxonligiChet el maktablarida musiqa nazariyasi quruq qoidalarga asoslanmaydi. Aksincha, nota o‘qish, ritm yozish, tonalliklar, interval va akkordlarni o‘rganish amaliy faoliyat bilan bog‘liq holda beriladi. O‘yin texnologiyalari, kartochkalar, multimediya, mobil ilovalar yordamida darslar yanada jonli va qiziqarli o‘tadi. Chet el musiqa darslarida musiqiy faoliyat turlarining mazmunli va tizimli tashkil etilishi o‘quvchilarni: musiqani ongli tinglashga; ijodiy fikrlashga; jamoada ishlashga; o‘zini sahnada erkin tutishga; musiqaga mehr qo‘yishga; yo‘naltiradi. Kuylash, tinglash, cholg‘u chalish, ritmik harakatlar, improvizatsiya va musiqa savodxonligi faoliyatlari o‘quvchilarning har tomonlama musiqiy rivojlanishiga xizmat qiladi.. NATIJA VA MUHOKAMA Chet el musiqa ta’limi tajribasi shuni ko‘rsatadiki, musiqiy faoliyat turlarini mazmunli, ketma-ketlikda va interfaol usullar orqali tashkil etish o‘quvchilarda musiqaga bo‘lgan qiziqish va ijodiy salohiyatni sezilarli oshiradi. Kuylash, tinglash, cholg‘u chalish, ritmik harakatlar, improvizatsiya va musiqa savodxonligi kabi faoliyatlar kompleks qo‘llanganda o‘quvchilar: musiqani chuqurroq anglaydi; ijodiy fikrlaydi va o‘zini musiqada erkin ifodalaydi; jamoada ishlash ko‘nikmasiga ega bo‘ladi; ritm va intonatsiyani sezish qobiliyatini rivojlantiradi; milliy va jahon musiqasiga nisbatan estetik munosabat shakllantiradi; emosional-intellektual rivojlanishga erishadi. Xorijiy metodikalarni mahalliy ta’limga moslashtirib qo‘llash, musiqa darslarining sifatini oshiradi va zamonaviy musiqiy kompetensiyalarni shakllantirishga xizmat qiladi. Chet el musiqa darslarida musiqiy faoliyatlarning keng qo‘llanishi — ta’lim tizimlarining musiqaga bo‘lgan yondashuvi bilan bevosita bog‘liqdir. Masalan: Orff metodikasi-Orff texnologiyasida improvizatsiya va cholg‘u chalish markaziy o‘rin egallaydi. Ushbu yondashuv bolalarda mustaqil ijod, musiqiy tafakkur va Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 48 ritmni his qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Bu metod mahalliy darslarga oson moslashadi. Kodaly tizimi-Kodaly kuylash va nota o‘qishni birlashtirgani sababli o‘quvchilarda vokal madaniyati va musiqa savodxonligini kuchaytiradi. Bu tizim boshlang‘ich sinflar uchun ayniqsa samarali hisoblanadi. Dalkrozning “evritmika” yondashuvi. Ritmik harakatlar orqali musiqani tana bilan his qilish — o‘quvchining emotsional-intellektual rivojiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Harakatli mashqlar o‘quvchilarni darsga faol jalb etadi. Amaliy faoliyatning ustunligi. Chet el darslarida amaliy mashg‘ulotlar nazariyadan ustun turadi. Bu esa o‘quvchilarning: qiziqishini oshiradi, darsni jonli qiladi, o‘zini ijodkor sifatida sinab ko‘rishiga imkon yaratadi. Multimediali ta’lim vositalari. Ko‘plab xorijiy maktablarda musiqa darslari multimedia, mobil ilovalar, elektron asboblar va onlayn platformalar bilan boyitiladi. Bu esa o‘quvchilarni zamonaviy musiqiy muhitga yaqinlashtiradi. Mahalliy ta’limga tatbiq qilish imkoniyatlari. Muhokamalar shuni ko‘rsatadiki, xorij tajribasini to‘liq ko‘chirib olish emas, balki: milliy an’analar, mavjud ta’lim dasturi, o‘quvchilar yosh xususiyatlari asosida moslashtirilgan holda joriy etish eng to‘g‘ri yo‘l hisoblanadi. XULOSA Xulosa qilib aytganda, chet el tajribasida musiqa ta’limining interfaol, ijodiy va amaliy xarakterga ega bo‘lishi o‘quvchi shaxsining estetik, ma’naviy, intellektual va emotsional kamolotiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli mazkur tajribalarni mahalliy ta’lim tizimiga moslashtirib joriy etish zamonaviy musiqa ta’limi rivoji uchun muhim ahamiyat kasb etadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1 . Karl Orff. Orff Schulwerk: Music for Children. Mainz, Schott Music, 1950–1960. 2. Zoltán Kodály. The Selected Writings of Zoltán Kodály. Boosey & Hawkes, 1974. 3. Émile Jaques-Dalcroze. Rhythm, Music and Education. London, 1921. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 49 4. Gordon, E. Learning Sequences in Music: Skill, Content, and Patterns. GIA Publications, 1997. 5. Campbell, Patricia Shehan. Teaching Music Globally. Oxford University Press, 2004. 6. Elliott, David J. Music Matters: A New Philosophy of Music Education. Oxford University Press, 1995. 7. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Musiqa fani bo‘yicha umumta’lim maktablari dasturi, Toshkent, 2020. 8. Anderson, W. & Lawrence, J. Integrating Music in the Classroom. Cengage Learning, 2018. .