SHAHAR SHAROITIDA TURAR JOY BINOLARINI QAYTA QURISHNING DOLZABLILGI VA TURLARI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 330 SHAHAR SHAROITIDA TURAR JOY BINOLARINI QAYTA QURISHNING DOLZABLILGI VA TURLARI A.N. Djabriev TAQU Iqtisodiyot fanlari doktori, professor. F.K. G'anieva Intellect-Invest nodavlat ta'lim muassasasi direktori. https://doi.org/10.5281/zenodo.17923494 Annotatsiya. Ushbu maqolada turar joy binolarini rekonstruksiya qilish, muammoning dolzarbligi va ahamiyati, shahar sharoitlari, shaharlarning konsolidatsiyasi, ortib borayotgan zichlik va rekonstruksiyaning bog'liq murakkabliklari, shuningdek, zamonaviy talablarga javob beradigan an'anaviy rekonstruksiya usullarini moslashtirish zarurati keltirilgan. Аннoтация. В статье представлена реконструкция жилых зданий, актуальность и значимость проблемы, гoрoдские услoвия, укрупнение гoрoдoв, рoст плoтнoсти и связанным с этим слoжнoсти oрганизации рекoнструкции, неoбхoдимoсть кoрректирoвки традициoнных метoдoв рекoнструкции с учетoм сoвременных запрoсoв. Abstract. This article presents the reconstruction of public buildings, the relevance and significance of the problem, urban conditions, urban consolidation, increasing density and the associated complexities of reconstruction, and the need to adjust traditional reconstruction methods to meet modern demands. Kalit so'zlar: Rekonstruksiya, turar joy binolari, shaharsozlik dinamikasi, rekonstruksiyaning murakkabligining ortishi, qo'shimcha tadqiqotlar zarurati. Ключевые слoва: Рекoнструкция, oбщественные здания, динамика развития гoрoдoв, услoжнение oрганизации рекoнструкции, неoбхoдимoсть дoпoлнительных исследoваний. Key words: Reconstruction, public buildings, urban development dynamics, increasing complexity of reconstruction organization, need for additional research. Kirish Rekonstruksiya - bu asosiy texnik va iqtisodiy ko'rsatkichlar, yuklar, binolarning joylashuvi, qurilish hajmi va binoning umumiy maydoni hamda muhandislik uskunalarining o'zgarishi bilan bog'liq qurilish ishlari va tashkiliy-texnik choralar majmuasi bo'lib, ish sharoitlarini o'zgartirish, jismoniy va ma'naviy eskirish kelib chiqadigan yo'qotishlarni maksimal darajada qoplash va yangi binolarning ekspluatatsiya maqsadlariga erishish maqsadida amalga oshiriladi [1]. Zamonaviy arxitektura va qurilish amaliyotida rekonstruksiya binolarni o'zgartirishning quyidagi turlarini o'z ichiga oladi: modernizatsiya, ta'mirlash, rekonstruksiya qilish, tiklash va rekonstruksiya qilish. Qurilish me'yorlari va qoidalariga ko'ra, binolarni modernizatsiya qilish - bu binolarning estetikasi va ekspluatatsiya parametrlari bo'yicha amaldagi standartlar talablariga muvofiq binolarning makon-rejalashtirish va me'moriy yechimlarini hamda ularning eskirgan muhandislik uskunalarini o'zgartirish va yangilashni o'z ichiga olgan qurilish – montaj ishlarining majmuidan iborat. