O'QUVCHILARNING PSIXOLOGIK MOTIVATSIYASINI OSHIRISH

16 O‘QUVCHILARNING PSIXOLOGIK MOTIVATSIYASINI OSHIRISH Holiqulov Husan Yangiboy o‘g‘li Chirchiq davlat pedagogika universiteti Aniq fanlar fakulteti Amaliy matematika yo‘nalishi talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17942602 Annotatsiya Ushbu ilmiy tezisda o‘quvchilarning psixologik motivatsiyasini shakllantiruvchi psixologik, pedagogik va sotsiologik omillar tizimli ravishda tahlil qilingan. Zamonaviy ta’lim jarayonida motivatsiyaning o‘quv faoliyatidagi o‘rni, ichki va tashqi motivatsiya o‘rtasidagi farqlar, motivatsiyani oshirishga xizmat qiluvchi psixologik yondashuvlar hamda ta’lim muassasalarida qo‘llanilayotgan innovatsion metodlar ilmiy asosda yoritilgan. Tadqiqot davomida mahalliy va xorijiy adabiyotlar, Ryan, Deci motivatsiya nazariyasi, Vygotskiy, Maslou va G‘ozievning ilmiy yondashuvlari qiyosiy tahlil etilgan. Kalit so‘zlar: Motivatsiya, psixologiya, o‘quvchi faolligi, pedagogik yondashuv, ichki motivatsiya, tashqi motivatsiya, ta’lim samaradorligi. Abstract: This scientific thesis provides a comprehensive analysis of psychological, pedagogical, and sociological factors that influence students’ academic motivation. It examines internal and external motivation, their interrelation, and the impact of motivational climate on learners' performance. The study relies on contemporary educational psychology theories, including the motivation theory of Ryan, Deci, Maslow's hierarchy of needs, and Vygotsky's sociocultural framework, integrating comparative insights from local and international scientific literature. Keywords: Motivation, Psychology, Learner Engagement, Pedagogical Approach, Intrinsic Motivation, Extrinsic Motivation, Educational Effectiveness. KIRISH O‘quvchilarning psixologik motivatsiyasi ta’lim jarayonining markaziy psixologik komponentlaridan biri hisoblanadi. Motivatsiya o‘quvchining bilishga bo‘lgan ehtiyoji, o‘zlashtirishga intilishi, shaxsiy maqsadlari va ta’lim jarayonidagi faolligini belgilovchi omildir. Zamonaviy psixologiya motivatsiyani inson faoliyatini harakatga keltiruvchi ichki energiya sifatida izohlaydi. Ta’lim samaradorligini oshirish uchun o‘quvchilarda ichki motivatsiyani shakllantirish, o‘quv faoliyatini mazmunan boyitish, shaxsiy rivojlanish uchun psixologik qulay muhit yaratish talab etiladi. Motivatsiyaning psixologik mohiyati: Motivatsiya shaxsning ehtiyojlari, qiziqishlari, maqsadlari va psixologik holatlari bilan chambarchas bog‘liq. G‘oziev (2019) ta’kidlashicha, o‘quv motivatsiyasi o‘quvchi faoliyatining mazmunini belgilaydi va uning o‘quv jarayoniga bo‘lgan munosabatini shakllantiradi. Ryan va Deci (2000) esa ichki va tashqi motivatsiya farqlarini asoslab, ichki motivatsiya o‘quvchining mustaqil o‘rganishga bo‘lgan tabiiy ehtiyojidan kelib chiqishini qayd etadi. 17 Ichki motivatsiya - o‘quvchining bilim olishdan zavqlanishi, shaxsiy qiziqishi va o‘zini rivojlantirishga intilishi bilan belgilanadi. Tashqi motivatsiya esa baho, rag‘bat, maqtov yoki jazodan qo‘rqish kabi tashqi ta’sirlar orqali shakllanadi. Tadqiqotlar ko‘rsatadiki, ichki motivatsiya barqaror va samarali bo‘ladi. Pedagogning roli: O‘qituvchi o‘quvchining motivatsiyasini boshqaruvchi asosiy ijtimoiy omillardan biridir. Vygotskiyning ijtimoiy-madaniy rivojlanish nazariyasiga ko‘ra, bolaning bilish faoliyatiga ijtimoiy omillar va muloqot muhim ta’sir ko‘rsatadi. O‘qituvchi tomonidan yaratilgan ijobiy psixologik muhit, konstruktiv munosabat, qo‘llab-quvvatlash, individual yondashuv o‘quvchining irodaviy faolligini oshiradi. Motivatsiyani oshirish strategiyalari: Interaktiv metodlar (munozara, klaster, debat, loyihaviy ta’lim) o‘quvchilarning faolligini oshiradi. O‘yin texnologiyalari o‘quv jarayonini qiziqarli qiladi. Teskari aloqa (feedback) o‘quvchini o‘z kamchiliklarini anglashga undaydi. Tanlov, mustaqil izlanish, ijodkorlikka yo‘naltirilgan topshiriqlar ichki motivatsiyani kuchaytiradi. Psixologik muhitning o‘rni: Ta’lim muassasasidagi emotsional muhit, o‘quvchilarga nisbatan hurmat va ishonchning mavjudligi motivatsiyaning shakllanishida asosiy psixologik omillardan biridir. Maslouning “Ehtiyojlar piramidasi” nazariyasiga ko‘ra, xavfsizlik, qo‘llab - quvvatlash va ijtimoiy birlik hislari qondirilmas ekan, yuqori darajadagi o‘quv faoliyati yuzaga kelmaydi. Shu sababli o‘qituvchi tomonidan psixologik qo‘llab - quvvatlash, tenglik, adolat va ishonchni shakllantirish juda muhimdir. XULOSA O‘quvchilarning psixologik motivatsiyasini oshirish ta’lim samaradorligining asosiy ko‘rsatkichlaridan biridir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, motivatsiyaning kuchayishi o‘quv jarayonidagi faollik, tashabbuskorlik, ijodkorlik va o‘zlashtirish darajasini oshiradi. O‘qituvchining innovatsion yondashuvi, psixologik qo‘llab-quvvatlashi, individual yondashuv hamda zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan foydalanish motivatsiyaning mustahkamlanishiga xizmat qiladi. Demak, motivatsiyani oshirish nafaqat psixologik, balki pedagogik va ijtimoiy tizimlarning uyg‘un faoliyatini talab etadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziev E. Umumiy psixologiya. - Toshkent, 2019. 2. Ryan R., Deci E. Intrinsic and Extrinsic Motivation. - New York, 2000. 3. Vygotsky L. Mind in Society. - Harvard University Press, 1978. 4. Maslow A. Motivation and Personality. - Harper, 1954. 5. Zafarova M. Psixologiya asoslari. - Toshkent, 2020. 6. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079