QOBILYAT VA IQTIDORNING TURG 'UNLIGI

11 QOBILYAT VA IQTIDORNING TURG ‘UNLIGI Jabborova Hilola Chirchiq davlat pedagogika unversiteti Aniq fanlar fakulteti Amaliy matematika yoʻnalishi talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17938999 Annotatsiya: Ushbu maqolada qobiliyat va iqtidorning turg‘unligi, ularning shakllanish jarayoni hamda barqaror rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar yoritiladi. Shaxsning tabiiy salohiyati, psixologik xususiyatlari, motivatsiya, muhit va ta’lim jarayoni qobiliyat va iqtidorning davomiy rivojlanishida qanday rol o‘ynashi ilmiy asosda tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, iqtidorni to‘g‘ri yo‘naltirish va qo‘llab-quvvatlash uning turg‘un rivojlanishini ta’minlaydi. Kalit so‘zlar: qobiliyat, iqtidor, turg‘unlik, psixologik omillar, rivojlanish, motivatsiya, individual salohiyat Annotation: This article examines the stability of ability and talent, the process of their formation, and the factors that influence their sustainable development. The study analyzes the role of natural potential, psychological characteristics, motivation, environment, and education in the long-term growth of human abilities and talents. The findings indicate that proper guidance and support play a crucial role in ensuring the stable development of talent. Keywords: ability, talent, stability, psychological factors, development, motivation, individual potential KIRISH Insonning qobiliyati va iqtidorini o‘rganish zamonaviy psixologiya, pedagogika hamda ta’lim jarayonining eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Qobiliyat - shaxsning muayyan faoliyatni muvaffaqiyatli bajarish imkonini beruvchi individual psixologik xususiyatlari bo‘lsa, iqtidor - ushbu qobiliyatlarning yuqori darajada namoyon bo‘lishini ifodalaydi. Qobiliyat va iqtidorning turg‘unligi esa ularning barqaror rivojlanishi, davomiylikka ega bo‘lishi va turli sharoitlarda o‘zini namoyon qila olishi bilan belgilanadi. Zamonaviy ta’lim tizimi shaxsning individual salohiyatini aniqlash, qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirishni talab etadi. Bunda psixologik muhit, motivatsiya, oila, jamiyat, ta’lim jarayoni va pedagogik yondashuvlar muhim o‘rin tutadi. Qobiliyatni erta aniqlash va uni to‘g‘ri yo‘naltirish iqtidorning davomli rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun qobiliyat va iqtidor masalalariga ilmiy yondashish, ularning turg‘unligi va rivojlanish mexanizmlarini o‘rganish bugungi kunda alohida ahamiyatga ega. Qobiliyatlar odamning shunday psixologik xususiyatlaridirki, bilim, ko`nikma va malakalarni orttirishning samaradorligi, tezligi shu xususiyatlarga bog`liq bo`ladi, lekin bu xususiyatlarning o`zi bilim, ko`nikma va malakalarga taalluqli bo`lmaydi. Aks holda, imtihonda qo`yilgan baho, doskada qaytarilgan javob, muvaffaqiyatli va muvaffaqiyatsiz bajarilgan yozma ishiga qarab odamning qobiliyatlari haqida qat`iy xulosa chiqarish mumkin bo`lar edi. Ammo psixologik tadqiqotlar va pedagogik tajribalarning ko`rsatishicha, ba`zan dastavval boshda 12 nimalarnidir qila olmaydigan va buning natijasida atrofdagi boshqa odamlardan ajralib qolgan odam ta`lim olish jarayonida tez orada boshqalarni quvlab o`tib ketadi va ish ishining katta ustasi bo`lib etishadi. Unda boshqalarga qaraganda ko`proq qobiliyatlar nomoyon bo`ladi. Qobiliyatlar bilim, ko`nikma va malakalarni egallashda nomoyon bo`lsa ham, ular bilim, ko`nikma va malakalarga taalluqli bo`lmaydilar. Qobiliyat va iqtidorning turg'unligi ularning tabiatiga bog'liq bo‘lib, iqtidor ko‘proq tabiiy, genetik jihatlarga ega bo‘lsa, qobiliyatni rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash orqali shakllantirish mumkin. Iqtidorni ma'naviy barkamollikning asosiy shartlaridan biri hisoblash mumkin, ammo u ham ijtimoiy muhit, ta'lim va tabiiy-fiziologik omillar bilan uzviy bog'liqdir. Qobiliyat va iqtidorning turg'unligi shaxsning tabiiy imkoniyatlari, intilishi, mehnati va faolligi