O'ZBEKISTON MINTAQALARIDA ISHLAB CHIQARISH CHIQINDILARINING IQTISODIYGA TA'SIRI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 534 O‘ZBEKISTON MINTAQALARIDA ISHLAB CHIQARISH CHIQINDILARINING IQTISODIYGA TA’SIRI Xidirov Alimardon Dagarovich Samarqand davlat arxitektura qurilish universiteti tayanch doktoranti. ORCID raqam 0000-0001-5281-9411 https://doi.org/10.5281/zenodo.17935214 Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘zbekistonda ishlab chiqarilayotgan sanoat, maishiy va qishloq xo‘jaligi chiqindilarining iqtisodiyotga ta’siri o‘rganilgan. Tadqiqotda chiqindilar hajmi, ularni qayta ishlash darajasi hamda chiqindilarning iqtisodiy samaradorlikka qo‘shayotgan hissasi tahlil qilindi. Statistik ma’lumotlar asosida chiqindilarning ekologik va iqtisodiy oqibatlari baholandi hamda chiqindilardan iqtisodiy resurs sifatida foydalanish istiqbollari yoritildi. Kalit so‘zlar: chiqindilar, iqtisodiyot, qayta ishlash, ekologiya, barqaror rivojlanish, resurs aylanishi. Abstract. This article examines the impact of industrial, household, and agricultural waste produced in Uzbekistan on the economy. The study analyzes the volume of waste, the level of its processing, and the contribution of waste to economic efficiency. Based on statistical data, the ecological and economic consequences of waste are assessed, and the prospects for utilizing waste as an economic resource are highlighted. Keywords: waste, economy, recycling, ecology, sustainable development, resource turnover. Аннотация. В данной статье рассматривается влияние промышленных, бытовых и сельскохозяйственных отходов, производимых в Узбекистане, на экономику. В исследовании проанализированы объем отходов, уровень их переработки и вклад отходов в экономическую эффективность. На основе статистических данных были оценены экологические и экономические последствия отходов и освещены перспективы использования отходов в качестве экономического ресурса. Ключевые слова: отходы, экономика, переработка, экология, устойчивое развитие, круговорот ресурсов. Kirish (Introduction) So‘nggi yillarda O‘zbekistonda iqtisodiy o‘sish bilan bir qatorda ishlab chiqarish hajmining kengayishi natijasida chiqindilar miqdori sezilarli darajada ortmoqda. Chiqindilar masalasi faqat ekologik emas, balki iqtisodiy muammo sifatida ham e’tiborga olinmoqda. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, chiqindilarni to‘g‘ri boshqarish va qayta ishlash iqtisodiyotga qo‘shimcha qiymat yaratadi, energiya tejalishini ta’minlaydi va yangi ish o‘rinlarini yaratadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 1-apreldagi “Chiqindilar bilan ishlash tizimini tubdan takomillashtirish to‘g‘risida”gi qarori chiqindilarni iqtisodiyotning yangi tarmog‘i sifatida shakllantirish zarurligini belgilab berdi. Ushbu maqolada mamlakatda ishlab chiqarilayotgan chiqindilarning turlari, ularning iqtisodiyotga ijobiy va salbiy ta’siri, qayta ishlash imkoniyatlari hamda bu jarayonlarning iqtisodiy natijalari tahlil qilinadi. Metodologiya (Methods) Tadqiqotda quyidagi metodlar qo‘llanildi: ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 535  Statistik tahlil: 2018–2024-yillar davomida Davlat statistika qo‘mitasi, Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qo‘mitasi, hamda “Maxsustrans” ma’lumotlari asosida chiqindilar hajmi va qayta ishlash darajasi o‘rganildi.  Taqqoslash usuli: O‘zbekiston tajribasi Rossiya, Turkiya va Janubiy Koreya chiqindi boshqaruvi modeli bilan solishtirildi.  Iqtisodiy baholash: chiqindilardan olinadigan ikkilamchi xomashyo, energiya tejalishi va iqtisodiy samara ko‘rsatkichlari hisoblandi.  