ZAMONAVIY MENEJMENTDA IYERARXIK VA GORIZONTAL BOSHQARUV MODELLARINI TAKOMILLASHTIRISH

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 436 ZAMONAVIY MENEJMENTDA IYERARXIK VA GORIZONTAL BOSHQARUV MODELLARINI TAKOMILLASHTIRISH Toshimov Azizbek Hakimovich Samarqand davlat arxitektura-qurilish universiteti tayanch doktoranti. E-mail: [email protected] https://orcid.org/0000-0003-4835-8768 https://doi.org/10.5281/zenodo.17926621 Annotatsiya. Zamonaviy ishlab chiqarish va boshqaruv tizimlarida ro‘y berayotgan chuqur o‘zgarishlar menejment nazariyasi va amaliyotini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Bunda iyerarxik, ya’ni bo‘ysinishga asoslangan boshqaruv modelidan gorizontal, hamkorlik tamoyiliga asoslangan modelga o‘tish jarayoni kuzatilmoqda. Ushbu maqolada mazkur boshqaruv modellarining nazariy asoslari, ularning tashkiliy-iqtisodiy mazmuni, zamonaviy menejmentdagi ahamiyati hamda O‘zbekiston sharoitidagi tatbiq imkoniyatlari keng yoritiladi. Kalit so‘zlar: menejment, boshqaruv modeli, iyerarxiya, gorizontal munosabatlar, hamkorlik. Аннотация. Глубокие изменения, происходящие в современных системах производства и управления, выводят теорию и практику управления на новый уровень. В связи с этим наблюдается переход от иерархической, т.е. подчиненной, модели управления к горизонтальной, кооперативной. В данной статье всесторонне рассматриваются теоретические основы этих моделей управления, их организационно-экономическое содержание, значение в современном менеджменте и возможности их применения в условиях Узбекистана. Abstract. The profound changes taking place in modern production and management systems are taking management theory and practice to a new level. In this regard, a transition from a hierarchical, i.e., a subordinate management model to a horizontal, cooperative model is being observed. This article will comprehensively cover the theoretical foundations of these management models, their organizational and economic content, their significance in modern management, and the possibilities of their application in the conditions of Uzbekistan. Kirish Hozirgi davrda ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarida kuzatilayotgan tub o‘zgarishlar menejment fanining yangi paradigmasini shakllantirmoqda. Ilgari korxonalar asosan resurslar, texnika va mehnat unumdorligiga tayangan bo‘lsa, hozirgi iqtisodiyotda bilim, axborot va inson kapitali asosiy omilga aylanmoqda. Bu esa boshqaruvning klassik modelidan zamonaviy, innovatsion va inson markaziga asoslangan modelga o‘tishni taqozo etmoqda. Menejmentning yangi paradigmasida inson faolligi, tashabbusi va ijodkorligi eng muhim resurs sifatida qaraladi. Zamonaviy tashkilotlarda xodimlar endilikda faqat buyruqni bajaruvchi emas, balki qaror qabul qilish jarayonining faol ishtirokchisiga aylanmoqda. Shu sababli, menejment tizimida an’anaviy “bo‘ysunish” tamoyilidan “hamkorlik” tamoyiliga o‘tish jarayoni tezlashmoqda. Bunday o‘zgarishlarning sabablari orasida raqamli texnologiyalar rivoji, axborot oqimining keskin ortishi, innovatsion iqtisodiyotning shakllanishi va mehnat munosabatlarining insoniylashuvi muhim o‘rin tutadi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 437 Natijada, tashkilotlarning boshqaruv tizimida iyerarxik (vertikal) modelning o‘rnini bosuvchi gorizontal (hamkorlikka asoslangan) model shakllanmoqda. Asosiy qism Menejment tarixida dastlab iyerarxik model ustunlik qilgan bo‘lib, u qat’iy bo‘ysunish, intizom va nazorat tamoyillariga asoslangan. Bu modelda rahbar markaziy o‘rinni egallaydi, qarorlarni qabul qiladi, ijrochilar esa ularni bajaradilar. F. Teylor, A. Fayol, M. Veber kabi olimlarning ishlari aynan ushbu yondashuvni mustahkamladi. Masalan, F. Teylor ishlab chiqargan ilmiy boshqaruv tizimi ishlab chiqarish samaradorligini mehnatni normativlashtirish orqali oshirishni nazarda tutgan. Iyerarxik boshqaruvning afzalligi shundaki, u aniq tartibni, mas’uliyatni va nazoratni ta’minlaydi. Biroq, bu modelda ijodkorlik va tashabbus cheklangan, qarorlar markazlashtirilgan bo‘lib, moslashuvchanlik