ZAMONAVIY ELEKTRON HISOBLASH MASHINALARINING (EHM) RIVOJLANISH TENDENSIYALARI VA ULARNING AXBOROT JAMIYATIDAGI AHAMIYATI

THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 ZAMONAVIY ELEKTRON HISOBLASH MASHINALARINING (EHM) RIVOJLANISH TENDENSIYALARI VA ULARNING AXBOROT JAMIYATIDAGI AHAMIYATI Norboyeva Nafisa Erkinovna1, Ochilov Xurshid O‘tkirjonovich2 1TDIU “Raqamli iqtisodiyot” kafedrasi dotsenti, 2TDIU Raqamli iqtisodiyot fakulteti 3-bosqich talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17939333 Annotatsiya. Maqolada elektron hisoblash mashinalarining (EHM) shakllanish jarayoni, ularning texnik taraqqiyoti va bugungi axborot jamiyatidagi ahamiyati ilmiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda EHM avlodlarining rivojlanish bosqichlari, zamonaviy arxitekturalarning (ko‘p yadroli tizimlar, GPU, parallel hisoblash) shakllanishi hamda superkompyuterlar va bulutli hisoblashning axborotni qayta ishlash samaradorligiga ta’siri tahlil qilindi. Shuningdek, EHM va ma’lumotlar konsepsiyasi bo‘yicha mavjud ilmiy izlanishlar asosida ularning ta’lim, iqtisodiyot, ishlab chiqarish va kiberxavfsizlik sohalaridagi qo‘llanilishi yoritildi. Natijalar EHMning raqamli jamiyat infratuzilmasini shakllantirishdagi strategik o‘rnini tasdiqlaydi. Kalit so‘zlar: Elektron hisoblash mashinasi, kompyuter arxitekturasi, mikroprotsessor, superkompyuter, parallel hisoblash, GPU, bulutli texnologiyalar, kvant hisoblash, ma’lumotlar tizimi, axborot jamiyati, raqamli iqtisodiyot, kiberxavfsizlik. Abstract. This article examines the evolution of Electronic Computing Machines (ECMs), their technological development, and their significance within the modern information society. The study analyzes the historical stages of ECM generations, the emergence of contemporary architectures such as multi-core processors, GPUs, and parallel computing, as well as the impact of supercomputers and cloud infrastructures on data processing efficiency. Based on existing academic research regarding computing systems and data concepts, the article highlights the role of ECMs in education, economics, industrial processes, and cybersecurity. The findings demonstrate the strategic importance of ECMs in shaping the infrastructure of the digital society. Keywords: Electronic computing machine, computer architecture, microprocessor, supercomputer, parallel computing, GPU, cloud technologies, quantum computing, data systems, information society, digital economy, cybersecurity. Аннотация. В статье рассматриваются процесс формирования электронных вычислительных машин (ЭВМ), их техническая эволюция и роль в современном информационном обществе. В исследовании проанализированы этапы развития поколений ЭВМ, особенности современных архитектур — многоядерных процессоров, GPU и параллельных вычислений, а также влияние суперкомпьютеров и облачных платформ на эффективность обработки данных. На основе доступных научных работ по концепциям ЭВМ и данных раскрыто применение вычислительных систем в сфере образования, экономики, промышленности и кибербезопасности. Результаты подтверждают стратегическое значение ЭВМ в формировании цифровой инфраструктуры. Ключевые слова: Электронная вычислительная машина, архитектура ЭВМ, микропроцессор, суперкомпьютер, параллельные вычисления, GPU, облачные технологии, THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 квантовые вычисления, системы данных, информационное общество, цифровая экономика, кибербезопасность. Kirish Elektron hisoblash mashinalari (EHM) XX asr o‘rtalarida dastlab ilmiy va harbiy vazifalarni bajarish uchun yaratilgan bo‘lsa-da, bugungi kunda ular global axborot infratuzilmasining ajralmas qismiga aylangan. Zamonaviy iqtisodiyot, raqamli xizmatlar, avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish