ҚАДИМИЙ ХИВА МИНОРАЛАРИНИНГ ЕР ОСТКИ ВА ЕР УСТКИ ҚУРИЛМАЛАРИНИНГ ИНДИВИДУАЛЛИК ХУСУСИЯТЛАРИ

PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 57 ҚАДИМИЙ ХИВА МИНОРАЛАРИНИНГ ЕР ОСТКИ ВА ЕР УСТКИ ҚУРИЛМАЛАРИНИНГ ИНДИВИДУАЛЛИК ХУСУСИЯТЛАРИ Сабуров Кахрамон Уктамович Аннотация: Ушбу мақолада қадимий Хива шаҳри ҳудудида жойлашган “Жума Масжид” ва “Тўра Мурод тўра” минораларининг ер остки (замин-пойдевор) қисмининг ва ер устки (минора танаси) қурилмаларининг индивидуаллик хусусиятларини аниқлаш бўйича олиб борилган тадқиқот натижалари асосидаги жуда қизиқарли маълумотлар келтирилган. Калит сўзлар: меъморий обида, минора, пойдевор, замин, экологик ва техноген таъсир, умрбоқийлик, қурилма, ер ости сувлари, бадиий композиция. Аnnotation: This article contains very interesting information based on the results of research to determine the individual characteristics of the underground (ground-foundation) part of the towers "Juma Masjid" and "Tora Murod Tora" and the surface (tower body) located in the ancient city of Khiva.In this article, the methods of construction of minarets of Khiva, architectural composition, building materials, history of construction, devices of aboveground and underground parts, which are of special importance in the ancient Khorezm architecture, are described in scientific sequence and in-depth analysis for the first time. Much of this information is being inserted into scientific circulation for the first time. Key words: architectural monument, tower, foundation, ground, ecological and man-made impact, longevity, device, groundwater, artistic composition, minaret, basement, lantern, construction material, spiral, mezzanine, lantern, staircase, earthquake resistant. Хива шаҳридаги “Ичан-Қалъа” 1967 йилда Ўрта Осиёда ягона қўриқхона шаҳар деб тан олинган бўлиб, у 1990 йил декабр ойида эса ЮНЕСКО тасарруфига - жаҳон маданияти ва мероси руйхатига киритилди ва шаҳарга “Хива - очиқ осмон остидаги музей шаҳар деган мақом берилди [1]. X-XX асрлар архитектура ёдгорликларининг Ўрта Осиёда ягона мажмуаси, давлат архитектура музей - қўриқхонаси Ичан-Қалъада 54та тарихий меъморий обида мавжуддир. Бугунги кунда Ичан-Қалъа музей қўриқхонаси ҳудудида жойлашган - Х-асрга оид ёғоч устунлари сақланиб қолган XVIII асрга оид бўлган 213 та ёғоч устун кўтариб турган “Жума Масжид” меъморий ёдгорлигининг минорасини (1расм) турли салбий таъсирлардан сақлаш ва умрини узайтиришга ёрдам берадиган амалий ишлар бажариш жуда ҳам зарур эканлигидан келиб чиққан ҳолда биз илмий ходимлар томонидан бир қатор илмий тадқиқотлар бажарилмоқда. 1987 йилдан буён масжид “Хоразм ёғоч ўймакорлик музейи» сифатида ишлаб турган ушбу масжид томининг умумий майдони 2530 м2 бўлиб, ички майдони 55,0x45,0 метр, баландлиги 4,5 мет, бўлиб масжид кўп устунлик (гипостиль) иншоотдир [4]. Унинг томи энлик текис тўсинлар билан ёпилган, сахни ғоят кенг, 5 минг намозхонни бемалол сиғдира олган. Минорасининг баландлиги 34,18 м, диаметри 6,2 метрни ташкил қилади. Илмий тадкикот натижаларига кўра, масжид минорасининг замин грунтлари ер ости сувларининг кўтарилиши ва томдан тушаётган атмосфера сувлари таъсирида 4,0 х 5,0м ўлчам атрофида ўта намланганлиги, ҳамда минора ўз вертикал ўқига нисбатан шарқ томонга оғганлиги аниқланди. Шунингдек, масжид минорасининг замин қисмида ўтказилган сейсмоэлектромагнит тадқиқотлар ёрдамида минора ҳудудининг замини учун сейсмик қирқим графиклари тузилди (1-расм, схема). PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 58 440 ПК 70 2 1 3 45  342 330 333 333 360 670 530 660 820 ПК 04ПК 03ПК 02ПК 01ПК 0  Н, м 714 1350 1450 1500 010 20 30 40 м 5 0 Рис. 6.7. Сейсмогеологический разрез по профилю П (сооружение Джума Масжид) IIC 1 - насыпные (антропогенные) грунты; 2 - песок; 3 - пункты сейсмических наблюдений; 4 - скорости сейсмических волн; 5 - поверхность УГВ 1-расм. Жума Масжиди минораси ва замин қисми бўйича сейсмик қирқим (2010й) Миноранинг ёнгинасида, 3-5 м масофа оралигида ўрнатилган тарновлардан оқиб тушадиган сувлар ҳам минора заминини намланишига олиб келган ва миноранинг шарқ томонга ўз вертикал ўқига нисбатан 42смга оғишига ҳам ўз навбатида таъсир кўрсатган (2010 й). Ичан Қалъа музей қўриқхонасида обидаларнинг замин қисмида ўтказилган сейсмоэлектромагнит тадқиқотлар натижасида шундай хулосага келиндики, яъни асрлар давомида атмосфера сувлари (ёмғир, қор) ва ерларни суғориш жараёнида ер юзасидан 2,5-3 м чуқурликда жойлашган, ўзидан сувларни ёмон ўтказувчанлиги ва сингдирувчанлиги билан ажралувчи қаттиқ (цементланган) қатлам пайдо бўлган ва буни натижасида “тепа сувларини” пастки қатламга сингиб кетиши қийинлашади. Юқоридаги 1-расмдаги схемада Жума Масжид обидасининг ер ости қисмини геологияси, ер юзасидан 3 м чуқурликда жойлашган, ўзидан сувларни ёмон ўтказувчан қатлам, ҳамда (УГВ) ер ости сувининг жойлашиши кўрсатилган [2]. 2021 йил август ойида ёш тадқиқотчилар билан ҳамкорликда ушбу Жума Масжид минорасининг пойдевори ва замин қисмининг бугунги кундаги ҳолатини ва меъморий ечимларини ўрганиш бўйича инструментал ва натура ҳолида тадқиқотлар ўтказилди (2расм). PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 59 а) б) в) 2-расм. Жума Масжид минорасининг пойдеворини ҳолатини ўрганиш жараёни (2021й) Олиб борилган тадқиқотлар натижасида миноралар ва уларнинг замин қисмига доир янгиликлар, айниқса мамлакатимиздаги миноралар бўйича қадимий Хоразм меъморчилик ва қурилиш мактабининг тамаддунига оид янги маълумотлар олинди. Миноранинг ер остки қисми қурилмавий шаклини аниқлаш учун шимолий қисмидан 800х 000х1800 мм қилиб шурф қазилди. Шурф қазилгандан сўнгра миноранинг пойдевори очилиб, унинг қатламлари ва ишлатилган қурилиш ашёлари аниқланди, намуналар олинди. Минора пойдеворининг замин қисмигача бўлган барча қатламлар аниқ ўлчаб олинди. Ўлчашлар жараёнида маълум бўлдики миноранинг “маданий қатлами”, яъни (уч аср давомида кўтарилган қисми) ер сатҳидан 500 мм эканлиги аниқланди. Кейинги даврларда таъмирлаш жараёнларида миноранинг ушбу қисми устига мусулмон ғиштидан “дандана” ишланган бўлиб, минора танасининг ер устидан бошланган қисми ёпилиб қолган (3расм). 1-расмда миноранинг умумий кўринишида ҳам “дандана” яққол кўзга ташланади. 3-расм. Минора пастки қисмига ишланган “дандана”нинг кўриниши Миноранинг пойдевори, бошқа миноралардан фарқли ўлароқ, айнан ушбу миноранинг ўзига хослигидан - индивидуаллигидан келиб чиқиб ишланган. Пойдеворда ишлатилган қурилиш материаллари турлича бўлиб, бунда – асосан квадрат шаклдаги пишган ғишт, тоғ тоши “харсангтошлар”, махсус технология асосида ишланган маҳаллий алебастр – ганч қоришмаси (“кир”), қамиш кулидан фойдаланишган. Жума Масжид пойдеворининг қирқим бўйича таҳлил қилиш жараёнида қуйидаги қатламларни кетмакетлигини аниқладик: * минора атрофига кейинги вақтларда пишган ғиштдан ишланган “дандана” остки қисмида – 21 см баландликдаги уч қатордан иборат, ўлчами 250х250х50мм бўлган мусулмон ғишти бутун