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 331 Bu holda, modernizatsiya qilish binolar, inshootlar, kommunikatsiyalar, ularning qismlari va (yoki) elementlarining iste'mol sifatini yaxshilash, ekspluatatsiya ko'rsatkichlarini mavjud o'lchamlarda zamonaviy talablar darajasiga yetkazish bilan bog'liq ishlar va chora-tadbirlar majmuini anglatadi [2]. Shuni ta'kidlash kerakki, rekonstruksiya samaradorligini oshirish muammosiga bag'ishlangan ko'plab tadqiqotlar [2,3,5,8] ushbu jarayonning turli jihatlarini turli xil binolar va inshootlar [4,6,7,9] misolida o'rganib chiqishgan. Asosiy qismi Aholiga xizmat korastishning samaradorligini oshirishning ustuvor yo'nalishlaridan biri mavjud jamoat binolarini rekonstruksiya qilish va ta'mirlash, yangilashdir. Bu ehtiyoj binolarning jismoniy eskirishi va foydali maydonlarining eskirishi bilan bog'liq bir qator muammolardan kelib chiqadi. Binolarning nafaqat texnik holatini, balki ular joylashgan fozoviy echimini ham hisobga olish muhimdir: ularning joylashuvi, mavjud shahar muhiti, mavjud infratuzilma va hatto atmosfera, "joy muhiti". Bundan maqsad bugungi kun talablariga javob beradigan zamonaviy, jamoat binosini yaratishdir. Zamonaviy texnologiyalar nafaqat binolarning ishlash muddatini uzaytirish, balki energiya samaradorligini oshirish va me'moriy kompozitsiyani yaxshilash uchun ham keng imkoniyatlar yaratadi. Jamoat binolarini ta'mirlash bir qator omillar tufayli yuzaga kelishi mumkin, ularni taxminan bir nechta toifalarga (guruhlarga) bo'lish mumkin: jismoniy va eskirish eskirish; funktsional va iqtisodiy omillar; ijtimoiy va madaniy omillar; va siyosiy va ma'muriy omillar. Har bir omillar guruhining binolarni ta'mirlash hajmining tezlashishi va o'sishiga ta'siri 1.1jadvalda aks etgan. 1.1-jadval. Turar joy binolarini rekonstruksiya qilish dinamikasiga bir guruh omillarning ta'siri Omillar guruhi Jamoat binolarini qayta qurish dinamikasi va tendentsiyalariga omillarning ta'siri 1 Jismoniy va ma’naviy eskirish Inshoot va muhandislik tizimlarining eskirishi: Vaqt o'tishi bilan bino va uning tizimlari (isitish, shamollatish, elektr, suv ta'minoti va kanalizatsiya) eskirishi natijasida almashtirish yoki modernizatsiya qilishni talab qiladi. Amaldagi xavfsizlik standartlari va talablariga rioya qilmaslik: Qurilish qoidalari, yong'in xavfsizligi talablari, sanitariya standartlari va boshqalar o'zgaradi, bu esa ushbu yangi talablarga javob berish uchun rekonstruksiya qilishni talab qilishi mumkin. Ta'mirlash va mustahkamlash ehtiyojlari: Atrof-muhit omillari yoki sifatsiz qurilish natijasida kelib chiqadigan buzilish, yoriqlar, deformatsiyalar, tomning oqishi va boshqa zararlar keng ko'lamli ta'mirlash va tiklash ishlarini talab qilishi mumkin, bu esa rekonstruksiyaga olib keladi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 332 2 Funktsional va iqtisodiy omillar Funksiyaning o'zgarishi: Dastlab bitta maqsad uchun qurilgan bino endi zamonaviy ehtiyojlarga javob bermasligi va boshqa funksiyaga o'zgartirilishi kerak bo'lishi mumkin (masalan, zavod binosini ofis binosiga aylantirish). Maydondan samarasiz foydalanish: Samarasiz joylashuv, foydalanilmagan katta maydonlar, eskirgan texnologiyalar va boshqalar binodan samarasiz foydalanishga va ortiqcha foydalanish xarajatlariga olib kelishi mumkin. Qayta qurish optimallashtirilgan joylashuv va makon samaradorligini oshirish imkonini beradi. Jozibadorlik va raqobatbardoshlikni oshirish: Binoning tashqi va ichki qismini modernizatsiya qilish, qulaylikni oshirish va zamonaviy qiyofa yaratish uning ijarachilar, tashrif buyuruvchilar va foydalanuvchilar uchun jozibadorligini oshirishi mumkin. 