TURKIYA TA'LIM TIZIMIDAGI ZAMONAVIY ISLOHOTLAR

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 464 TURKIYA TA’LIM TIZIMIDAGI ZAMONAVIY ISLOHOTLAR Shernayeva Maftuna Oltiboy qizi Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Pedagogika va Psixologiya ta’lim yo’nalishi 3 – kurs talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17923162 Annotatsiya. Maqolada Turkiya ta’lim tizimida olib borilayotgan zamonaviy islohotlar – raqamlashtirish, kompetensiyaga asoslangan o‘qitish, o‘qituvchilar malakasini oshirish va ta’lim sifatini nazorat qilish mexanizmlari tahlil qilinadi. Shuningdek, Turkiya tajribasi Finlyandiya, Janubiy Koreya va boshqa ilg‘or davlatlar ta’lim tizimi bilan qiyosiy o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari Turkiya islohotlarining samaradorligi hamda ularning O‘zbekiston ta’lim tizimi uchun ahamiyatli jihatlarini yoritadi. Kalit so‘zlar: Turkiya ta’lim tizimi, zamonaviy islohotlar, raqamlashtirish, kompetensiyaga asoslangan ta’lim, o‘qituvchi malakasi, ta’lim sifati, xalqaro tajriba, qiyosiy tahlil. Bugungi ta’lim jarayonida ta’lim tizimining raqobatbardoshligi har bir davlat rivojlanishining asosiy omillaridan biri sifatida baholanishi bejiz emas. Zamon talablari o‘zgarib borayotgan hozirgi davrda dunyoning turli mintaqalarida ta’lim sohasini isloh qilish, raqamlashtirish, kompetensiyaga yo‘naltirilgan yondashuvni keng joriy etish bo‘yicha keng ko‘lamli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Shunday mamlakatlardan biri – Turkiya Respublikasi bo‘lib, u so‘nggi yillarda ta’lim tizimini yangilash, o‘qituvchilar kasbiy malakasini oshirish, o‘quv dasturlarini modernizatsiya qilish va xalqaro standartlarga mos baholash tizimini yaratish borasida sezilarli islohotlarni amalga oshirmoqda. Makatabgacha ta’lim tizimining tashkil etilishi. Maktabgacha taʼlim 36 oydan 72 oygacha boʻlgan, majburiy boshlangʻich taʼlim yoshiga etmagan bolalarning ixtiyoriy taʼlimini oʻz ichiga oladi. Maktabgacha taʼlim muassasalari, mustaqil bolalar bogʻchalari tegishli jismoniy imkoniyatlarga ega boʻlgan rasmiy va norasmiy taʼlim muassasalari tarkibida bolalar bogʻchasi va amaliy mashgʻulotlar sifatida ochiladi. Maktabgacha taʼlim bilan bogʻliq xizmatlar birinchi navbatda Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan ochilgan bolalar bogʻchalari, bolalar bogʻchalari, amaliy mashgʻulotlar va turli vazirliklar tomonidan ochilgan kunduzgi markazlar, bolalar bogʻchalari, tomonidan koʻrsatiladi va oʻnta qonun, ikkita qonun va oʻnta qoida qoidalariga asoslangan parvarish yoki taʼlim muassasalari. 2001-2002 o‘quv yilida 10,5 mingta maktabgacha taʼlim muassasalarida 256,4 ming nafar bola taʼlim-tarbiya oldi, 14,5 ming nafar o‘qituvchi ish bilan taʼminlandi. Boshlangʻich maktablar esa (turkcha: İlköğretim Okulu) 4 yil davom etadi. Boshlangʻich taʼlim 6 yoshdan 14 yoshgacha boʻlgan bolalarga qaratilgan taʼlim va oʻqitishni qamrab oladi, barcha fuqarolar, oʻgʻil bolalar yoki qizlar uchun majburiydir va davlat maktablarida bepul beriladi. Boshlangʻich taʼlim muassasalari sakkiz yillik uzluksiz taʼlimni taʼminlaydigan maktablar boʻlib, uning yakunida bitiruvchilarga boshlangʻich taʼlim toʻgʻrisidagi diplom beriladi. Boshlangʻich maktabning dastlabki toʻrt yili baʼzan „Birinchi maktab, 1-bosqich“ deb ataladi (turkcha: İlkokul 1. Kademe Kademe) lekin ikkalasi ham toʻgʻri. Birinchi, ikkinchi va uchinchi sinflarda toʻrtta asosiy fanlar mavjud: turk tili, matematika, Hayat Bilgisi (soʻzma-soʻz „hayotiy bilim“ degan maʼnoni anglatadi) va chet tili. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 465 Toʻrtinchi sinfda, Hayat Bilgisi fan va ijtimoiy fanlar bilan almashtiriladi. Maktablarda oʻqitiladigan chet tili maktabdan maktabga oʻzgaradi. Eng keng tarqalgani ingliz tilidir, baʼzi maktablarda ingliz tili oʻrniga nemis, fransuz yoki ispan tillari oʻrgatiladi. Baʼzi xususiy maktablarda bir vaqtning oʻzida ikkita chet tili oʻrgatiladi. Oʻrta taʼlimga boshlangʻich maktabdan keyin kamida uch yillik taʼlim beradigan barcha umumiy, kasb-hunar va texnik taʼlim muassasalari kiradi. Oʻrta maktabga qabul qilish tizimi deyarli har yili oʻzgarib turadi. Baʼzan xususiy maktablarda turli imtihonlar boʻladi, baʼzida 3 yil davomida 3 ta imtihon boʻladi, baʼzida faqat bitta imtihon boʻladi, lekin u boshqacha hisoblab chiqiladi, baʼzan ular faqat maktab baholariga qaraydilar. O‘rta taʼlim o‘quvchilarga yaxshi umumiy bilimlar berish, ularning qiziqishlari, ko‘nikma va malakalariga mos ravishda oliy taʼlimga, kasb-hunarga, hayotga, tadbirkorlikka tayyorlashni maqsad qilgan. 2001-2002 oʻquv yilida 6000 ta taʼlim muassasalarida 2,3 million talaba taʼlim oldi va 134,8 ming oʻqituvchi ish bilan taʼminlandi. Hozirda diniy taʼlim kurslari boshlangʻich maktabning 4-sinfidan (10 yosh) boshlanib, butun oʻrta va oʻrta maktablarda davom etmoqda. 4-sinfdan 8-sinfgacha darslar haftasiga ikki soatdan iborat. Oʻrta maktab darajasida haftasiga bir soat dars mavjud Shunday qilib, oʻrta maktabni tugatgan talaba 8 yillik uzluksiz din kurslarini oladi. Kurs uchun qatʼiy kitoblar yoʻq. Toʻgʻrirogʻi, har bir maktab qaysi kitobga amal qilishni oʻzi hal qiladi — har bir daraja uchun kitob Taʼlim vazirligi tomonidan tasdiqlangan boʻlsa. Ushbu kurslar mazmunining deyarli yarmi din va islom (asosan musulmonlar)ga tegishli boʻlib, qolgan mavzular dunyoviylikdan gumanizmgacha va axloqiy qadriyatlardan odob-axloq qoidalariga qadar. Kurs mazmuniga iudaizm, nasroniylik, hinduizm va buddizm kabi asosiy jahon dinlari kiritilgan. Xulosa qilib aytganda Turkiya ta’lim tizimi so‘nggi yillarda olib borilgan keng ko‘lamli islohotlar natijasida zamonaviy, innovatsion va raqobatbardosh tizimga aylanish yo‘lida izchil rivojlanib bormoqda. Ta’limning markazlashtirilgan boshqaruv modeli, Davlat Ta’lim Standartlari asosida ishlab chiqilgan o‘quv dasturlari, kompetensiyaga yo‘naltirilgan yondashuv hamda bosqichma-bosqich yangilanib borayotgan o‘qituvchi tayyorlash tizimi Turkiya ta’lim siyosatining asosiy ustunlari hisobladi. Turkiya ta’lim tizimining xalqaro standartlarga moslashuvi, o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishiga berilayotgan e’tibor va ta’lim mazmunining uzluksiz takomillashtirib borilishi mamlakatning jahon ta’lim makonida raqobatbardosh bo‘lishiga xizmat qilmoqda. Umuman olganda, Turkiya ta’lim tizimi an’anaviy tajribalar bilan zamonaviy innovatsiyalar uyg‘unlashgan, o‘sib borayotgan ehtiyoj va global chaqiriqlarga javob bera oladigan samarali ta’lim modelidir. Foydalanilgan adabiyotar. 1. Milli Eğitim Bakanlığı (MEB). Türkiye’de Eğitim Sistemi: Yapı ve İstatistikler. Ankara: MEB Yayınları, 2022. 2. Aydın, A. Türk Eğitim Sistemi ve Okul Yönetimi. Ankara: Pegem Akademi, 2021. 3. Demirel, Ö. Eğitimde Program Geliştirme: Kuramdan Uygulamaya. Ankara: Pegem Yayıncılık, 2020. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 466 4. OECD. Education Policy Outlook: Turkey. OECD Publishing, 2019. 5. UNESCO. Education in Turkey: Country Profile. Paris: UNESCO Publications, 2021. 6. Balci, A. Karşılaştırmalı Eğitim Sistemleri. Ankara: Pegem Yayıncılık, 2020. 7. MEB. FATİH Projesi Resmi Raporlari. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 2021.