OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARI TARKIBIDAGI MINERAL MODDALARNING OZIQLANISH QIYMATIGA TA'SIRI

“INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 281 DOI: https://10.5281/zenodo.17936971 OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARI TARKIBIDAGI MINERAL MODDALARNING OZIQLANISH QIYMATIGA TA’SIRI Raxmonov Erkinjon Komil o‘g‘li Qarshi davlat texnika universiteti katta o‘qituvchisi E-mail: [email protected] Sattorova Kamola Ashraf qizi Qarshi davlat texnika universiteti magistranti E-mail: [email protected] Mineral moddalar tabiatda juda keng tarqalgan. Turli tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kalsiy, fosfor va mis kabi ozuqaviy mirellarni ko‘p iste’mol qilish va magniy, sink va selen kabi minerallarni yetishmasligi saraton xavfi ortishi bilan bog‘liq. Rux, magniy va selen tarkibidagi oziq-ovqat mahsulotlarini kerakli miqdorda olishimiz shuningdek, saraton xavfini kamaytirish uchun kalsiy, fosfor va mis kabi ozuqaviy minerallarni tavsiya etilgan miqdorda iste’mol qilshni cheklashimiz kerak. Qo‘shimchalarni tanlashda magniy stearatini magnesium qo‘shimchalari bilan aralashtirib yubormaslik kerak. Tabiiy oziq-ovqat mahsulotlarining muvozanatli sog‘lom dietasi tanamizdagi muhim mineral ozuqa moddalarining tavsiya etilgan darajasini saqlab qolish va kasallik, shu jumladan saraton kasallilklari xavfini kamaytirish uchun tog‘ri yondashuvdir[1]. Bizning tanamizdagi asosiy funksiyalari uchun zarur bo‘lgan dietamiz va ovqatlanishimiz bilan istemol qilinadigan ko‘plab minerallar mavjud. Kalsiy(Ca), magniy(Mg), natriy(Na), kaliy(K), fosfor(P) kabi so‘l talablarning bir qismi bo‘lgan bizning sog‘ligimiz uchun juda ko‘p miqdorda zarur bo‘lgan minerallar mavjud[1,2]. Oziq-ovqat mahsulotlaridan olinadigan mineral moddalar mavjud bo‘lib, ular mikro “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 282 ehtiyojni bir qismi sifatida oz miqdorda talab qilinadi va tarkibiga Rux(Zn), Temir(Fe), Selen(Se),Yod(I), Mis(Cu), Marganes(Mn) kabi moddalar kiritadi. Bizning minerallar ovqatlanishimizning ko‘p qismi sog‘lom va muvozanatli ovqatlanishdan olinadi. Shu bilan birga nosog‘lom turmush tarsi va ovqatlanishning turli sabablari, qashoqlik va arzon narxlarning yetishmasligi tufayli ushbu mineral oziq moddalarning yetishmasligi yoki haddan tashqari ko‘payishi bilan muvozanat keng tarqalgan bo‘lib bu o‘z navbatida sog‘ligimizga salbiy tasir ko‘rsatmoqda. Ushbu minerallarning turli xil fiziologik funksiyalari uchun asosiy funksiyalardan tashqari, Oziqlantiruvchi mineralkalsiy(Ca): Organizmda eng ko‘p uchraydigan minerallardan biri bo‘lgan kalsiy kuchli suyaklar tishlarni qurish va mushaklarning ishlashi uchun juda muhimdir[3]. Tomirlarning qisqarishi, asab uzatilishi, hujayra ichidagi signalizatsiya va gormonlar sekretsiyasi kabi boshqa funksiyalar uchun kalsiyning oz miqdori ham zarur.Kalsiy uchun tavsiya etilgan kunlik nafaqa yoshga qarab farq qiladi, ammo 1000 yoshdan 1200 yoshgacha bo‘lgan kattalar uchun 19-70 mg oralig‘ida. Kalsiyga boy oziq-ovqat manbalari: Sut, pishloq, yogurt, shu jumladan sut mahsulotlari kalsiyning boy tabiiy manbaalari hisoblanadi. Kalsiyni istemol qilish va saraton xavfi: Bir qancha ilgari o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, oziq-ovqat mahsulotlaridan (kam yog‘li sut manbaalari) yoki qo‘shimchalaridan kalsiy mineralini ko‘p iste’mol qilish yo‘g‘on ichak saratoni xavfining kamayishi bilan bog‘liq. Suyak va mushaklar salomatligi uchun biz yetarli miqdorda kalsiy istemol qilishimiz kerak., lekin kuniga 1000-1200 mg tavsiya etilgan. Meyordan oshib ketadigan kalsiyni miqdori zarar bo‘lishi mumkin. Balansli sog‘lom ovqatlanishning bir qismi sifatida tabiiy oziq-ovqat manbaalaridan olingan kalsiyni yuqori dozali kalsiy qo‘shinchalarini qo‘llash tavsiya etiladi. Magniy, suyak va mushaklarning ishlashidagi rolidan tashqari organizmdagi turli xil biokimyoviy reaksiyalarda ishtirok etadigan ko‘plab fermentlar uchun asosiy kofaktor hisoblanadi. Magnezium metabolism, energiya ishlab chiqarish, DNK, RNK, oqsillar va antioksidantlarni sintezi, mushak va asab faoliyati, qon glyukoza nazorati va qon bosimini boshqarish uchun talab qilinadi.Magnezium uchun tavsiya etilgan “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 283 kunlik nafaqa yoshga qarab farq qiladi, lekin kattalar erkaklar uchun 400-420 mg, 310 yoshdan 320 yoshgacha bo‘lgan ayollar uchun esa taxminan 19-51 mg oralig‘ida[2,3]. Magniyga boy oziq-ovqat manbaalari: Ismaloq kabi yashil bargli sabzavotlar, baklagiller, yong‘oqlar, urug‘lar va donli donalar va oziq-ovqat tolasini o‘z ichiga olgan ovqatlar. Baliq, sut mahsulotlari va oriq go‘sht ham magneziumning yaxshi manbaalari hisoblanadi. Magniy iste’mol qilish va saraton xavfi: Ratsionni iste’mol qilish va kolorektal saraton xavfi assotsatsiatsiyasi ko‘plab istiqbolli tadqiqotlar tomonidan tekshirilgan, ammo izchil topilmalar bilan 7 istiqbolli kihort tadqiqot bo‘yicha meta-tahlil o‘tkazildi va kuniga 200-270mg oralig‘ida magnesium minerallarini iste’mol qilish bilan kolorektal saraton xavfini kamaytirishning statistic jihatdan muhim birlashmasi aniqlandi. Magnezium yer qobig‘idagi sakizinchi eng tarqalgan element va tanamizdagi tegishli muhim element. Magnezium bizning tanamizdagi ko‘plab kimyoviy reaksiyalar uchun ham kerak va aslida 300 dan ortiq fermentative reaksiyalar uchun koeffitsient hisoblanadi. Selen-oksidlovchi stressni keltirib chiqaradigan va natijada hujayralarga zarar yetkazadigan beqaror molekulalarni zararsizlantirish orqali samarali antioksidant vazifasini bajaradigan mineraldir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Francisco, I.A. and Pinotti M.H.P.: (2000) Cynogenic glycosides in plants. Brazilian Archives of Biology and Technology, 43(5). 478-492. 2. Raxmatov N.A., Maxmudov T.M., Mirzaev S. Biokimyo. Darslik-T.: Ta’lim, 2009.528 b. 3. R. J. Fellows, Food Processing Technology: Principles and Practice 3rd Edition:Woodhead Publishing, Texbook. USA, 2009. 1070 p.