O'ZBEKISTON MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTLARIDA YAPONIYA TAJRIBASI ASOSIDA KASBGA YO'NALTIRISH

INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE Volume 02, Issue 12, 2025 86 INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE universalconference.us O‘ZBEKISTON MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA YAPONIYA TAJRIBASI ASOSIDA KASBGA YO‘NALTIRISH Madina Qodirova Navoiy viloyati Zarafshon shahar 21-sonli DMTT direktori o'rinbosari Yurtimizda yosh avlodning har jihatdan barkamol bo‘lib voyaga yetishi uchun keng imkoniyatlar yaratilib, ko‘pgina xayrli ishlar amalga oshirilmoqda. Onalar va bolalarning ijtimoiy muhofazasi, sog‘lom oila muhitini, sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, bolalarning bo‘sh vaqtini to‘g‘ri tashkil etish, ularni sportga, qo‘shimcha ta’limga jalb etish, sog‘lomlashtirish va profilaktik tadbirlar, kasbga yo‘naltirish, har taraflama uyg‘un rivojlangan yetuk shaxsni tarbiyalash borasidagi sa’y-harakatlarg bo‘sh vaqtini to‘g‘ri Hech ikkilanmay aytish mumkinki, dunyodagi birorta davlat ertangi kun egalari bo‘lgan yosh avlodning ma’naviy va jismoniy kamoloti uchun ularning zamon talablariga mos bilim olishi, qobiliyati va iqtidorini erkin namoyon qilishi uchun zarur shartsharoitlarni yaratib berish bilan birgalikda doimiy diqqat markazida tutishida, qayg‘urishida O‘zbekistonga tenglasha olmaydi. Bu haqiqatni bugungi kunda jahon hamjamiyati ham e’tirof etganligini ta’kidlash o‘rinlidir. Ayni paytda dunyoda kechayotgan globallashuv jarayonlari barchamizga yangi vazifalar yuklamoqda. Shunday vazifalardan biri – yosh avlodni vatanparvarlik, insonparvarlik kabi xislatlar bilan birga yuksak ma’naviyat egasi bo‘lish hamda boshqa millatlarga nisbatan hurmat bilan qaraydigan, insoniy qadr qimmatni va milliy urf-odatlarni e’zozlaydigan insonlar qilib tarbiyalashdir. Mamlakatimizda maktabgacha ta’lim tizimi yuksak sur’at bilan rivojlanib borayotgan bir paytda yosh avlod zimmasidagi ma’suliyat ham ortmoqda.Ularga berilishi lozim bo‘lgan bilimning hajmi yil sayin ortmoqda. Bolalarni maktabgacha ta’lim davridayoq maktabga sifatli tayyorlash, ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarning rivojlanishiga qo‘yiladigan davlat talablarining beshta sohasi bo‘yicha rivojlantirish, ta’limning yangi shakllari asosida ta’limtarbiya berish amalga oshirilmoqda. Bunda bola rivojlanishining o‘ziga xosligiga doir jihatlar, ya’ni bolalar qiziqishlariga javob beruvchi faoliyat turlari, ularning ijtimoiy va hissiy yetuklik darajasi nazarda tutiladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyachisi va ota-onaning, mahallaning o‘rni shundan iboratki, bolalarning qiziqishi, qobiliyati va ehtiyojini hisobga olgan holda ularga maqsad qo‘yishi, bolalarning tabiiy qiziqishlarini qo‘llab-quvvatlashi, ularda borliqni birgalikda o‘zlashtirish ko‘nikmalarini shakllantirishlari kerak. Modomiki, har bir inson intellektual salohiyatining qirq foizi u dunyoga kelgan dastlabki yillarda shakllanar ekan, sifatli maktabgacha ta’lim olgan bola kelajakda ko‘p imkoniyatlarga ega bo‘ladi, shuning uchun ularga yoshligidanoq e’tiborimizni qaratmog‘imiz zarur. Bunda mahalla, oila va maktabgacha ta’lim tashkilotining xamkorlik tizimi ishlarini rivojlantirish