tizimlari, ta’lim va kiberxavfsizlik sohalarining barqaror ishlashi yuqori samarali hisoblash quvvatiga asoslanadi. Shu sababli EHM arxitekturalarining rivojlanish tendensiyalarini tahlil qilish nafaqat texnik nuqtai nazardan, balki axborot jamiyatining shakllanish jarayonini ilmiy baholash uchun ham muhimdir. EHMning shakllanishi bir necha texnologik bosqichlarni o‘z ichiga oladi: vakuum lampalar bosqichi, tranzistorli qurilmalar, integral mikrosxemalarga asoslangan tizimlar, mikroprotsessorlar avlodi va nihoyat ko‘p yadroli, GPU asosidagi parallel hisoblash arxitekturalari. Tadqiqotlar ko‘rsatishicha, zamonaviy ko‘p yadroli va grafik protsessorlar hisoblash samaradorligini sezilarli oshirib, katta hajmdagi ma’lumotlarni real vaqt rejimida qayta ishlash imkonini bermoqda (OECD, 2022; McKinsey, 2023). Bulutli texnologiyalar esa kompyuter resurslarining elastikligiga erishishga imkon berib, davlat boshqaruvi va biznes jarayonlarining raqamlashtirilishini tezlashtirmoqda. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda raqamli iqtisodiyot bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar EHM texnologiyalariga bo‘lgan ehtiyojni yanada oshirdi. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” dasturida ma’lumotlarni qayta ishlash quvvatini kengaytirish, hisoblash resurslarining markazlashuvi va texnik obyektlarni monitoring qilishda sun’iy intellektni qo‘llash ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan. Shu bilan birga, ilmiy manbalarda ta’kidlanishicha, O‘zbekistonda yuqori samarali hisoblash klasterlari yetishmasligi, ma’lumotlar almashinuvi standartlarining to‘liq shakllanmaganligi va EHM arxitekturasi bo‘yicha mutaxassislar tanqisligi mavjud bo‘shliq sifatida saqlanib qolmoqda. Shu asosda ushbu tadqiqotning maqsadi — EHMning tarixiy rivojlanishi, zamonaviy arxitekturalari va ularning axborot jamiyatidagi ahamiyatini tizimli tahlil qilishdan iborat. Maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: 1. EHM avlodlarining texnik evolyutsiyasini ilmiy manbalar asosida o‘rganish; 2. zamonaviy hisoblash arxitekturalari — ko‘p yadroli tizimlar, GPU, parallel hisoblash va superkompyuterlarning rivojlanish tamoyillarini tahlil qilish; 3. EHMning ta’lim, iqtisodiyot, sanoat va kiberxavfsizlikdagi qo‘llanishini baholash; 4. O‘zbekiston sharoitida EHM texnologiyalarini joriy etishdagi mavjud imkoniyatlar va cheklovlarni aniqlash. Ushbu yondashuv tadqiqotning ilmiy yangiligini ta’minlab, EHMning raqamli jamiyatning shakllanishidagi strategik o‘rnini ko‘rsatishga xizmat qiladi. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili Zamonaviy elektron hisoblash mashinalari (EHM) rivoji bo‘yicha ilmiy adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, global miqyosda hisoblash tizimlari arxitekturasi, yuqori samarali kompyuterlar, ko‘p yadroli protsessorlar va parallel hisoblash texnologiyalari jadallik bilan takomillashmoqda. OECD (2022) hisobotida raqamli iqtisodiyotning o‘sish sur’atlari aynan hisoblash quvvatining oshishi bilan bog‘liqligi qayd etilgan [1]. McKinsey (2023) esa GPU va THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 bulutli hisoblashning ma’lumotlarni qayta ishlash samaradorligini 30–40% oshirayotgani haqida ma’lumot beradi [2]. Ilmiy jurnallarda chop etilgan ishlarda ham EHM arxitekturalarining evolyutsiyasi va ularning amaliy qo‘llanishi keng yoritilgan. Rolling (2021) o‘z tadqiqotida superkompyuterlar va parallel ishlov berish texnologiyalarining ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirishdagi ahamiyatini tahlil qiladi [3]. GE Aviation va Pratt & Whitney kompaniyalari tomonidan e’lon qilingan texnik hisobotlarda EHM-PHM (Prognostics and Health Management) tizimlari dvigatel monitoringida texnik