периметри бўйича териб чиқилган (2-расм, в). Демак, бу минора пойдеворини “поғонасимон” эмас, балки “бир поғаналик” дейишимиз мумкин, чунки бошқа PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 60 бир қатор миноралар пойдеворлари (Ислом Хўжа, Саидниёз Шоликорбой миноралари) айнан поғонасимон равишда мусулмон ғиштидан ишланганлигини гувоҳи бўлганмиз; * Пойдеворнинг битта поғонаси остки қисмидан 800 мм қалинликда (диаметри 200мм) тоғ тошини маҳаллий “хажжа” (“кир”) қоришмаси билан ишлов бериб териб чиқилган (2-расм,б); * Ушбу харсангтош қатламидан пастки қисмда эса, 200 мм баландликда махсус харсангтошлар бир қатор қилиб қоришмасиз текис ёйиб қўйилиб кетилган; * Пойдевордан олдин, замин қисми устидан 200мм қалинликда сейсмоизоляция учун шиббаланган (тирноқ) грунт қатлами аниқланди. Энг ажабланарлиси, минора пойдеворининг 100мм пастки қисмидаги бутун периметр бўйича (яъни минора пойдевори 6,2 метрни ташкил қилса 7,5 метр кенгликда) махсус қоришмали лой қатлами ёйиб чиқилган ( 4-расм). 4-расм. Жума Масжиди пойдевори атрофидаги махсус қоришмали лой қатлами Албатта бу қатлам гидроизоляция мақсадида ишлатилган бўлиши керак, афсуски ҳозирда бизнинг имкониятимиз етарли эмас ушбу қатламнинг лаборатория шароитида тўлиқ структурасини аниқлашга. Ҳозирда замонавий лабораторияларда минора пойдеворининг қурилиш ашёларининг физиккимёвий хусусиятлари аниқлаш учун турли қисмларидан намуналар олинди. Илмий тадқиқотларимиз давомида ушбу ҳудудда жойлашган яна битта минорани яъни, Ичан-Қалъа музей қўриқхонаси ҳудудида жойлашган – ХХ-асрга оид Тўра Мурод тўра минорасининг ҳам ер остки в аер устки қурилмаларининг ҳолатини мониторинг қилдик. Минора Кўҳна арк майдонининг шимол томонида жойлашган бўлиб, у 1888 йилда қурилган маҳалла масжидининг минораси бўлган. Афсуски, Тўра Мурод тўра масжиди шўролар давридаги ўзгаришлар сабабли масжид бузилиб йўқолиб кетган. Аммо, масжид йўқолиб кетган бўлсада, минора шу ном билан аталади. Масжид ва минора Муҳаммад Раҳимхон Ферузнинг укаси Тўра Мурод тўра томонидан қурилган. Тўра Мурод тўра форсий, арабий тилларни мукаммал билган. У “Девони Муродий” асарини ёзиб қолдирган. Тўра Мурод тўра минорасининг баландлиги 9,10 метр, диаметри эса 3,2 метрни ташкил этади. Минора пардозланган пишиқ ғиштдан қурилган бўлиб, у кўк бантиклар билан безатилган. Минорага ишлатилган ғиштнинг ўлчамлари 26,0х26,0х4,50 см, ғишт теришда ганч қоришмасидан фойдаланилган. Афсуски, меъморий безаклар билан чиройли тарзда тикланган минора бир неча ўн йилликлар давомида қурилиш қилиб уйларини PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 61 кенгайтирган маҳаллий фуқаро уйи орасида қолиб кетган эди (5-расм,б). а) б) 5-расм. Тўра Мурод тўра минорасининг умумий кўриниши Ёш тадқиқотчиларимиз иштирокида Тўра Мурод тўра минорасининг ер остки қисмини, пойдеворини ва замин қисмининг бугунги кундаги ҳолатини аниқлаш мақсадида обиданинг жанубий-шарқий қисмидан 800 х 1000 х 3000 мм қилиб шурф қазилди (6-расм). а) б) в) 6-расм. Тўра Мурод тўра минорасининг пойдеворини ҳолатини ўрганиш жараёни Минора замин қисмини ўршаниш бўйича бажарилган амалий иш жараёниида маълум бўлдики, минора атрофига кейинги вақтларда пишган ғиштдан ишланган “дандана” баландлиги - 250 мм, остки қисмида миноранинг асрлар давомидаги “маданий қатлами” ер сатҳидан 800 мм, сўнгра миноранинг пойдевори 250х250х50мм ўлчамли квадрат шаклидаги пишиқ ғиштдан 1400 мм баландликда тик-цилиндрсимон териб чиқилганлиги