СОВРЕМЕННЫЕ ПРОБЛЕМЫ ДИАГНОСТИКИ ВИЧ-ИНФЕКЦИИ

ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 665 УДК: OIV INFEKSIYASINI TASHXISOTIDAGI ZAMONAVIY MUAMMOLAR Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti talabasi Xoliqberdiyeva Zebo Rasuljon qizi E-mail: [email protected], +998936044779 Annotatsiya Ushbu maqolada OIV infeksiyasini tashxislash jarayonida duch kelinayotgan zamonaviy muammolar va ularning yechimlari tahlil qilinadi. Erta tashxislashdagi qiyinchiliklar, diagnostika vositalarining cheklovlari, resurs yetishmovchiligi, stigmatizatsiya va qo‘shma infeksiyalar bilan bog‘liq masalalar batafsil yoritilgan. Zamonaviy texnologiyalar, raqamlashtirish va jamoat salomatligini oshirish dasturlarini rivojlantirish OIV infeksiyasini aniqlash va nazorat qilishning muhim yo‘llari sifatida taklif etiladi. Kalit so‘zlar: OIV infeksiyasi, tashxisot, erta aniqlash, diagnostika vositalari, stigma, qo‘shma infeksiyalar, raqamli texnologiyalar, sog‘liqni saqlash. СОВРЕМЕННЫЕ ПРОБЛЕМЫ ДИАГНОСТИКИ ВИЧ-ИНФЕКЦИИ Абстрактный В данной статье анализируются современные проблемы, возникающие в процессе диагностики ВИЧ-инфекции, и пути их решения. Подробно освещаются трудности ранней диагностики, ограничения диагностических инструментов, нехватка ресурсов, стигматизация и проблемы, связанные с коинфекциями. Современные технологии, цифровизация и развитие программ общественного здравоохранения рассматриваются как важные способы выявления и контроля ВИЧ-инфекции. Ключевые слова: ВИЧ-инфекция, диагностика, раннее выявление, инструменты диагностики, стигма, коинфекции, цифровые технологии, здравоохранение. Hozirgi vaqtda antiretrovirus terapiyaning mavjudligi tufayli OIV-musbat odamlarning sifati va umr ko'rish davomiyligi OIV-salbiy odamlardan farq qilmaydi. Terapiyani qabul qilganda, odam virulentligini nolga tenglashtiradi, buning natijasida u boshqa odamlarga, shu jumladan himoyalanmagan aloqa paytida ham yuqtirilmaydi. Antiretrovirus terapiya bo'lmaganda, inson immuniteti asta-sekin zaiflashadi, OIV infektsiyasi rivojlanishining ushbu bosqichi yashirin davr deb ataladi va o'rtacha olti yildan etti yilgacha davom etadi. Agar biror kishi ARV terapiyasini qabul qilishdan bosh tortsa, OIVning takrorlanishi va immunitetning pasayishi hayotga tahdid soladigan ikkilamchi kasalliklar bosqichiga olib keladi. OIV infektsiyasining rivojlanish sur'ati ko'plab omillarga bog'liq, jumladan immunitet tizimining holati , yosh (keksa odamlarda kasallikni yoshlarga qaraganda rivojlanish xavfi yuqori), virus shtammlari, koinfektsiyalar, ovqatlanish. holati va boshqalar. Tibbiy yordamning yetarli emasligi va ikkilamchi yuqumli kasalliklar, masalan, sil kasalligi, kasallikning tez rivojlanishiga olib keladi. Etiologiyasi va patogenezi ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 666 Inson immunitet tanqisligi virusining hujayradagi replikatsiyasi OIV infektsiyasini retroviruslar oilasiga mansub lentiviruslar oilasiga mansub inson immunitet tanqisligi virusi keltirib chiqaradi. OIV genomi ribonuklein kislotasi bilan ifodalanadi va infektsiyalangan hujayrada teskari transkripsiyadan o'tadi. OIV yuzasida CD4 retseptorlari bo'lgan inson qon hujayralarini yuqtiradi: T-limfotsitlar, makrofaglar va dendritik hujayralar . Virus bilan kasallangan T-limf otsitlar virus, apoptoz yoki sitotoksik T-limfotsitlar tomonidan yo'q qilinishi natijasida nobud bo'ladi. Bir mikrolitr qonda CD4+ T-limfotsitlar soni 200 dan pastga tushib ketsa, hujayra immun tizimi tanani himoya qilishni to'xtatadi. Virusning konverti ikki qavatli lipidli membranadan iborat bo'lib, unda bir qator oqsillar, masalan, transmembran glikoprotein gp41 va sirt glikoprotein gp120. Virusning