bolaga sifatli maktabgacha ta’lim berishga poydevor bo‘ladi. Zamonaviy jamiyatda professional o‘zini o‘zi belgilash muammosi dolzarb bo‘lib qoladi. Zamonaviy hayotning yuqori sur’atlari, axborot texnologiyalarining rivojlanishi mehnat bozorini turli xil yangi kasblar bilan to‘ldiradi, ularda harakat qilish va o‘z qobiliyati va imkoniyatlariga mos ravishda ongli tanlov qilish ko‘pincha qiyin. Yuqori kasbiy, ijtimoiy faol, tashabbuskor, tashkilotchilik va ijodiy salohiyatga ega insonlarga ehtiyoj katta. O‘z taqdirini o‘zi belgilash va o‘zo‘zini rivojlantirishga qodir professional shaxsni shakllantirish zamonaviy ta’limning eng muhim vazifalaridan biridir. Kasb-hunarga yo‘naltirishning bir qismi sifatida bolalar bog‘chasi yagona INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE Volume 02, Issue 12, 2025 87 INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE universalconference.us uzluksiz ta’lim tizimining boshlang‘ich bo‘g‘inidir. Maktabgacha ta’lim muassasasi kasblar haqidagi asosiy bilimlarni shakllantirishning birinchi bosqichidir. Bolalar bog‘chada kasblarning xilma-xilligi va keng tanlovi bilan tanishadilar. Bola qanchalik ko‘p ma’lumotni o‘zlashtirsa va qanchalik xilmaxil va boy bo‘lsa, kelajakda uning hayotini belgilaydigan hal qiluvchi tanlovini amalga oshirish osonroq bo‘ladi. Insonda hamma narsa bolalikdan, shu jumladan kasbiy yo‘nalishdan kelib chiqadi. Bolaning kasblar haqidagi g‘oyalari uning shu paytgacha kambag‘al hayotiy tajribasi - ona va dadaning ishi, bolalar bog‘chasi o‘qituvchisi, uchuvchi, politsiyachi, sotuvchi kasbi bilan cheklangan, ammo bolalar bu yoki boshqa tanish yo‘llar haqida juda kam va juda yuzaki bilishadi. Shu bilan birga, zamonaviy dunyoda juda ko‘p ish turlari mavjud. Inson faoliyatining ushbu okeanida yo‘naltirilganlik bolaning ijtimoiy moslashuvidagi eng muhim bo‘g‘indir. Shunday qilib, maktabgacha yoshdagi bolalarning mehnat va kasblar dunyosi haqidagi g‘oyalarini shakllantirish zamonaviy dunyoda dolzarb bo‘lgan zarur jarayondir. Muammoning dolzarbligi va ahamiyatini ko‘rib chiqib, erta kasbiy yo‘naltirish jarayoni maktabgacha yoshda, bola kasblarning keng dunyosi bilan tanishganida, uning shaxsiy fazilatlarini rivojlantirish uchun asos yaratadi degan xulosaga keldi. Maktabgacha ta’lim tizimi har bir davlatda bolaning dastlabki tarbiya va ta’lim olishi uchun poydevor vazifasini bajaradi. Oʻzbekistonda soʻnggi yillarda maktabgacha yoshdagi bolalarni kompleks rivojlantirish va kelajakda muvaffaqiyatli kasb tanlash imkoniyatlarini yaratish borasida katta islohotlar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, kasbga yoʻnaltirish jarayonida ilgʻor xalqaro tajribalarni oʻrganish va tatbiq etish katta ahamiyat kasb etadi. Shu nuqtayi nazardan, Yaponiya maktabgacha ta’lim tizimining oʻziga xos yondashuvlari, metodikalari va rivojlangan kasbga yoʻnaltirish tizimi Oʻzbekiston uchun qulay namuna boʻlishi mumkin. Yaponiya maktabgacha ta’lim tizimida bolalarni erta yoshda ijtimoiy ko‘nikmalar, mustaqil fikrlash hamda mehnatsevarlik ruhida tarbiyalashga katta e’tibor qaratiladi. Bu jarayonlarda nafaqat o‘quv dasturlari, balki ota-onalar va jamiyat bilan faol hamkorlik qilish muhim hisoblanadi. Kasbga yo‘naltirish esa yoshlarning qiziqishlari, qobiliyatlari