KO'CHMAS MULKNI BAHOLASH SOHASIDA XALQARO TAJRIBANI TADBIQ ETISH MUAMMOLARI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 354 KO‘CHMAS MULKNI BAHOLASH SOHASIDA XALQARO TAJRIBANI TADBIQ ETISH MUAMMOLARI Xoliqulov Z.A. “DILLER SARMOYA” MCHJ direktori, amaliyot baholovchi Turdibekov Yu.I. PhD, Samarqand davlat arxitektura-qurilish universiteti https://doi.org/10.5281/zenodo.17924043 Annotatsiya. Mazkur maqolada ko‘chmas mulkni baholash tizimini rivojlantirishda xalqaro tajribani o‘rganish, uni O‘zbekiston sharoitida tatbiq etishning muammolari va istiqbollari tahlil qilinadi. Maqolada baholash sohasining xalqaro standartlari (IVS, EVS), ularning asosiy tamoyillari, milliy qonunchilik va amaliyot bilan uyg‘unlashtirish masalalari ilmiy jihatdan yoritilgan. Kalit so‘zlar: ko‘chmas mulk, baholash, xalqaro standartlar, IVS, kadastr, iqtisodiy barqarorlik, baholovchi, metodologiya, aktiv qiymati. Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы изучения и внедрения международного опыта в развитие системы оценки недвижимости, а также анализируются проблемы и перспективы его применения в условиях Узбекистана. Особое внимание уделено международным стандартам оценки (IVS, EVS), их основным принципам, а также вопросам гармонизации с национальным законодательством и практикой. Ключевые слова: недвижимость, оценка, международные стандарты, IVS, кадастр, экономическая устойчивость, оценщик, методология, стоимость актива. Abstract. This article examines the study and implementation of international experience in the development of real estate valuation systems, as well as the challenges and prospects of its application in Uzbekistan. Special attention is given to international valuation standards (IVS, EVS), their core principles, and the issues of harmonizing them with national legislation and local practices. Keywords: real estate, valuation, international standards, IVS, cadastre, economic sustainability, valuer, methodology, asset value. Kirish (Introduction). Ko‘chmas mulkni baholash – bu mulkning bozor qiymatini aniqlash jarayoni bo‘lib, iqtisodiy faoliyatda muhim o‘rin egallaydi. Baholash natijasi investitsion qarorlar, soliq siyosati, ipoteka, sug‘urta, hamda davlat aktivlarini boshqarishda asosiy manba hisoblanadi. Jahon miqyosida ushbu sohada xalqaro standartlar – International Valuation Standards (IVS), European Valuation Standards (EVS) va Royal Institution of Chartered Surveyors (RICS) tamoyillari keng qo‘llaniladi. O‘zbekiston Respublikasida ham mustaqillikdan so‘ng baholash faoliyati qonuniy asosga ega bo‘ldi. Biroq xalqaro standartlarni to‘liq joriy etish jarayonida bir qator muammolar saqlanib qolmoqda. Xususan:  metodologik tafovutlar;  malakali baholovchilar yetishmasligi; ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 355  axborot bazalarining to‘liq emasligi;  huquqiy normativlar o‘rtasidagi nomuvofiqliklar. Shu bois, ushbu maqolada xalqaro baholash tajribalarini o‘rganish va ularni O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish yo‘llari tahlil qilinadi. Metodologiya (Methods). Tadqiqot quyidagi metodlarga asoslangan: 1. Qiyosiy tahlil (comparative analysis): Xalqaro baholash standartlari (IVS, EVS, RICS) bilan O‘zbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni va amaldagi normativ hujjatlari solishtirildi. 2. Ekspert so‘rovi: 20 nafar tajribali baholovchi mutaxassislar o‘rtasida so‘rov o‘tkazilib, xalqaro tajribani qo‘llashdagi amaliy to‘siqlar aniqlangan. 3. Statistik tahlil: Davlat aktivlarini boshqarish agentligi, Davlat soliq qo‘mitasi va Xalqaro baholash kengashi (IVSC) ma’lumotlari asosida baholash amaliyotidagi o‘zgarishlar tahlil qilindi. 