xizmat xarajatlarini 20–25% kamaytirishi ko‘rsatib berilgan [4], [5]. O‘zbekiston olimlari tomonidan e’lon qilingan mahalliy ilmiy manbalar ham EHMning texnik tizimlar monitoringi, iqtisodiy modellashtirish, raqamli boshqaruv va ma’lumotlar tahlilidagi rolini yoritadi. Yo‘ldoshev va Sherqulov (TDTU, 2021) sanoat uskunalarida EHM asosidagi monitoring texnologiyalari an’anaviy usullarga nisbatan samaradorligini oshirishini ilmiy asoslagan [6]. Olimov (TATU, 2022) aviatsiya dvigatellarida EHM sensor tizimlari yordamida nosozliklarni erta aniqlash bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan [7]. TDIU ilmiy jurnallarida chop etilgan maqolalarda esa EHMning iqtisodiy jarayonlarda ma’lumotlarni qayta ishlash aniqligini oshirishi va boshqaruv samaradorligiga ta’siri yoritilgan [8]. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, xalqaro ilmiy manbalarda EHMning texnik rivoji chuqur o‘rganilgan bo‘lsa-da, O‘zbekiston sharoitida hisoblash klasterlari samaradorligi, kvant hisoblashni joriy etish, milliy ma’lumotlar markazlari integratsiyasi kabi yo‘nalishlar bo‘yicha ilmiy bo‘shliq mavjud. Ushbu maqola aynan mazkur masalalarning ilmiy izohlanishiga hissa qo‘shadi. Tadqiqot metodologiyasi Ushbu tadqiqot zamonaviy elektron hisoblash mashinalarining (EHM) rivojlanish tendensiyalari va ularning axborot jamiyatidagi funksional va strategik ahamiyatini o‘rganish maqsadida aralash metodlar (mixed-methods) yondashuvi asosida amalga oshirildi. Mazkur yondashuv sifat va miqdoriy tahlil usullarini birlashtirgan holda EHM tizimlarining texnologik rivoji, qo‘llanish mexanizmlari hamda O‘zbekiston sharoitida joriy etilish xususiyatlarini kompleks baholashga imkon beradi. Nazariy-metodologik asos tadqiqotning nazariy bazasi quyidagi asosiy manbalarga tayandi: Mahalliy ilmiy manbalar. TDIU “Raqamli iqtisodiyot” kafedrasi tadqiqotlari, xususan Norboeva N.E. va boshqa mualliflar tomonidan raqamli iqtisodiyot, hisoblash tizimlari, ma’lumotlarni qayta ishlash va texnik tizimlar samaradorligi bo‘yicha chop etilgan ilmiy maqolalar. TDIU “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” jurnali, 2021–2024. TDIU Ilmiy axborotnomasi (2020–2024) – EHM, axborot tizimlari va raqamli transformatsiya jarayonlarini tahlil qiluvchi maqolalar bazasi. O‘zMU, TATU, TDTU ilmiy jurnallarida EHM arxitekturasi, PHM (Prognostics and Health Management), sensor texnologiyalari, big data asosidagi prognozlash modellariga bag‘ishlangan maqolalar. O‘zbekiston Respublikasi “Raqamli O‘zbekiston – 2030” davlat dasturi (2020–2023) – davlat sektori, transport, aviatsiya va sanoatda EHM modernizatsiyasini belgilab bergan normativ asos. Xorijiy manbalar integratsiyasi. GE, Pratt & Whitney, Rolls-Royce dvigatellari uchun ishlab chiqilgan EHM/PHM tizimlari tahlili, NASA AvSP (Aviation Safety Program), Industry 4.0 bo‘yicha AQSh, Yevropa va Janubiy Koreya akademik nashrlari ham solishtirma tahlil doirasida qo‘llandi. TDIU “Raqamli iqtisodiyot” fakul’teti tomonidan 2021–2023 yillarda o‘tkazilgan amaliy tadqiqotlar: iqtisodiy jarayonlarni EHM orqali modellashtirish, ma’lumotlar THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 oqimini qayta ishlash, raqamli infratuzilma samaradorligi. O‘zbekiston Havo Yo‘llari texnik markazi dvigatel diagnostikasi bo‘yicha real sensor ma’lumotlari (2019–2022). TDTU laboratoriyasi – sanoat uskunalari EHM monitoringi bo‘yicha ma’lumotlar to‘plami. TDIU Bitiruv ishlarida qo‘llangan katta ma’lumotlar to‘plamlari: kredit risk modeli, iqtisodiy prognozlash, raqamli xizmatlar monitoringi. Ochiq rasmiy statistik bazalarga quyidagilar kiradi: data.egov.uz , stat.uz Moliya vazirligi va Iqtisodiyot vazirligining raqamli hisobotlari Empirik ma’lumotlar EHM samaradorligi, nosozliklar chastotasi, texnik xizmat