p17 matritsa oqsili va p24 kapsid oqsilidan tashkil topgan "yadrosida" ikkita bitta zanjirli genomik RNK molekulalari va bir qator fermentlar mavjud : teskari transkriptaza, integraza va proteaza. O‘zbekistonda OIV infeksiyasi tarqalishining oldini olish kuchaytiriladi OIVga qarshi kurash bo‘yicha davlat dasturida antiretrovirus preparatlari xaridlarini moliyalashtirishni oshirib, kasallikka chalingan shaxslarni ijtimoiy himoyalashni kuchaytirish ko‘zda tutilgan. O‘zbekiston Prezidentining 25 yanvardagi qarori bilan 2018 yilda OIV infeksiyasi tarqalishiga qarshi kurashish Davlat dasturi tasdiqlandi. Hujjatga berilgan rasmiy sharhda qayd etilishicha, mamlakatda keyingi yillarda OIV infeksiyasi bo‘yicha epidemik vaziyatning barqarorlashuvi va OIV infeksiyali shaxslarga tibbiyijtimoiy yordamning ta’minlanishiga qaramasdan OIV infeksiyasi tarqalishining oldini olish bo‘yicha bir qator dolzarb masalalar o‘z yechimini kutmoqda. Xususan, OITSga qarshi kurash markazlari va tumanlararo OIV diagnostik laboratoriyalarining moddiy-texnika bazasi 2010 yilda yangilanganidan so‘ng ma’naviy va texnik eskirgan holatga kelgan. OITSga qarshi kurash xizmati vaziyatni «real vaqt» rejimida tahlil qiladigan va o‘z vaqtida hamda samarali tadbirlarni belgilashga imkon beradigan yagona ma’lumotlar bazasiga ega emas. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 667 Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti tomonidan bemorni virusga qarshi davolashni, kasallikning bosqichidan qat’iy nazar, kasallik aniqlangan kundan boshlash tavsiya etilganligiga qaramasdan hozirgi vaqtda faqat 47% OIV infeksiyali bemorlar kasallikning rivojlangan bosqichiga kelib davolanmoqda. Antiretrovirus preparatlarini xarid etishga davlat byudjetidan mablag‘ ajratilmaganligi sababli, davolash ishlarida uzilishlar bo‘lishi va OIVning antiretrovirus preparatlariga chidamli shtammlari paydo bo‘lish xavfi mavjud. OIV infeksiyasining onadan bolaga yuqishi oldini olish uchun OIV infeksiyali onalardan tug‘ilgan chaqaloqlarni 6 oylik bo‘lgunga qadar sun’iy sut aralashmalari bilan ta’minlash masalasi hal etilmagan. Xavfli guruhlar orasida olib borilayotgan profilaktik tadbirlar faqat donorlik mablag‘lari hisobiga amalga oshirilmoqda. Ko‘rsatilgan muammolar O‘zbekiston Prezidenti tomonidan 2017 yilning 18 oktyabrida o‘tkazilgan sog‘liqni saqlash sohasidagi islohotlarni amalga oshirishning ahvoli va kelgusidagi vazifalarga bag‘ishlangan majlisda muhokama etilib, OIV infeksiyasiga qarshi kurash sohasida keng qamrovdagi tadbirlarga qaratilgan Davlat dasturini ishlab chiqish topshirilgan. Mavjud kamchiliklarni bartaraf etish hamda OIV infeksiyasi tarqalishiga qarshi kurashish tadbirlarini zamonaviy va yangi sifat darajasiga olib chiqish maqsadida qabul qilingan «O‘zbekiston Respublikasida odamning immunitet tanqisligi virusi keltirib chiqaradigan kasallik tarqalishiga qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi Prezident qarori quyidagi yo‘nalishdagi majmuaviy chora-tadbirlarni amalga oshirishni ko‘zda tutgan: OIV infeksiyasining tarqalishi sabablari va sharoitlarini hududlar bo‘yicha muntazam tahlil etish, milliy an’ana va ma’naviy-axloqiy asoslarni inobatga olgan holda aholining keng qatlamlari orasida mazkur kasallik tarqalishining oldini olish bo‘yicha majmuaviy chora-tadbirlar ishlab chiqish;hududlar xususiyatlaridan kelib chiqib, mahalliy moliyaviy, moddiy va kadrlar resurslari safarbar qilinishini ko‘zda tutuvchi OIV infeksiyasi tarqalishiga qarshi kurashish bo‘yicha hududiy chora-tadbirlar rejalarini qabul qilish;mamlakatda OIV infeksiyasi profilaktikasi, tashhis qo‘yish va uni davolash sohalarida mahalliy ilmiy tadqiqotlar va innovatsion ishlanmalarni rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash, ularning natijalarini sog‘liqni saqlash amaliyotiga tatbiq etishni ta’minlash, shuningdek, soha bo‘yicha yetakchi xorijiy ilmiy-tadqiqot markazlari bilan yaqin hamkorlikni yo‘lga qo‘yish; OIV infeksiyasi va yondosh kasalliklarni aniqlash uchun zamonaviy diagnostikumlar va testsistemalarni mahalliy sharoitda ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish, shu jumladan, investitsiyalarni jalb etish va davlat-xususiy sektor hamkorligini rivojlantirish; kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash tizimini takomillashtirish, mazkur yo‘nalishda yetakchi xalqaro ta’lim va ilmiy muassasalar bilan o‘zaro manfaatli hamkorlikni kuchaytirish, OIV infeksiyasi tarqalishiga qarshi kurashish sohasida hamkorlikdagi ilmiy-amaliy tadbirlarni amalga oshirish; yuqori sifatli retrovirusga qarshi dori vositalarini xarid qilishda O‘zbekiston Respublikasi Davlat byudjeti hisobidan moliyalashtirish ulushini bosqichma-bosqich oshirib borish; OIVni yuqtirib olganlarni ijtimoiy muhofaza qilish bo‘yicha tadbirlarni kuchaytirish, shuningdek, OIV infeksiyali onalardan tug‘ilgan bolalarni quruq sut aralashmalari bilan uzluksiz ta’minlash tizimini yaratish; OITSga qarshi kurash muassasalarining, shu jumladan, tumanlararo OIV diagnostika laboratoriyalarining moddiy-texnika bazasini yanada mustahkamlash, ularni zamonaviy asbob-uskunalar bilan jihozlash; OIV infeksiyasiga qarshi kurashish bo‘yicha faoliyatni tizimli tahlil etish va tadbirlarni rejalashtirish uchun tibbiyot muassasalari faoliyatiga zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini tatbiq etish. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 668 Ushbu qarorni qabul qilish va amalga oshirish orqali kutilayotgan natijalar:aholini OIV infeksiyasiga va yondosh kasalliklarga tekshiruvlar bilan qamrab olishni amalga oshirish orqali mamlakatda OIV infeksiyasi bo‘yicha epidemiologik vaziyat barqarorlashuvini mustahkamlash; OIV infeksiyasi diagnostikasi va davolash tadbirlari samaradorligini oshirish, OIV infeksiyali shaxslarda kasallik tashhisi tasdiqlanib, dispanser nazoratiga olingan vaqtdan boshlab maxsus davolash strategiyasini amalga oshirish maqsadida OIV infeksiyali shaxslarni retrovirusga qarshi terapiya bilan bosqichma-bosqich qamrab olishni davom ettirish; OIV infeksiyasining onadan bolaga yuqishiga barham berish va Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining bu boradagi sertifikatiga ega bo‘lish; OIVga ixtiyoriy maslahat va tibbiy tekshiruvdan o‘tish qamrovini oshirish va kasallik oldini olishning yangi uslublarini tatbiq etish, shu jumladan, olis hududlar va aholi gavjum joylarda ko‘chma laboratoriyalardan foydalanish, OIV masalalari bo‘yicha individual va konfidensial maslahatlar berish uchun «ishonch telefonlari"ni tashkil etish, ommaviy axborot vositalarida OIV infeksiyasi mavzusini yoritishning zamonaviy yondashuvlaridan foydalanish, umumta’lim maktablari, kollejlar va oliy ta’lim muassasalari o‘quv dasturlariga OIV infeksiyasi masalalarini kiritish; fuqarolik jamiyati tashkilotlari, din vakillari yetakchilarini OIV infeksiyasiga qarshi kurashish sohasidagi profilaktika tadbirlari, axloq-odob mezonlarini shakllantirish, xavfli xulq-atvor shakllanishining oldini olish, OIV infeksiyasi bilan yashovchi shaxslarga nisbatan bag‘rikenglik munosabatida bo‘lish borasidagi axborot-ma’rifiy tadbirlarga jalb etish; statistik ma’lumotlarning aniqligi va sifatli tayyorlanishi hamda tadbirlarni samarali amalga oshirish uchun OITSga qarshi kurash xizmatida axborot almashinuvining tezligi va samaradorligini oshirish; OIV infeksiyasi diagnostikasida va bemorlarni davolashda sifatli, arzon