kabi bir qator omillarga bog'liq. Iqtidorning turg‘unligi: Genetik omillar: Iqtidor ko‘proq genetik, tabiiy (biofiziologik) omillar bilan bog'liq bo‘lib, bu uning barqarorligini ta’minlaydi. Dunyoqarashni shakllantirish: Iqtidor insonning dunyoni bilish, voqelikni idrok qilish va uni ijobiy o‘zgartirishga intilishini namoyon etadi. Bu jarayon, o‘z navbatida, iqtidorning barqaror rivojlanishiga yordam beradi. Qo‘llab - quvvatlash muhiti: Qobiliyat va iqtidorni qo‘llab - quvvatlovchi ijtimoiy muhit, ya'ni oila, ustozlar va jamiyatning o‘ziga xos o‘rni bor. Qobiliyatning turg‘unligi: Tabiiy asos: Qobiliyatning tabiiy asosi bo‘lgan “zehn” (ma’lum bir faoliyatga moyillik) iqtidor bilan birga shakllanadi. Rivojlanish jarayoni: Qobiliyatni rivojlantirish va takomillashtirish uchun bir qator yo‘llar mavjud: Ma’lum bir faoliyatga moyillik va intilishni rivojlantirish. Tabiiy zehnni aniqlash va uni qo‘llab - quvvatlash. Mutaxassis rahbarligida uzluksiz faoliyatga jalb etish. Qobiliyatni takomillashtirishning maxsus vositalarini qo‘llash. Iqtidor - bu insonning o‘z qobiliyatlarini rivojlantirib, muayyan faoliyatda yuqori natijalarga erishish qobiliyatidir. Iqtidor tug‘ma qobiliyatlarning maqsadli mehnat, ta’lim va tajriba orqali rivojlanishi natijasida shakllanadi. Iqtidor insonning biror sohada yuqori darajadagi mahorat va bilim ko‘rsatishida namoyon bo‘ladi. Musiqachi, sportchi, rassom yoki olimning muvaffaqiyati ko‘pincha ularning iqtidoriga bog‘liq bo‘ladi. Iqtidorni rivojlantirish uchun qat’iyat, doimiy mashq va atrofdagilarning qo‘llabquvvatlashi muhim ahamiyatga ega. Qobiliyat va iqtidorni rivojlantirish: Qobiliyat va iqtidorni rivojlantirish uchun maqsadli mehnat, ta'lim, mashg‘ulotlar va tajriba katta ahamiyatga ega. Tug‘ma qobiliyatlarni aniqlab, ularni muntazam mashq va o‘qish orqali takomillashtirish mumkin. Ta’lim muassasalari, maxsus kurslar va murabbiylar bu jarayonda muhim rol o‘ynaydi. Qobiliyat va iqtidor - har bir insonda mavjud bo‘lgan salohiyatni ochib beruvchi asosiy omillardir. Qobiliyat tabiiy imkoniyatlarni belgilasa, iqtidor bu imkoniyatlarning faoliyat jarayonida namoyon bo‘lishidir. Iqtidorni shakllantirish mehnat, ta’lim va tajribani talab qiladi. Har bir inson o‘z qobiliyatini rivojlantirish orqali iqtidorini kashf etishi va hayotda yuqori natijalarga erishishi mumkin. Bu jarayonda oila, ta’lim muassasalari va jamiyatning qo‘llabquvvatlashi katta ahamiyatga ega. XULOSA 13 Qobiliyat va iqtidorning turg‘unligi - shaxsning o‘z salohiyatini barqaror, izchil va davomiy ravishda namoyon eta olishi bilan belgilanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, qobiliyatlarning shakllanishi nafaqat tug‘ma xususiyatlarga, balki ijtimoiy muhit, psixologik sharoit, motivatsiya, ta’lim jarayoni va shaxsning o‘z ustida ishlashi kabi omillarga ham bevosita bog‘liqdir. Iqtidorning rivojlanishi jarayonida qo‘llab-quvvatlash, rag‘batlantirish, mos pedagogik yondashuvlar va samarali ta’lim texnologiyalarini qo‘llash uning barqarorlik darajasini oshiradi. Shu nuqtai nazardan, iqtidorni erta aniqlash, unga mos rivojlanish imkoniyatlarini yaratish va muntazam pedagogic - psixologik yordam ko‘rsatish qobiliyatning turg‘un rivojlanishiga xizmat qiladi. Demak, shaxsning iqtidorini rivojlantirishda tizimli yondashuv, uzluksiz ta’lim muhitini shakllantirish va individual xususiyatlarni inobatga olish muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Ганцев, В. Ф. Психология способностей. - Москва: Академия, 2020. - 294 с. 2. Ананьев, Б. Г. Человек как предмет познания. - Санкт-Петербург: Питер, 2019. - 384 с 3. Gardner, H. Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences. - New York: Basic Books, 2011. - 528 p. 4. Sternberg, R. The Nature of Human Intelligence. - Cambridge: Cambridge University Press, 2018. - 420 p. 5. G‘oziyev, E. Psixologiya asoslari. - Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. - 472 b. 6. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079