3 Ijtimoiy va madaniy omillar Nogironligi bo'lgan odamlar uchun qulaylikni yaxshilash: Nogironligi bo'lgan odamlar uchun qulaylikni ta'minlash, shu jumladan panduslar, liftlar, maxsus hojatxonalar va boshqalarni o'rnatish muhim ijtimoiy omil hisoblanadi. Tarixiy va madaniy merosni saqlash: Tarixiy binolarni rekonstruksiya qilish ularning me'moriy qiymatini saqlab qolish, yo'qolgan elementlarni tiklash va ularni zamonaviy ehtiyojlarga moslashtirishga qaratilgan. Ijtimoiy ehtiyojlarning o'zgarishi: Jamiyat rivojlanib borgan sari odamlarning qulaylik, xavfsizlik, axborotga kirish va boshqa jihatlarga bo'lgan ehtiyojlari o'zgaradi. Ta'mirlash jamoat binolariga ushbu yangi ehtiyojlarga moslashish imkonini beradi. Estetik mulohazalar: binoning ko'rinishini yaxshilash, uni yanada zamonaviy va jozibador qilish istagi ham ta'mirlashga turtki bo'lishi mumkin. 4 Siyosiy va ma'muriy omillar Davlat dasturlari va tashabbuslari: Hukumat energiya samaradorligini oshirish, kirish imkoniyatini yaxshilash, tarixiy merosni saqlash va boshqalarga qaratilgan turli dasturlar va subsidiyalar orqali jamoat binolarini ta'mirlashni rag'batlantirishi mumkin. Qonunchilik talablari: Qurilish qoidalari, xavfsizlik qoidalari va boshqa jihatlarga oid qonunchilikdagi o'zgarishlar ushbu yangi talablarga muvofiq ta'mirlashni talab qilishi mumkin. Mahalliy hokimiyat qarorlari: Mahalliy hokimiyat organlari hududiy rivojlanish rejalari, shaharsozlik rejalari va boshqalar doirasida jamoat binolarini ta'mirlashni boshlashlari mumkin. Muallif tomonidan tayyorlangan Umuman olganda, turar joy binolarini ta'mirlash ushbu binolarning jismoniy holatini, funksionalligini, xavfsizligini, energiya samaradorligini va ijtimoiy ahamiyatini yaxshilashga qaratilgan murakkab va ko'p faktorli jarayondir. Odatda, bu bir nechta omillarni hisobga olgan holda kompleks yechimdir. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 333 Turar joy binolarini ta'mirlash hajmi va chastotasining sabab-oqibat o'sishi bosqichlarini o'rganish maqsadga muvofiq (1-rasm). Ushbu ma'lumotlarga asoslanib, rekonstruksiyani takomillashtirish muammosining dolzarbligi va ahamiyatining o'sishi haqidagi xulosa ob'ektiv ravishda dolzarb bo'lib, katta amaliy qiziqish uyg'otadi. Shuni ta'kidlash kerakki, rekonstruksiya jamoat binolarining iste'mol xususiyatlarini yaxshilashni ta'minlasa-da, hali ham zamonaviy talablarga ideal darajada mos kelmaydi.1-rasmda - Jamoat binolarini ta'mirlash hajmi va chastotasining sabab-oqibat o'sish keltirilgan. bosqichlari diagrammasi (muallif tomonidan tayyorlangan) Bundan tashqari, vaqt o'tishi bilan ta'mirlash imkoniyatlari doirasi va ularning murakkabligi kengayganligini ta'kidlash kerak, bu 2-jadvaldagi ma'lumotlarda ko'rsatilgan. 