4. Normativ-huquqiy tahlil: O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlardagi baholash faoliyatini tartibga soluvchi me’yoriy hujjatlar o‘rganildi. Natijalar (Results). Xalqaro baholash standartlari (IVS)ning asosiy maqsadi – baholash amaliyotini yagona tamoyillar asosida olib borishdir. Ular quyidagi prinsiplarni o‘z ichiga oladi:  Shaffoflik va izchillik;  Mustaqillik va obyektivlik;  Bozor tamoyillari asosida baholash;  Axborot manbalarining ishonchliligi. Bu tamoyillar global investitsion muhitda yagona baholash yondashuvini yaratishga xizmat qiladi. So‘rov natijalariga ko‘ra, mahalliy baholovchilarning 60% xalqaro standartlardan xabardor, biroq ularni amaliyotda to‘liq qo‘llay olmaydi. Asosiy muammolar:  Axborot bazalarining yetishmasligi (45%);  Huquqiy moslik muammolari (30%);  Kadrlar malakasi pastligi (15%);  Texnologik infratuzilmaning sustligi (10%). O‘zbekistonning milliy standartlari ko‘p jihatdan IVS ga o‘xshash bo‘lsa-da, ayrim muhim farqlar mavjud: Asosiy yo‘nalish IVS talabi O‘zbekiston amaliyoti Bozor qiymati aniqlash Bozor ishtirokchilari asosida Davlat kadastri ma’lumotlari asosida Mustaqillik Baholovchi to‘liq mustaqil Buyurtmachi bilan bog‘liqlik holatlari bor Audit va tekshiruv Majburiy mustaqil audit Qisman yoki umuman mavjud emas ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 356 Rivojlangan davlatlarda GIS, Big Data, Machine Learning yordamida baholash tizimlari avtomatlashtirilgan. O‘zbekistonda esa baholash jarayonining 80% qo‘lda bajariladi, bu esa inson omiliga bog‘liqlikni oshiradi. Tahlil va muhokama (Discussion). Baholash tizimiga xalqaro tajribani tatbiq etish bir necha darajada to‘siqlarga duch kelmoqda: 1. Institutsional muammolar. Baholovchi tashkilotlar faoliyati bir necha davlat organlari tomonidan nazorat qilinadi, ammo yagona markazlashgan tizim mavjud emas. Xalqaro tajribada esa, IVSC yoki RICS kabi mustaqil institutlar baholashni sertifikatlaydi. 2. Malaka va ta’lim masalalari. O‘zbekistonda baholovchi kasbi uchun maxsus magistratura dasturlari cheklangan. Xalqaro amaliyotda esa RICS yoki ASA kabi tashkilotlar tomonidan akkreditatsiya talab qilinadi. 3. Huquqiy asoslarning mosligi. Baholash jarayonini tartibga soluvchi qonunlar milliy iqtisodiy tizimga moslashtirilgan, ammo xalqaro investorlarga yetarli darajada tanish emas. Shu sababli xorijiy sarmoyadorlar baholash natijalariga ishonchsizlik bildiradi. 4. Axborot va bozor ma’lumotlari. Rivojlangan davlatlarda ko‘chmas mulk narxlari, ijara stavkalari va bitimlar ochiq bazalarda mavjud. O‘zbekistonda esa bunday ma’lumotlar cheklangan yoki yopiq. Natijada, baholovchilar real bozor narxiga yaqin natija olishda qiyinchiliklarga duch keladi. 5. Texnologik transformatsiya ehtiyoji. Raqamli baholash tizimlari (AVM — Automated Valuation Models) dunyoda keng joriy etilmoqda. Ular ma’lumotlar bazasi va sun’iy intellekt asosida tez, obyektiv va shaffof natijalar beradi. O‘zbekiston uchun bu yo‘nalish strategik istiqbolga ega. Xulosa (Conclusion). Tadqiqot natijalariga ko‘ra, O‘zbekiston ko‘chmas mulk baholash sohasida xalqaro tajribani tatbiq etishda sezilarli yutuqlarga erishgan bo‘lsa-da, to‘siqlar mavjud: 1. Huquqiy asoslar uyg‘unligi past; 2. Malakali mutaxassislar tanqisligi; 3. Axborot tizimlari rivojlanmagan; 4. Texnologik modernizatsiya sust kechmoqda. Tavsiya etiladi:  Xalqaro IVS standartlarini milliy qonunchilikka to‘liq integratsiya qilish;  Baholovchi kadrlar uchun xalqaro akkreditatsiya dasturlarini joriy etish;  Baholash bozorida ochiq ma’lumotlar bazasini yaratish;  GIS, Big Data va AI texnologiyalarini tatbiq etish orqali avtomatlashtirish. Natijada, bu chora-tadbirlar O‘zbekistonning xalqaro investitsion jozibadorligini oshirib, ko‘chmas mulk baholash sohasini raqobatbardosh va shaffof tizimga aylantiradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. International Valuation Standards Council (IVSC). International Valuation Standards (IVS), 2023 Edition. 2. RICS Valuation — Global Standards, London, 2022. 3. O‘zbekiston Respublikasi “Baholash faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni, 2019-yil. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 357 4. Davlat aktivlarini boshqarish agentligi. Baholash faoliyatining rivojlanish tendensiyalari, 2024. 5. World Bank Group. Real Estate Valuation in Transition Economies, 2021. 6. OECD Report. Valuation Transparency and Property Taxation, 2022. 7. Zokirov B., “Ko‘chmas mulk baholash tizimini takomillashtirishning dolzarb masalalari”, TDIU jurnali, 2024. 8. Turdibekov, Yu.I. (2025). Smart city: problems and solutions. International scientific journal “Engineer” of Tashkent State University of transport.