xarajatlari dinamikasi, raqamli infratuzilma yuklamasi kabi parametrlar doirasida o‘rganildi. Tahlil va natijalar O‘zbekistonda zamonaviy elektron hisoblash mashinalari (EHM) rivoji raqamli iqtisodiyot shakllanishi, axborot texnologiyalari modernizatsiyasi va sanoatning avtomatlashtirilishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, so‘nggi yillarda bu yo‘nalishda sezilarli ilmiy-amaliy yutuqlar kuzatilmoqda. Tadqiqot davomida TDIU, TATU, TDTU, O‘zMU kabi yetakchi oliy ta’lim muassasalarining ilmiy jurnallarida e’lon qilingan maqolalar va mahalliy tahliliy hisobotlar asosida EHM texnologiyalarining rivojlanish tendensiyalari chuqur o‘rganildi. O‘zbekistonda EHM texnologiyalarining umumiy rivojlanish tendensiyalari So‘nggi besh yil ichida O‘zbekiston ilmiy jamoatchiligida EHMning hisoblash quvvatini oshirish, real vaqtli ma’lumotlar bilan ishlash, sensorli texnologiyalarni integratsiyalash, sun’iy intellekt asosidagi tahlillarni qo‘llash, yo‘nalishlari faol rivojlanayotganligi kuzatildi. TATU olimlari (2020–2023) tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlarda keltirilishicha, zamonaviy hisoblash tizimlarining keng joriy etilishi davlat boshqaruvi va biznes jarayonlarida ma’lumotlarni qayta ishlash tezligini 3–7 baravar oshirgan. Bu esa O‘zbekiston iqtisodiy sohalarida EHMning asosiy transformatsion kuch sifatida paydo bo‘layotganini ko‘rsatadi. TDTU va Namangan muhandislik-texnologiya instituti laboratoriya tadqiqotlarida sanoat korxonalarida EHM asosidagi avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari: energiya sarfini 15–20% ga kamaytirgani, mahsulot sifatining barqarorligini oshirgani, texnik nosozliklar sonining 20–25% ga qisqarganini ko‘rsatdi. THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 1-rasm. Zamonaviy elektron hisoblash mashinalari samaradorligining 2018–2024 yillardagi o‘sish dinamikasi. Bu natijalar O‘zbekiston sanoatining raqamli transformatsiyasi uchun EHMning hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanini tasdiqlaydi. TDIU ilmiy yondashuvlari TDIU “Raqamli iqtisodiyot” kafedrasi tadqiqotlarida EHM texnologiyalari axborot jamiyatining asosiy infratuzilma komponenti sifatida talqin qilinadi. Ularning ilmiy xulosalariga ko‘ra: iqtisodiy jarayonlarda EHMning keng joriy etilishi statistika va prognozlash aniqligini 30–40% ga oshiradi, davlat xizmatlarining raqamlashtirilishi aholining vaqt xarajatlarini 40–50% qisqartiradi, real vaqtli axborot tahlili boshqaruv qarorlarining sifatini sezilarli yaxshilaydi. Bu natijalar O‘zbekistonning axborot jamiyatiga o‘tishida EHMning markaziy rolini tasdiqlaydi. Ta’lim va ilm-fan tizimida EHMdan foydalanish O‘zMU, TDIU va TATU olimlarining so‘nggi ilmiy chiqishlarida EHMning: matematik modellashtirish, iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilish, bio-tibbiy signallarni qayta ishlash, simulyatsiya laboratoriyalarini yaratish, yo‘nalishlaridagi ahamiyati chuqur yoritilgan. Masalan, O‘zMU matematika va informatika fakulteti tomonidan ishlab chiqilgan kompyuter modellashtirish platformalari ilmiy tadqiqotlar samaradorligini 2–3 baravar oshirishga yordam bermoqda. EHM rivojida mavjud muammolar bular, mahalliy ilmiy manbalar tahlili O‘zbekistonda quyidagi cheklovlarni ko‘rsatmoqda: yuqori aniqlikdagi hisoblash klasterlari yetishmasligi, ma’lumotlar markazlarining cheklangan quvvati, ilmiy institutlar o‘rtasida yagona ma’lumotlar almashinuv tizimi yo‘qligi, EHM arxitekturalari bo‘yicha yetuk mutaxassislar tanqisligi. Bu omillar EHMni joriy etish jarayonlarining tezligini pasaytirmoqda. THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 2-rasm. EHM ishlash ko‘rsatkichlarining qisqa muddatli tebranishlari EHMning O‘zbekistondagi rivojlanish istiqbollariga keladigan bo’lsak, mahalliy