va ijtimoiy ehtiyojlarni hisobga olgan holda, aniq va tizimli tarzda amalga oshiriladi. Maktabgacha yoshdan boshlangan bu jarayon kelajakda ularning kasb tanlashda aniqlik yuzaga kelishiga yordam beradi. Yaponiya tizimining yana bir muhim jihati – pedagoglarning alohida malaka oshirish tizimi va doimiy professional o‘sishidir. Pedagoglar maktabgacha yoshdagi bolalarni kasbga yo‘naltirishda, ularning ijtimoiy va ruhiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashda chuqur bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishadi. Ushbu professional tayyorgarlik Yaponiyada maktabgacha ta’lim sifatini ta’minlashda muhim omil sanaladi. O‘zbekistonda ham maktabgacha ta’lim xodimlarining malakasini oshirish orqali bu tajribani joriy etish imkoniyatlari mavjud. Yaponiya maktabgacha ta’lim tashkilotlarida foydalaniladigan texnologiyalar va innovatsiyalar ham e’tiborga loyiqdir. Interaktiv ta’lim asboblari va raqamli platformalar bolalarning qiziqishini oshiradi, shuningdek, ularning qobiliyatlarini aniqlash va rivojlantirishga yordam beradi. Bu maqsadlarda sun’iy intellektdan foydalanish hozircha rivojlanmoqda, biroq kelajakda bolalarning individual rivojlanish yo‘nalishlarini belgilashda yangi imkoniyatlarni yaratadi. O‘zbekistonda ham texnologiyalarni tatbiq qilish maktabgacha ta’lim tizimini yanada samarali qilishda muhim omil hisoblanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarni ijtimoiylashtirish va erta kasbiy yo‘nalishda katta imkoniyatlar muzey pedagogikasi usullari bilan ta’minlanadi. Bizning bolalar bog‘chamizdagi ekspozitsiyalardan INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE Volume 02, Issue 12, 2025 88 INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE universalconference.us biri «O‘tmishdagi kasblar - hozirgi zamon kasblari» asariga bag‘ishlangan. Kasblar bilan tanishib, kollektsiya to‘plagandan so‘ng, bolalar bog‘chasining ota-onalari va mehmonlari uchun minimuzeyda ekskursiyalar o‘tkaziladi, bu erda tayyorgarlik guruhining bolalari gid sifatida ishlaydi. Muzey pedagogikasi bolalarning kasb-hunar tarixining rivojlanishi nuqtai nazaridan atrofdagi narsalarni ko‘rish va baholash ko‘nikmalarini shakllantirish muammolarini hal qilishda yordam beradi, mehnatning odamlar hayotidagi ma’nosini anglash, zarurat va qobiliyatlarni rivojlantirishga yordam beradi. atrofdagi kasblar dunyosini mustaqil ravishda egallash. Ammo asosiy qoida: bolaning kasb haqida bilishi etarli emas, u o‘ynashi kerak! Kasblar haqida olingan bilimlarni mustahkamlash uchun men rolli o‘yinlardan keng foydalanaman. Kasb-hunarga yo‘naltirish jarayonida rolli o‘yinlar, ishlab chiqarish syujetlari va vaziyatlari, kasbiy xatti-harakatlar modeli va shaxslararo kasbiy munosabatlar taqlid qilinadi. Agar dastlab rol tanlashda asosiy o‘rinni uning tashqi jozibadorligi egallagan bo‘lsa: cho‘qqisiz qalpoq, fonendoskop, yelkama-kamar, keyin o‘yin jarayonida uning ijtimoiy foydalari aniqlanadi. Endi bola o‘qituvchi bolalarni tarbiyalashini, shifokor ularni davolashini tushunadi. To‘g‘ri tashkil etilgan o‘yin mehnatga hissiy ijobiy munosabatni tarbiyalashning ajoyib vositasidir. Maktabgacha yoshdagi bola shaxsi ijtimoiylashuvi jarayonida uning o‘zi to‘g‘risidagi tasavvurlari tizimining shakllanishida oila