Ekspert so‘rovi: chiqindilarni boshqarish sohasida faoliyat yurituvchi 15 ta korxona vakillari bilan so‘rov o‘tkazildi. Ma’lumotlar Microsoft Excel va SPSS dasturlarida qayta ishlanib, diagramma va grafiklar orqali tahlil qilindi. Natijalar (Results) O‘zbekistonda 2024-yilda umumiy chiqindilar hajmi 98,3 million tonnani tashkil etgan, shundan: sanoat chiqindilari – 76%, maishiy chiqindilar – 18%, qishloq xo‘jaligi chiqindilari – 6% ulushiga to‘g’ri keladi. Bu chiqindilarning atigi 32 foizi qayta ishlangan. Qolgan qismi poligonlarda to‘planib, iqtisodiyot uchun yo‘qotilgan resurs sifatida qolmoqda. 2024-yilda 5,6 ming tonna plastmassa, 11 ming tonna metall, 47 ming tonna qog‘oz chiqindilari qayta ishlanib, 215 mlrd so‘mlik mahsulot ishlab chiqarilgan, chiqindilardan biogaz olish loyihalari 7 ta viloyatda yo‘lga qo‘yilgan, bu yiliga 32 mln kVt/soat energiya ishlab chiqish imkonini bermoqda, chiqindi boshqaruvi tizimi 2024-yilda 8 mingta yangi ish o‘rni yaratgan. Muhokama (Discussion) O‘zbekiston sharoitida chiqindilardan samarali foydalanish imkoniyatlari hali to‘liq ishga solinmagan. Ayrim hududlarda chiqindi qayta ishlash korxonalari mavjud bo‘lsa-da, ularning ishlab chiqarish quvvati mamlakat miqyosidagi umumiy chiqindilar hajmini kamaytirishga yetarli emas. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan davlatlarda chiqindilar iqtisodiy resurs sifatida qaraladi. Masalan, Germaniya va Yaponiya tajribasida chiqindilarning 60–80 foizi qayta ishlanadi, bu esa iqtisodiyotga katta daromad olib keladi. O‘zbekistonda esa bu ko‘rsatkich 30 foiz atrofida bo‘lib, bu sohada texnologik modernizatsiya, sarmoya jalb etish va aholi ekologik madaniyatini oshirish zarurligini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, “yashil iqtisodiyot” konsepsiyasini joriy etish orqali chiqindilardan energiya, o‘g‘it, qurilish materiali kabi foydali mahsulotlar ishlab chiqarish imkoniyatlari kengaymoqda. O‘zbekistonda chiqindilar iqtisodiyotiga ta’sirni ikki yo‘nalishda baholash mumkin: Salbiy yo‘nalish: chiqindilarni to‘planishi ekologik ifloslanish, sog‘liq muammolari va iqtisodiy yo‘qotishlarga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa, Toshkent viloyati, Farg‘ona vodiysi va Qashqadaryo hududlarida chiqindi poligonlarining to‘lib ketishi iqtisodiy xavf tug‘dirmoqda. Chiqindilar, ayniqsa sanoat va maishiy chiqindilar, tuproq, suv va havoni ifloslantiradi. Tuproqdagi chiqindilar kimyoviy moddalarga to‘yingani uchun unumdorlikni kamaytiradi. Suv resurslari chiqindilar oqizmalari bilan ifloslanganda ichimlik suvi tanqisligi va zaharlanish xavfi oshadi. Havoga chiqayotgan chiqindilar (gazlar, chang, dioksinlar) inson salomatligiga bevosita zarar yetkazadi. tuproq unumdorligini pasaytiradi (qishloq xo‘jaligi hosildorligi kamayadi), sog‘liqni saqlash xarajatlarini oshiradi, turizm va yashash sifati pasayishiga sabab bo‘ladi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 536 Masalan, chiqindilar bilan ifloslangan hududlarda yer narxi 20–30% ga tushib ketadi. Atrof-muhit iflos bo‘lgan, chiqindilar to‘planib qolgan shahar va tumanlarda turistlar soni kamayadi, xorijiy investorlar kelishga ikkilanadi, mahalliy infratuzilma qiymati tushadi. Masalan, Farg‘ona vodiysi va Xorazm viloyatlarida chiqindilar bilan bog‘liq ekologik muammolar turizmga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda — bu hududlarga xorijiy sayyohlar oqimi so‘nggi yillarda 15–20% kamaygan. Natijada, chiqindilar nafaqat ekologiyani, balki hududiy iqtisodiy imidjni ham buzadi. Shuningdek, chiqindilar davlat budjetiga qo’shimcha xarajatlar yuklaydi. Chiqindilarni to‘plash, tashish, poligonlarda saqlash va utilizatsiya qilish uchun davlat har yili katta mablag‘ sarflaydi. Masalan: O‘zbekiston sharoitida chiqindilarni