TIL O'RGANISHDA MOTIVATSIYA VA PSIXOLOGIK OMILLARNING AHAMIYATI

402 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 TIL O‘RGANISHDA MOTIVATSIYA VA PSIXOLOGIK OMILLARNING AHAMIYATI Musurmonova Asaloy G’ayrat qizi Fan va Texnalogiyalar universiteti 1-kurs talabasi. E-mail: [email protected]. https://doi.org/10.5281/zenodo.17920294 Annotatsiya. Mazkur maqolada xorijiy til o‘rganish jarayonida motivatsiya va psixologik omillarning o‘rni, ularning o‘quvchi shaxsiga ta’siri hamda ta’lim sifatiga ko‘rsatadigan ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, zamonaviy tadqiqotlar, psixologik nazariyalar va amaliy tajribalar asosida motivatsiyani shakllantirish usullari, o‘qituvchi roli hamda ijobiy psixologik muhit yaratish yo‘llari tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: motivatsiya, psixologik omillar,xorijiy til, ichki motiv, tashqi motiv, til o‘rganish, ta’lim jarayoni, o‘quvchi psixologiyasi, o‘qituvchi roli, ta’lim samaradorligi. Bugungi globallashuv jarayonida xorijiy til o‘rganish insonning kasbiy va shaxsiy hayotida muhim o‘rin tutadi. Til — bu aloqa, madaniyat, bilim va taraqqiyot kaliti. Ammo tilni muvaffaqiyatli o‘rganish uchun faqat grammatik bilim emas, balki kuchli motivatsiya va barqaror psixologik tayyorgarlik ham zarurdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yuqori motivatsiyaga ega o‘quvchilar tilni tezroq va samaraliroq o‘zlashtiradilar (Gardner, 1985). Masalan, Dörnyei (2001) ta’kidlaganidek, til o‘rganishdagi motivatsiya uch asosiy tarkibdan iborat: ichki motiv, tashqi motiv va integrativ motiv. Ichki motiv — bu o‘quvchining o‘z istagi bilan o‘rganishga bo‘lgan ichki turtkisi, tashqi motiv esa mukofot, baho yoki ijtimoiy maqom kabi tashqi omillar bilan bog‘liqdir. 1. Til o‘rganishda motivatsiya tushunchasi va turlari Motivatsiya — shaxsni ma’lum faoliyatga undovchi ichki kuch bo‘lib, til o‘rganishda eng muhim psixologik omillardan biridir. Gardner (1985) o‘zining “Motivational Orientation Theory” modelida motivatsiyani ikki asosiy turga ajratadi: integrativ va instrumental motivatsiya. 403 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12  Integrativ motivatsiya — o‘rganilayotgan til egalarining madaniyati va jamiyatiga yaqinlashish, ularning fikrlash tarzini tushunish istagini bildiradi.  Instrumental motivatsiya esa — amaliy maqsadlar, masalan, ish topish, xorijda o‘qish yoki sertifikat olish bilan bog‘liq. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, integrativ motivatsiyaga ega o‘quvchilar tildan faolroq foydalanadilar, muloqotdan zavq oladilar va o‘rganish jarayonida uzoq muddatli motivatsiyani saqlab qoladilar. 2. Psixologik omillarning o‘rni Til o‘rganish jarayoni nafaqat aqliy, balki ruhiy faoliyat hamdir. O‘quvchining ruhiy holati, o‘ziga bo‘lgan ishonchi, xavotir darajasi va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash darajasi o‘rganish samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi. Horwitz, Horwitz va Cope (1986) o‘z tadqiqotlarida “foreign language anxiety” (xorijiy til xavotiri) tushunchasini kiritganlar. Bu holat o‘quvchi o‘z fikrini to‘g‘ri ifoda eta olmaslikdan qo‘rqish, boshqalar oldida xato qilishdan uyalish kabi holatlar bilan bog‘liq. Bunday holatlarda o‘qituvchi o‘quvchiga ijobiy ruhiy muhit yaratib berishi, uni rag‘batlantirishi juda muhim. 3. O‘qituvchi roli va pedagogik yondashuvlar O‘qituvchi motivatsiyani shakllantirishda asosiy figuradir. U dars jarayonida o‘quvchilarga o‘z imkoniyatlariga ishonch uyg‘otishi, xatolardan qo‘rqmaslikni o‘rgatishi va o‘rganishdan zavq olishga undashi kerak. Ushioda (2011) ta’kidlaganidek, o‘qituvchi tomonidan berilgan ijobiy fikr-mulohazalar (positive feedback) o‘quvchi ruhiyatini ko‘taradi, salbiy tanqid esa uni o‘qishdan sovutadi. Shuningdek, Dörnyei (2001) o‘zining “L2 Motivational Self System” modelida o‘quvchining ideal o‘zini (ideal self) tasavvur qilishi til o‘rganishda muhim omil ekanini ta’kidlaydi. Masalan, o‘quvchi o‘zini ingliz tilida bemalol so‘zlashuvchi shaxs sifatida tasavvur qilsa, bu unga kuchli turtki beradi. 