VOLFRAM NATRIY ERITMALARINI KREMNIY VA FOSFORDAN TOZALASHNING SAMARALI TEXNOLOGIYASINI ISHLAB CHIQISH

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal November, 2025 150 DOI: https://10.5281/zenodo.17930411 VOLFRAM NATRIY ERITMALARINI KREMNIY VA FOSFORDAN TOZALASHNING SAMARALI TEXNOLOGIYASINI ISHLAB CHIQISH Tursunov Sharofiddin Nurqobil o‘g‘li “Fan va taraqqiyot” DM ABSTRACT This article addresses an important problem in tungsten hydrometallurgy—the purification of sodium tungstate solutions from silicon (Si) and phosphorus (P) impurities. An efficient and economically viable technology based on the magnesium– ammonium precipitation method is described. Keywords: tungsten hydrometallurgy, sodium tungstate, silicon, phosphorus, purification technology, magnesium–ammonium precipitation, selective precipitation, solution purification, ammonium paratungstate (APT). ANNOTATSIYA Ushbu maqolada volfram gidrometallurgiyasida muhim muammo hisoblangan natriy volframat eritmalarini kremniy (Si) va fosfor (P) aralashmalaridan tozalash masalasi ko‘rib chiqiladi. Magniy–ammiakli cho‘ktirish usuliga asoslangan samarali va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq texnologiya tavsiflanadi. Kalit so‘zlar (Keywords): volfram gidrometallurgiyasi, natriy volframat, kremniy, fosfor, tozalash texnologiyasi, magniy–ammiakli cho‘ktirish, selektiv cho‘ktirish, eritmalarni tozalash, ammoniy paravolframat (APT). KIRISH Volfram rudalarini (sheelit, volframit) ishqoriy muhitda avtoklavda qayta ishlash jarayonida volfram bilan birga kremniy va fosfor ham eritmaga o‘tadi. Ushbu elementlar mos ravishda natriy silikat (Na₂SiO₃) va natriy fosfat (Na₃PO₄) ko‘rinishida mavjud bo‘ladi. Kremniy va fosfor volfram bilan barqaror geteropolibirikmalar hosil qilishi sababli, ular o‘z vaqtida eritmadan ajratilmasa, keyingi bosqichlarda volframning ajralib chiqishini qiyinlashtiradi hamda yakuniy mahsulot sifatini pasaytiradi. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal November, 2025 151 Muammoning mohiyati Natriy volframat eritmalarida Si va P ning mavjudligi: • volfram chiqishini kamaytiradi, • APT (ammoniy paravolframat) sifatini yomonlashtiradi, • metall volframning fizik-mexanik xossalariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli yuqori selektivlikka ega, volfram yo‘qotilishini minimallashtiruvchi tozalash texnologiyasini ishlab chiqish dolzarb hisoblanadi. Taklif etilayotgan samarali texnologiya: magniy–ammiakli cho‘ktirish usuli. Mazkur usul kremniy va fosforni bir vaqtda eritmadan ajratib olish imkonini beradi va sanoat amaliyotida o‘zini samarali usul sifatida namoyon etgan. Jarayon bosqichlari 1-bosqich. Reagentlarni tayyorlash Asosiy reagentlar sifatida magniy xlorid (MgCl₂) yoki magniy sulfati (MgSO₄) hamda muhitni barqarorlashtirish uchun ammoniy tuzlari (NH₄Cl, NH₄OH) qo‘llaniladi. 2-bosqich. Fosfor va kremniyni cho‘ktirish Fosfor magniy va ammoniy ionlari ishtirokida qiyin eruvchan magniy-ammoniyfosfat ko‘rinishida cho‘kmaga tushadi: Na2HPO4+MgCl2+NH4OH→MgNH4PO4↓+2NaCl+H2ONa_2HPO_4 + MgCl_2 + NH_4OH \rightarrow MgNH_4PO_4 \downarrow + 2NaCl + H_2ONa2 HPO4+MgCl2+NH4OH→MgNH4PO4↓+2NaCl+H2O Kremniy esa ishqoriy muhitda magniy silikat ko‘rinishida cho‘kadi: Na2SiO3+MgCl2+H2O→MgSiO3↓+2NaClNa_2SiO_3 + MgCl_2 + H_2O \rightarrow MgSiO_3 \downarrow + 2NaClNa2SiO3+MgCl2+H2O→MgSiO3 ↓+2NaCl Mazkur jarayon uchun optimal pH qiymati 8,5–9,5 oralig‘ini tashkil etadi. 3-bosqich. Filtrlash va tiniqlashtirish. Hosil bo‘lgan cho‘kmalar filtrlanadi. Jarayon samaradorligini oshirish uchun koagulyantlar (masalan, poliakrilamid) qo‘llanilishi mumkin. Texnologik parametrlarni optimallashtirish Parametr Optimal qiymat Harorat 50–60 °C pH muhiti 8,5–9,5 Mg : Si / Mg : P nisbati 1,2–1,5 : 1 Aralashtirish vaqti 30–45 daqiqa Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal November, 2025 152 NATIJALAR VA AFZALLIKLAR • kremniy va fosfordan tozalash darajasi 98–99% gacha yetadi; • volfram yo‘qotilishi minimal bo‘ladi; • reaktivlar sarfi va chiqindi miqdori kamayadi; • keyingi bosqichda olinadigan APT xalqaro sifat talablariga javob beradi. XULOSA Natriy volframat eritmalarini magniy–ammiakli cho‘ktirish usuli yordamida tozalash zamonaviy, ishonchli va iqtisodiy samarali texnologiya hisoblanadi. Ushbu yondashuv volfram birikmalarining yuqori tozaligini ta’minlab, metallurgik va kimyoviy qayta ishlash jarayonlarining umumiy samaradorligini oshiradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Abduraxmonov A.A., Ismoilov S.M. Volfram va molibden gidrometallurgiyasi asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti, 2015. 2. Raximov B.B. Rangli va nodir metallar texnologiyasi. Toshkent: O‘qituvchi, 2018. 3. Sanoat kimyosi jurnali (O‘zbekiston) Volfram birikmalarini qayta ishlash bo‘yicha maqolalar to‘plami. 4. Кулагин Н.С., Лисовский В.В. Гидрометаллургия вольфрама и молибдена. Москва: Металлургия, 1983. 5. Петров В.И. Химия и технология редких и рассеянных элементов. Москва: Химия, 2001. 6. Журнал «Цветные металлы» Вольфрамовые растворы, удаление Si и P (ilmiy maqolalar). 7. Habashi, F. Principles of Extractive Metallurgy, Volume 3: Hydrometallurgy. Gordon and Breach Science Publishers, USA, 1985. 8. Gupta, C.K., Krishnamurthy, N. Extractive Metallurgy of Rare Metals. CRC Press, USA, 2004. 9. Lassner, E., Schubert, W.-D. Tungsten: Properties, Chemistry, Technology of the Element, Alloys, and Chemical Compounds. Springer, USA, 1999.