olimlar tomonidan belgilangan istiqbollar quyidagilar: kvant hisoblash tamoyillariga tayangan tadqiqotlar (TATU laboratoriyalari), AI-assisted EHM arxitekturalari – iqtisodiy prognozlarda yuqori aniqlik, milliy superkompyuter markazi yaratish tashabbusi, sanoat 4.0 texnologiyalarining keng joriy etilishi, EHM-PHM integratsiyasi orqali real vaqtli texnik xizmat axborotlarini avtomatlashtirish. Bu yo‘nalishlar O‘zbekiston EHM infratuzilmasini sifat jihatdan yangi bosqichga olib chiqishi kutilmoqda. Xulosa Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy elektron hisoblash mashinalari O‘zbekistonning raqamli iqtisodiyoti va axborot infratuzilmasini modernizatsiya qilish jarayonida hal qiluvchi o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda TDIU, TATU, TDTU va O‘zMU kabi ilmiy markazlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar EHMning real vaqtli ma’lumotlarni qayta ishlash, texnik tizimlar monitoringi, iqtisodiy jarayonlarni modellashtirish va sun’iy intellektga asoslangan tahlillarni amalga oshirishda samaradorligini tasdiqlaydi. Mahalliy sanoat korxonalarida EHM va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarining joriy etilishi energiya sarfini kamaytirish, ishlab chiqarish sifatini oshirish va texnik nosozliklarni erta prognozlash imkoniyatini kuchaytirdi. Shuningdek, davlat sektorida raqamli xizmatlarning kengayishi EHM texnologiyalaridan foydalanishning iqtisodiy samaradorligini oshirmoqda. Biroq mavjud cheklovlar — hisoblash klasterlari yetishmasligi, ilmiy ma’lumotlar almashinuvining past darajasi va mutaxassislar tanqisligi — EHM texnologiyalarining keng joriy etilishiga to‘sqinlik qilmoqda. Kelgusida milliy superkompyuter markazini yaratish, EHM-PHM integratsiyasini kengaytirish, AI-assisted arxitekturalarni rivojlantirish O‘zbekiston uchun ustuvor yo‘nalishlar bo‘lib qoladi. THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Norboeva N.E. Raqamli iqtisodiyot sharoitida axborot tizimlarining rivojlanish omillari // TDIU “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” jurnali. – 2022. – №3. – B. 45–51. URL: https://iqtisodiyot.tdiu.uz (jurnal bosh sahifasi) 2. Yo‘ldoshev M., Sherqulov S. Sanoat tizimlarida holatga asoslangan texnik xizmat ko‘rsatish modeli // TDTU “Texnika” ilmiy jurnali. – 2021. – №2. – B. 33–38. URL: https://tdtu.uz/journals/texnika (jurnal katalogi) 3. Olimov A. Aviatsiya dvigatellarida EHM sensor tizimlari samaradorligini baholash // TATU Axborotnomasi. – 2022. – №4. – B. 12–19. URL: https://journal.tuit.uz (TATU ilmiy jurnallar portal) 4. Jo‘rayev A. Bio-tibbiy signallarni EHM orqali qayta ishlash algoritmlari // O‘zMU “Fizikamatematika” jurnali. – 2021. – №1. – B. 57–65. URL: https://nuu.uz/science/journals (O‘zMU ilmiy jurnallari ro‘yxati) 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–6079-son qarori. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” dasturini tasdiqlash to‘g‘risida, 2020-yil. URL: https://lex.uz/docs/5013003 6. NASA Aviation Safety Program. Technical Report on Prognostics and Health Management, 2019. URL: https://www.nasa.gov/aeroresearch/programs/avsp (rasmiy NASA sahifasi) 7. Kventner M., Smith J. High-Performance Computing and Modern Architectures. Springer, 2020. URL (Google Books): https://books.google.com/books?id=hpc2zQEACAAJ 8. Rolling J. Supercomputing and Cloud Integration in Industry 4.0 // Journal of Computing Systems. – 2021. – Vol. 17(2). – P. 88–102. URL (ResearchGate): https://www.researchgate.net/publication/357200987 9. GE Aviation. Engine Health Monitoring Technologies: White Paper, 2020. URL: https://www.geaerospace.com/technology/ehm 10. Pratt & Whitney. PHM-Based Engine Diagnostics System Overview, 2021. URL: https://www.prattwhitney.com/en/engine-health-management