darajasi past bo‘ladi. Natijada, zamonaviy raqobat sharoitida bunday tizimning samaradorligi pasaymoqda. Gorizontal boshqaruv modeli esa buning aksi sifatida vujudga keldi. U xodimlar o‘rtasida teng huquqli hamkorlik, ochiq muloqot, o‘zaro ishonch va jamoaviy mas’uliyatga asoslanadi. Bu modelda har bir xodim tashkilotning strategik qarorlarida o‘z fikrini bildiradi, taklif beradi va natijaga hissa qo‘shadi. Raqamli boshqaruv, loyiha asosida ishlash va “agile management” tizimlari aynan gorizontal boshqaruvning amaliy ko‘rinishidir. Masalan, Google, Toyota, Samsung kabi xalqaro kompaniyalar o‘z faoliyatida jamoaviy qaror qabul qilish, loyiha guruhlari orqali boshqaruvni amalga oshirish kabi gorizontal tamoyillarni tatbiq etmoqda. Bunday yondashuv xodimlarning motivatsiyasini oshiradi, innovatsion g‘oyalar paydo bo‘lishiga imkon yaratadi va tashkilotning raqobatbardoshligini kuchaytiradi. O‘zbekiston sharoitida ham iqtisodiyotda raqamli islohotlar, davlat boshqaruvida ochiqlik tamoyilining kuchayishi va xususiy sektor rivoji gorizontal boshqaruvning ahamiyatini orttirayotganini ko‘rsatadi. Xususan, qurilish, xizmat ko‘rsatish va ta’lim sohalarida bu yondashuv samarali boshqaruv modeli sifatida shakllanmoqda. Taqqoslovchi tahlil Iyerarxik va gorizontal modellarni qiyosiy tahlil qilish orqali ularning har biri o‘ziga xos afzallik va cheklovlarga ega ekanini ko‘rish mumkin. Iyerarxik model boshqaruv intizomini kuchaytirsa, gorizontal model ijodiy salohiyat va jamoaviy faollikni rag‘batlantiradi. Iyerarxik modelda rahbar markazda turadi va qarorlarni markazlashtirilgan holda qabul qiladi. Gorizontal modelda esa rahbar ko‘proq yo‘naltiruvchi, maslahat beruvchi rolni bajaradi. Bunda tashkilotdagi kommunikatsiya ikki tomonlama bo‘lib, xodimlar o‘z fikrini erkin bildiradi, bu esa ishonch muhitini shakllantiradi. Quyidagi jadval orqali ularning farqlarini ko‘rish mumkin: Mezon Iyerarxik model Gorizontal model Asosiy tamoyil Bo‘ysunish Hamkorlik Qaror qabul qilish Markazlashtirilgan Jamoaviy ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 438 Demak, gorizontal boshqaruv modeli inson omilini markazga qo‘ygan holda, tashkilot ichida o‘zaro ishonch, mas’uliyat va ijodkorlikni kuchaytiradi. Bu yondashuv xodimlarni qaror qabul qilish jarayoniga jalb etadi, bu esa ularning ishga bo‘lgan motivatsiyasini oshiradi. Xulosa Menejment nazariyasining evolyusiyasi shuni ko‘rsatadiki, samarali boshqaruv inson omiliga asoslangan yondashuvni talab etadi. Iyerarxik model tarixan muhim bo‘lib, barqarorlik va tartibni ta’minlagan. Biroq, zamonaviy iqtisodiyot sharoitida moslashuvchanlik, tezkor qaror qabul qilish va ijodiy muhit muhim ahamiyat kasb etmoqda. Gorizontal boshqaruv modeli korxonalar uchun yangi imkoniyatlarni ochadi. U jamoaviy fikrlashni rivojlantiradi, motivatsiyani oshiradi, ochiq kommunikatsiya va ishonch muhitini yaratadi. Natijada, tashkilot innovatsion rivojlanishga erishadi va inson kapitalidan samarali foydalanadi. O‘zbekiston korxonalari uchun gorizontal boshqaruvni joriy etish — bu nafaqat boshqaruv tizimini modernizatsiya qilish, balki xalqaro raqobatbardoshlikka chiqish yo‘lida muhim bosqichdir. Shunday qilib, zamonaviy menejmentning muvaffaqiyati inson kapitalini boshqarish, jamoaviy mas’uliyatni oshirish va o‘zaro ishonchga asoslangan boshqaruv madaniyatini shakllantirish bilan chambarchas bog‘liqdir. Adabiyotlar 1. Мескон М.Х. ва бошқалар. Основы менеджмента. Москва: Вильямс, 2016. 2. Fayol A. General and Industrial Management. London, 1949. 3. Usmanov I.A. Ijtimoiy menejment. Toshkent: Lesson Press, 2021. 4. Buriyev X.T., Toshimov A.H. Qurilishda menejment. Toshkent: Lesson Press, 2024. 5. Mintzberg H. The Nature of Managerial Work. New York: Harper & Row, 1973. 6. Drucker P. Management Challenges for the 21st Century. New York: Harper Business, 1999. Axborot almashinuvi Bir tomonlama Ochiq va ikki tomonlama Motivatsiya Nazorat orqali Rag‘bat orqali Tashabbus Cheklangan Erkin Rahbarlik uslubi Buyruqboz Liderlik, maslahatli O‘zgarishlarga moslashuv Sekin Tezkor va moslashuvchan