4. Zamonaviy texnologiyalar va motivatsiya Bugungi kunda texnologiyalar motivatsiyani oshirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Mobil ilovalar (Duolingo, Babbel, Ibrat Academy) onlayn kurslar va sun’iy intellekt asosidagi dasturlar o‘quvchilarga qulay, erkin va individual o‘rganish imkonini beradi. Shuningdek, video darslar, o‘yin asosidagi o‘qitish (gamification) va onlayn muloqot platformalari (Speakly, HelloTalk) o‘quvchilarni til o‘rganishga qiziqtiradi. 5. Ijtimoiy va psixologik qo‘llab-quvvatlash Motivatsiyaning barqarorligi ijtimoiy muhitga ham bog‘liq. Ota-onalar, do‘stlar va guruhdoshlarning ijobiy munosabati, o‘quvchining yutuqlarini e’tirof etish hamda kichik muvaffaqiyatlarni nishonlash ruhiy holatni yaxshilaydi. Shuningdek, o‘quvchining o‘zini rivojlantirishga yo‘naltirilgan muhitda bo‘lishi, o‘z yutuqlarini kuzatib borishi (self-monitoring) til o‘rganishga barqaror motivatsiya beradi. 6. Ilmiy izlanishlar va amaliy tavsiyalar So‘nggi yillarda til o‘rganishda motivatsiyani kuchaytirishga qaratilgan ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazildi. Masalan:  Oxford & Shearin (1994) o‘quvchilarning maqsad qo‘yish strategiyalarini o‘rganib, aniq maqsadli o‘quvchilar ko‘proq muvaffaqiyatga erishishini isbotlagan.  Dörnyei (2005) esa o‘qituvchilar uchun motivatsion strategiyalar to‘plamini ishlab chiqqan, jumladan, darsda ijobiy muhit yaratish, real hayotdagi misollar keltirish, hamkorlikda o‘rganish va tanlov erkinligini berish. 404 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12  Schumann (1997) ijtimoiy-psixologik nazariyada shuni ta’kidlaydiki, o‘quvchi o‘rganayotgan tilni madaniyat bilan bog‘laganda, uning o‘zlashtirish samaradorligi ortadi. Amaliyotda bu shuni anglatadiki, o‘quvchilarni nafaqat grammatika, balki madaniyat, muloqot va real hayotiy vaziyatlar orqali o‘qitish zarur. Xorijiy tilni o‘rganishdagi muvaffaqiyat faqat darsliklar yoki grammatik qoidalarga emas, balki o‘quvchining ichki motivatsiyasi, ruhiy tayyorgarligi va ijobiy o‘quv muhiti bilan chambarchas bog‘liqdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, motivatsiyani kuchaytirish, psixologik to‘siqlarni kamaytirish va o‘quvchi bilan ijobiy munosabatni shakllantirish o‘rganish samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. O‘qituvchilar uchun esa asosiy vazifa — o‘quvchini ruhlantirish, qo‘llab-quvvatlash va zamonaviy texnologiyalar yordamida ijodiy o‘rganish muhiti yaratishdir. Shu yo‘l bilan til o‘rganish jarayoni nafaqat samarali, balki yoqimli jarayonga aylanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Gardner, R. C. (1985). Social Psychology and Second Language Learning: The Role of Attitudes and Motivation. London: Edward Arnold. 2. Dörnyei, Z. (2001). Motivational Strategies in the Language Classroom. Cambridge: Cambridge University Press. 3. Horwitz, E. K., Horwitz, M. B., & Cope, J. (1986). “Foreign Language Classroom Anxiety.” The Modern Language Journal, 70(2), 125–132. 4. Oxford, R. & Shearin, J. (1994). “Language Learning Motivation: Expanding the Theoretical Framework.” The Modern Language Journal, 78(1), 12–28. 5. Ushioda, E. (2011). Motivation and SLA: Bridging the Gap between Theory and Practice. Oxford: Oxford University Press. 6. Deci, E. & Ryan, R. (2000). Intrinsic and Extrinsic Motivations: Classic Definitions and New Directions. New York: Academic Press. 7. Schumann, J. (1997). The Neurobiology of Affect in Language. Blackwell. 8. Dornyei, Z. (2005). The Psychology of the Language Learner: Individual Differences in Second Language Acquisition. Lawrence Erlbaum Associates.