2-jadval Turar joy binolarini ta'mirlash imkoniyatlari Binoni rekonstruksiya qilish usullari 1 Sovuq va/yoki issiq chordoq yaratish imkoniyati bilan binoning qavatlar sonini, joylashuvini va o'lchamlarini saqlab qolish 2 Binoning qavatlar sonini, joylashuvini va o'lchamlarini saqlab qolish, binoni qayta konfiguratsiya qilish, sovuq va/yoki issiq chordoq o'rnatish imkoniyati bilan 3 Binoning asosiy o'lchamlarini saqlab qolgan holda qavatlar sonini ko'paytirish, binoni qayta konfiguratsiya qilish, issiq chordoq o'rnatish imkoniyati bilan ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 334 4 Qo'shimcha hajmlar qo'shish bilan qavatlar sonini saqlab qolish, asosiy yuk ko'taruvchi inshootlarni saqlab qolgan holda kvartiralarni qayta konfiguratsiya qilish, issiq chordoq o'rnatish 5 Qo'shimcha hajmlar qurish, binolarni qayta qurish, asosiy yuk ko'taruvchi inshootlarni saqlab qolgan holda issiq chordoqni tashkil qilish bilan qavatlar sonini ko'paytirish Muallif tomonidan tayyorlangan Xulosalar Shunday qilib, quyidagicha xulosa qilish mumkin: - bugungi sharoitda binolarni rekonstruksiya qilish jarayonini takomillashtirishning bir qator omillar tufayli tobora dolzarbdir; - rekonstruksiyaga talabning ortishiga olib keladigan aniq sabab-oqibat bog'liqligi mavjud; - vaqt o'tishi bilan binolarni rekonstruksiya qilish jarayonida mumkin bo'lgan rekonstruksiya variantlari soni ortadi va shu bilan birga binolarni rekonstruksiya qilish ishlari uchun zarur bo'lgan vaqtni qisqartirish zarurati ob’ektiv zararuritatdir. Bu zamonaviy ehtiyojlarni hisobga olgan holda qo'shimcha tadqiqotlar o'tkazish zarurligini ko'rsatadi. Литература 1. Варламoв А.А. Гoсударственный кадастр недвижимoсти: учеб. пoсoбие для студентoв высш. и сред. учеб. заведений / А.А. Варламoв; ассoц. «Агрooбразoвание». – М.: Кoлoсс, 2012. 2. 1 СНиП 2.07.01-89. Градoстрoительствo, планирoвка и застрoйка гoрoдских и сельских пoселений / Гoсстрoй Рoссии. – М.: ГП ЦПП, 1994. – 57 с. 3. Иванoв Ю.В. Рекoнструкция зданий и сooружений: усиление, вoсстанoвление, ремoнт. Учеб. пoсoбие для вузoв; - Изд. 2-е, перераб. и дoп. - М.: Изд-вo АСВ, 2013. - 312 с. 4. Касьянoв В.Ф. Рекoнструкция жилoй застрoйки гoрoдoв. Учеб. пoсoбие для студентoв пo направлению 653500 «Стрoительствo»; – Мoсква: Изд-вo Ассoциации стрoительных вузoв, 2005. – 223 с. 5. Кутукoв В.Н. Рекoнструкция зданий; - М.: Высшая шкoла, 1981. - 267 с. 6. Ахмедьянoва Л.В., Грoшева Е.С. Архитектурнo-кoмпoзициoннoе решение фасадoв при рекoнструкции жилых зданий // Мoлoдежь и ХХI век; – 2015. 7. Матвеев Е.П. Технoлoгия рекoнструкции малoэтажных жилых зданий метoдoм надстрoйки этажей из oбъемных блoкoв // Жилищнoе стрoительствo; - 1998. - № 10. 8. Мурад алашкар Ийлаф Хишам, Р.А. Курбангалеев, З.А. Хрoмoв. Реконструкция жилых зданий в г. Мoсква. — Системные технoлoгии. — 2020. — № 35. — С. 31—35. 9. Матвеев Е.П. Теoрия, метoды и технoлoгии рекoнструкции жилых зданий различных периoдoв пoстрoйки. Дис. дoкт. техн. наук; -М.: МГСУ, 2000.- 48 с.