omilining roli shundaki, bunda asosiy shakllantiruvchi mexanizm oiladagi manaviy-ruhiy muhit, ota-ona va yaqinlarining o‘zaro munosabatlaridan tashqari ota-onaning farzandga bo‘lgan munosabatlari va bolani komil inson etib tarbiyalash to‘g‘risidagi bilimlari muhim o‘rin tutadi. Demak, bolaning o‘zini, o‘z shaxsini, qaysi bir jins vakili ekanligini anglashi va hayotiy tasavvurlarining shakllanishida ota-onalik munosabatlarining uyg‘unlashgan bo‘lishi katta ahamiyatga ega. Normal rivojlanayotgan bolalar maktabgacha talim tashkilotlarlarida katta hayotiy tasavvurlarga ega bo‘lib boradilar, bu yerdagi talim va tarbiyaning samaradorligi oila bilan hamkorlikka tayanishi barchaga malum. Ko‘plab xalqlarda qaysi yosh davrida bolalarga qanday muomala qilish haqida ma’lum tasavvurlar shakllangan. Ana shu tasavvurlarning hammasi bir narsani ta’kidlaydiki, bola shaxsi taraqqiyoti undagi turli sifatlarning shakllanishi uchun eng mas’uliyatli davr bu bolaning 5–6 yoshgacha bo‘lgan davri, ya’ni ilmiy psixologik til bilan aytganda maktabgacha yosh davri hisoblanadi. “Qush uyasida ko‘rganini qiladi” deganlaridek, bola oilada nimani o‘zlashtirsa, hayotda ham shu tajribani qo‘llaydi, ya’ni shafqatsizlik qilsak, shafqatsizlikni, qo‘pollik qilsak, qo‘pollikni, befarqlik qilsak, befarqlikni, loqaydlik qilsak, loqaydlikni. Farzandni dunyoga keltirish bilan bir qatorda uning to‘g‘ri tarbiyasi, iymon-e’tiqodli bo‘lib tarbiyalanishi ota-onaning yuksak mas’uliyatni his qilishiga bevosita bog‘liq. Tarbiyaning mazmuni eng yaxshi o‘zbek oilalarida amal qilgan va amal qilayotgan tarbiyaning mazmuni mahalla, oila va maktabgacha ta’lim va tarbiyasidan kelib chiqadi. Bu borada qadimgi Xitoy ilohiyotchisi, mutafakkiri Konfutsiy “Ota otaligicha, farzand farzandligicha, duradgor duradgorchiligicha bo‘lishi lozim” deganda mutlaqo haq edi. Insonni har tomonlama barkamol etib tarbiyalash bashariyatning azaliy orzusi bo‘lib kelgan. Ta’lim-tarbiya tizimida oila ma’naviyati, undagi ota-onaning o‘rniga ajdodlarimiz alohida e’tibor qaratganlar. Bu borada Amir Temur o‘ziga xos alohida mislsiz o‘rin egallaydi. Amir Temur hukmronlik yillarida Samarqand, Hirot shaharlarida madaniyat, ilm-fan rivojlandi. Sohibqiron odob-axloq, iymon, e’tiqod, ta’lim-tarbiya sohasida yuksaklikka erishgan siymolardan hisoblanadi. Buning isboti Amir Temurning “Temur tuzuklari”, yaratgan odob-axloqqa oid dasturlari, o‘gitlari, pand-nasihatlari hamda sohibqiron haqidagi yozilgan tarixiy manbalarni, asarlarni o‘qib chiqish yetarli. Yaponiya maktabgacha ta’limdagi kasbga INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE Volume 02, Issue 12, 2025 89 INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE universalconference.us yo‘naltirish tajribasi O‘zbekiston uchun katta ahamiyatga ega. Bu tajriba bolalarni erta yoshdan mehnatsevarlik, mustaqillik, qobiliyatlarni rivojlantirish va jamiyatga moslashtirishga yo‘naltirilgan. O‘zbekiston ushbu metodologiyalarni o‘z sharoitlariga moslashtirib, pedagoglarning malakasini oshirish, texnologiyalarni joriy qilish va ota-onalar bilan hamkorlikni kuchaytirish orqali maktabgacha ta’lim tizimini takomillashtirishi mumkin. Natijada, yosh avlod kasb tanlashda aniq maqsad va yo‘nalishga ega bo‘lib, jamiyat rivojiga samarali hissa qo‘shadi.