аниқланди. PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 62 7-расм. Тўра Мурод тўра пойдевори атрофидаги махсус қоришмали лой қатлами Яна эътиборлиси шундаки, ушбу минора пойдеворини ишлашда уста-меъморларнинг ўзига хос индивидуал услуб, яъни биронта ҳам “поғонасиз” ишланганлиги ҳамда пойдеворни жуда чуқур олинганлиги (қарийиб 3метр) хива меъморчилигидаги ютуқлардан ҳисобланади. Шунингдек, минора пойдеворининг 80мм пастки қисмидаги бутун периметр бўйича (яъни минора пойдевори 3,0 метрни ташкил қилса 4,2 метр кенгликда) махсус қоришмали лой қатлами ёйиб чиқилган ( 7-расм). Тарихий, меморий ёдгорликларнинг қурилишида уларнинг режа бўйича жойлашувида албатта уста-меъморлар геометрик пропорция ва симметриясининг бинолар зилзилабардошлигида тутган ўрнини яхши билганлар. Шунинг учун ҳам айнан минораларни тиклашда, уларни вертикал ўққа нисбатан симметрик жойлаштиришга эришганлар (8-расм). PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 63 а) б) 8-расм. Жума Масжид ва Тўра Мурод тўра минораларининг ўлчамлари Жума Масжид минорасининг баландлиги 34,18 метрни ташкил қилади, ер остки пойдевор қисми эса 1,91 метрни ташкил қилади. Тўра Мурод тўра минорасининг баландлиги анча паст, яъни 9,10 метр бўлишига қарамасдан, ер остки пойдевор қисми 2, 9 метрни, яъни қарийб 3,0 метрни ташкил қилмоқда (9-расм). Жума Масжид минорасининг баландлигидан 3,5 мартадан ҳам кўпроқ кичик бўлган Тўра Мурод тўра минорасининг пойдевори жуда мустаҳкам ва чуқур ишланганлиги уста-меъморларнинг миноралар тиклашда ўзига хос бўлган индивидуаллик хусусиятни кўрсата билганликлари мақтовга сазовордир. 9-расм. Жума Масжиди ва Тўра Мурод тўра минораларини асос қисми Тўра Мурод тўра минораси Хива шаҳридаги энг паст бўйли минора ҳисобланади. Минора бўйининг паст қилиб ишланганлигини кекса хиваликлар - “Хива хони саройининг ҳарами ёнида жойлашганлиги” бўлиши мумкин, деб тушунтиришади. Чунки, баланд минорадан ҳарам ичкариси кўринган бўлар эди. Гарчи ушбу минора бошқаларга қараганда кичикроқ бўлсада, у ҳам Хивага ўзига хос кўрк бағишлаб туради. Минора пойдеворининг меъморчилик ва қурилиш услубларини таҳлил қилар эканмиз, қадимиги хивалик уста-меъморларнинг бир қатор янги услубларини, шунингдек қурилиш ашёлардан ҳам устамонлик фойдаланганликларини гувоҳи бўлдик. Ушбу минораларнинг ер остки ва ер устки ўлчамларини таҳлил қилар эканмиз, янги фанга номаълум маълумотларни олишга эришдик. Энг асосийси, биз шунга амин бўлдикки, қадимги уста – меъморлар ўз ишининг “олими” бўлишган, улар қурилиш ашёларини иншоотнинг қайси қисмида ишлатилишига қараб технологик жараёнларига жуда катта аҳамият беришган. Шу боис, қурилиш ва меъморчилик талабларига жавоб берган ушбу меъморий обидалар санъат асарлари каби - умрибоқийдир. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР 1. «Хива шаҳридаги «Ичан-Қалъа» қўриқхонасидаги тарихий обидалар бўйича маълумотлар базаси» муаллифлик гувоҳномаси BGU №00294. 2. Дурдиева Г.С. Хива минораларининг қурилишида зилзилабардошлик масалалари. Меъморчилик ва қурилиш муаммолари. – Самарқанд, 2010. №2. Б.56-59. 3. Дурдиева Г.С. Жаҳонга машҳур Ўзбекистон ва Ҳиндистон миноралари умри боқийдир. «INFOLIB» ахборот-кутубхона хабарномаси, Тошкент-2018, №2. 74-78 бетлар. PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 64 4. ЎзР Интеллектуал Мулк агентлигидан “Хива минораларни ва меъморий ёдгордликларини тиклашда қўлланилган зилзилабардош элементлар” мавзусида №000899 рақамли муаллифлик гувоҳномаси. 2018 й.