yig‘ish va tashish xarajatlari yiliga o‘rtacha 1,2 trillion so‘mni tashkil etadi; chiqindilarni to‘g‘ri ajratilmasligi yoki qayta ishlash korxonalari yetarli bo‘lmagani sababli bu xarajatlar yil sayin oshmoqda. Bundan tashqari, chiqindilarning salbiy oqibatlarini bartaraf etish uchun ham davlat katta mablag‘ yo‘naltiradi - bu mablag‘lar aslida yangi ishlab chiqarish, ijtimoiy loyihalar yoki infratuzilma rivojiga sarflanishi mumkin edi. Ya’ni chiqindilar iqtisodiyot uchun noiqtisodiy yo‘qotishdir. Ijobiy yo‘nalish: Chiqindilar faqat muammo emas - ular to‘g‘ri boshqarilganda iqtisodiyot uchun foydali resursga aylanishi mumkin. Bugungi kunda dunyo tajribasi (xususan, Germaniya, Janubiy Koreya, Yaponiya va hatto O‘zbekistonda ayrim sohalarda) shuni ko‘rsatadiki, chiqindilar “iqtisodiy imkoniyat manbai” sifatida ishlatilsa, katta samara beradi. Chiqindilarni to‘plash, saralash, qayta ishlash va ikkilamchi mahsulot ishlab chiqarish — bu yangi tarmoqlarni paydo qiladi. Masalan: plastmassa chiqindilaridan yangi polimer mahsulotlar (idishlar, trubalar, to‘rlar); metall chiqindilaridan po‘lat, alyuminiy va mis xomashyosi; qog‘oz chiqindilaridan karton, o‘ram qog‘ozlar ishlab chiqariladi. Bu tarmoqlar yangi ish o‘rinlarini yaratadi, eksport salohiyatini oshiradi, import o‘rnini bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqaradi. Masalan, O‘zbekistonda 2024-yilda chiqindilarni qayta ishlash sohasida 8 mingdan ortiq yangi ish o‘rni yaratilgan. Chiqindilarni qayta ishlash orqali tabiiy xomashyoga bo‘lgan ehtiyoj kamayadi, energiya va suv resurslari tejab qolinadi, ishlab chiqarish tannarxi pasayadi. Misol uchun 1 tonna metallni qayta ishlash — yangi rudani qazish va eritishga nisbatan 70% energiya va 30% suvni tejaydi. Bu esa iqtisodiyot uchun sezilarli foyda keltiradi. Chiqindilarni iqtisodiy aylanishga kiritish “yashil iqtisodiyot” g‘oyasining markazida turadi. Ya’ni: chiqindilar → resurs → mahsulot → qayta ishlash → yangi resurs. Bu model orqali: barqaror rivojlanish ta’minlanadi, ekologik xavfsizlik saqlanadi, energiya tejamkor texnologiyalar joriy etiladi. Natijada, iqtisodiyot ekologik toza yo‘nalishda o‘sadi va xalqaro “yashil moliyalashtirish” (green finance) dasturlariga qo‘shilish imkoniyati kengayadi. Xulosa (Conclusion) Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda chiqindilar iqtisodiyotning muhim, ammo to‘liq o‘zlashtirilmagan segmentidir. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 537 Ularni iqtisodiy resurs sifatida ko‘rish orqali Milliy iqtisodiyotga qo‘shimcha qiymat yaratish (YAIMni 2–3% ga oshirish), yangi “yashil” ish o‘rinlarini yaratish, energiya tejamkorligini oshirish va ekologik barqarorlikni ta’minlash, chiqindilarni qayta ishlash sanoatini eksportga yo‘naltirish kabi amaliy natijalarga erishish mumkin. Shu bois chiqindilarni boshqarish tizimini raqamlashtirish, hududiy qayta ishlash klasterlarini yaratish, xususiy sektor ishtirokini kengaytirish zarur. Tavsiyalar  Chiqindilarni ajratib yig‘ish tizimini majburiy joriy etish;  Qayta ishlash korxonalariga soliq imtiyozlari berish;  Chiqindi energiyasidan foydalanish bo‘yicha “waste-to-energy” loyihalarini kengaytirish;  Ekologik ta’lim va aholining chiqindilarni boshqarish madaniyatini oshirish. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–206-son qarori, 2022-yil 1-aprel. 2. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari, 2018–2024-yillar. 3. Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi hisobotlari, 2024yil. 4. World Bank. Waste Management in Central Asia. 2023. 5. UNIDO (2022). Circular Economy and Waste Utilization in Developing Countries. 6. OECD (2023). Green Economy Strategies: Waste as Economic Resource