Xulq-atvorning psixofiziologik asosi

PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) Xulq-atvorning psixofiziologik asosi To‘xtasinova Saidaxon Toxirjon qizi Mahmudova Muborakoy Mahammadjon qizi Andijon davlat pedagogika instituti Texnologik ta’lim yo‘nalishi 1-kurs talabalari. Ilmiy rahbar: Ibragimova Xurshida Xasanboyevna ADPI o‘qituvchisi Anotatsiya: O‘zbekcha: Ushbu maqolada hulq-atvorning psixofiziologik asoslari batafsil tahlil qilinadi. Insonning xulq-atvori uning asab tizimi, miya faoliyati, gormonal holati, temperament va genetik omillar bilan bog‘liq ekani ilmiy nuqtai nazardan yoritiladi. Maqolada psixofiziologik tadqiqotlar, emotsional jarayonlar, stress va biologik monitoringning xulq-atvorni tushunishdagi ahamiyati keltiriladi. Русский: В данной статье подробно анализируются психофизиологические основы поведения. Рассматривается, как поведение человека связано с нервной системой, деятельностью мозга, гормональным состоянием, темпераментом и генетическими факторами. В статье освещается значение психофизиологических исследований, эмоциональных процессов, стресса и биологического мониторинга для понимания поведения. English: This article provides a detailed analysis of the psychophysiological foundations of behavior. It examines how human behavior is related to the nervous system, brain activity, hormonal state, temperament, PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) and genetic factors. The article highlights the importance of psychophysiological studies, emotional processes, stress, and biological monitoring in understanding behavior. Kalit so‘zlar: xulq-atvor, psixofiziologiya, asab tizimi, miya faoliyati, gormonal holat, biologik asos, temperament, stress, emotsiyalar Kirish Insonning xulq-atvori murakkab psixofiziologik jarayonlar natijasidir. Xulq-atvor faqat psixologik faktorlar bilan emas, balki miya, asab tizimi va gormonal tizim bilan uzviy bog‘liqdir. Psixofiziologik yondashuv xulq-atvorni biologik asos bilan o‘rganishga imkon beradi, shaxsiyat va temperamentni tushunishda muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, zamonaviy tadqiqotlar xulq-atvorning individual farqlari va ularni boshqarishning amaliy usullarini aniqlashga yordam beradi. Miya faoliyati va xulq-atvor Miya insonning barcha psixologik jarayonlarini boshqaradi. Uning xulqatvorga ta’siri quyidagi tuzilmalarda aks etadi:  Bosh miya korteksi – qaror qabul qilish, rejalashtirish, ijtimoiy qoidalarni bajarish va ijtimoiy xulq-atvorni nazorat qiladi.  Limblik sistema – hissiy jarayonlar va motivatsiyani boshqaradi, qo‘rqinch va quvonchni tartibga soladi.  Baza gangliyalar – odatlarni shakllantirish va avtomatik xulq-atvorni tartibga soladi. Frontal korteks faoliyati past bo‘lgan shaxslar ko‘proq impulsiv va agressiv PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) xulq-atvor ko‘rsatadi. Shu bilan birga, limblik sistema hissiy javoblarni tezlashtiradi. Asab tizimi va nerv impulslarining roli Asab tizimi xulq-atvorni tartibga solishda asosiy rol o‘ynaydi:  Sympatik tizim – xavf va stressga javob beradi, agressivlik va qo‘rqinchni boshqaradi.  Parasympatik tizim – dam olish va tiklanish jarayonlarini tartibga soladi.  Markaziy asab tizimi – o‘rganish, xotira va adaptiv xulq-atvorni ta’minlaydi.  Nevrotransmitterlar – dopamin motivatsiya va mukofot tizimini, serotonin kayfiyatni va noradrenalin stress javobini boshqaradi. Dopamin darajasi yuqori bo‘lgan shaxslar motivatsiyasi kuchli, serotonin yetishmovchiligi esa depressiya va agressivlik bilan bog‘liq. Gormonal tizim va xulq-atvor Gormonlar shaxsning xulq-atvorini tartibga solishda bevosita rol o‘ynaydi:  Testosteron – agressiv xatti-harakatlar va raqobatni kuchaytiradi.  Oksitosin – ijtimoiy aloqalar, ishonch va hamkorlikni rag‘batlantiradi.  Kortizol – stress va xavotir darajasini tartibga soladi.  Adrenalin va noradrenalin – tezkor javob va fiziologik reaksiya uchun javobgardir. Sport tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, musobaqa oldidan testosteron darajasi PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) oshadi, bu esa raqobatbardoshlikni kuchaytiradi. Temperament va biologik asoslar Psixofiziologik yondashuv temperamentni biologik omillar bilan tushuntiradi:  Ekstravertlar va introvertlar miya faoliyati va sezuvchanligi bilan farq qiladi.  Genetik omillar xulq-atvorning individual xususiyatlarini belgilaydi.  Shaxsiyat turlari (sanguinik, melanxolik, kolerik, flegmatik) miya va asab tizimi funksiyalari bilan bog‘liq. Temperamentni hisobga olgan pedagogik yondashuvlar shaxsning xulqatvorini optimallashtirishda samarali. Emotsiyalar, stress va adaptatsiya Xulq-atvor emotsional holat va stress bilan chambarchas bog‘liq:  Uzoq davom etgan stress asab tizimi va gormonal balansni buzadi.  Neurofeedback va biofeedback texnologiyalari stressni kamaytirish va xulq-atvorni optimallashtirish imkonini beradi.  Emotsional intellekt xulq-atvorni boshqarish va ijtimoiy moslashuvda muhim rol o‘ynaydi. Psixofiziologik tadqiqotlar va amaliy qo‘llanish Zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki: PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E)  Biologik monitoring va gormonal testlar xulq-atvorni tushunishda foydalidir.  Psixoterapiya va pedagogik yondashuvlarda biologik omillarni hisobga olish samarali natija beradi.  Shaxsiyatni aniqlash va moslashtirishda EEG, HRV va boshqa psixofiziologik metodlar ishlatiladi. Masalan, dopamin va serotonin darajasini kuzatish impulsiv xulq-atvor va depressiya darajasini aniqlashda qo‘llaniladi. Xulosa Hulq-atvor psixofiziologik tizimlarning murakkab o‘zaro ta’siri natijasidir. Miya faoliyati, asab tizimi, gormonal balans, temperament va genetik omillar xulq-atvorni shakllantiradi. Zamonaviy tadqiqotlar biologik omillarni hisobga olgan holda psixologik va pedagogik yondashuvlarni rivojlantirish imkonini beradi. Emotsional boshqaruv va stressni tartibga solish xulq-atvorni optimallashtirishda muhim ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Gray, P. Psychology. New York: Worth Publishers, 2019. 2. Carlson, N. Physiology of Behavior. Boston: Pearson, 2020. 3. Лурия, А.Р. Нейропсихология. Москва: Медицина, 2018. 4. Каплан, Г. Биологическая психология. Санкт-Петербург: Питер, 2019. 5. Kandel, E., Schwartz, J., Jessell, T. Principles of Neural Science. New York: McGraw-Hill, 2021. PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) 6. Мазурова, Л.В. "Психофизиологические аспекты личности" // Вестник психологии, 2020. 7. Damasio, A. The Feeling of What Happens: Body and Emotion in the Making of Consciousness. New York: Harcourt, 2018.