diagnostikumlar, test-sistemalar va reagentlar ta’minotining uzluksizligini ta’minlash; davolanishga muhtoj OIV infeksiyali shaxslarni antiretrovirus terapiya bilan qamrab olish va ularning hayot sifatini yaxshilash; davlat va xususiy tibbiyot muassasalarida faoliyat ko‘rsatayotgan tibbiyot xodimlarining OIV infeksiyasi masalalari bo‘yicha malakasini oshirish; aholining OIV infeksiyasi masalalari bo‘yicha xabardorligini oshirish va ularda OIV infeksiyali shaxslarga nisbatan bag‘rikenglik munosabatini shakllantirish. Bugungi kunda insoniyat o‘z turmush tarzi davomida turli xavf-xatarlarga duch kelmoqda. Mana shunday xavf-xatarlar orasida shunday bilinmas, ko‘zga ko‘rinmaslari ham borki, ammo ularning keltirib chiqaradigan zararli oqibatlar anchayin jiddiy hamda e’tiborga molikdir. Barchaga ma’lumki, turli kasallik va viruslarning inson hayotiga ta’siri haqida ogohlikni oshirish XXI asr oldida turgan eng dolzarb masalalardan biridir. Har yili 1-dekabr sanasida “OITSga qarshi butunjahon kurash kuni” nishonlashi o‘ziga xos ma’no kasb etadi. Zero, hozirgi davrda OIV/OITS kasalligining xavfi har qachongidan ham yuqori va u bilan kurash butun dunyo hamjamiyati uchun bosh vazifadir. Dastlab, bu kasallik o‘tgan asrning o‘rtalarida Afrika hududlarida paydo bo‘lgani taxmin qilinadi. Birinchi marta 1981-yilda AQSh kasalliklar nazorati va profilaktikasi markazi tomonidan OITS (orttirilgan immunitet tanqisligi sindromi) kasalligi aniqlangan va Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotiga hisobot topshirilgan. Kasallik aniqlanganidan bugungi kungacha, turli hisob-kitoblarga ko‘ra, butun dunyo bo‘ylab 68-113 million insonga ushbu kasallik bo‘yicha tashxis qo‘yilgan bo‘lsa, shundan 41 million nafari kasallik tufayli erta vafot etgan. UNAIDS (BMTning OIV/OITS bo‘yicha dasturi) ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yil yakuni bo‘yicha dunyoda jami 39 million inson bu kasallikdan aziyat chekmoqda hamda birgina o‘tgan yilning o‘zida 1,3 million yangi bemorlar aniqlangan bo‘lsa, o‘lim holati qayd etilganlar soni 630 ming kishini tashkil etgan. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 669 OIV (odam immuniteti tanqisligi virusi) surunkali yuqumli kasallik bo‘lib, inson organizmida butun hayoti davomida saqlanib qoladi. U organizmni tashqi xavfli ta’sirlardan himoya qiluvchi tizim ─ immun tizimini yemiradi. Uning o‘ziga xosligi shundaki, virus organizmga tushgan dastlabki davrda hech qanay noxush alomatlar sezilmaydi, immun tizimi viruslarning tajovuzini bostirib turadi. Odam virusni yuqtirib olganidan boshlab 3 oydan 10-12 yilgacha o‘zi kasal ekanini sezmay yurishi mumkin. Bu davrda organizmda OIV viruslari bilan kasallangan hujayralar soni sog‘lom hujayralarga qaraganda oshib boradi, natijada OITS (orttirilgan immunitet tanqisligi sindromi) kelib chiqadi. Bu surunkali tarzda kechuvchi tizimli xastalik. Organizmning viruslar bilan qoplanishi natijasida immun tizimi o‘z vazifasini bajara olmaydi, natijada inson har qanday tashqi ta’sirga sezuvchan bo‘ladi, oddiy kasalliklarni ham og‘ir kechiradi. Organizmning kurashuvchanligi yo‘qolgani bois yondosh kasalliklar rivojlanib boraveradi. OITS sababsiz uzoq davom etuvchi yo‘tal, qisqa vaqt ichida keskin ozib ketish, harorat sababsiz ko‘tarilishi, uzoq vaqt ich ketishi (diareya), og‘iz bo‘shlig‘i va turli a'zolar yallig‘lanishi, xavfli o‘smalar rivojlanishi kabi belgilar bilan namoyon bo‘ladi. Kasallik ko‘pincha 20-49 yoshlilar o‘rtasida qayd etiladi. Bu xastalikning uzoq vaqt yashirin tarzda kechishi, natijada bemorning o‘zi bilmagan holda boshqalarga ham kasallikni yuqtirishi bilan bog‘liq. OIV infeksiyasi OIV bilan zararlangan shaxs bilan himoyalanmagan jinsiy aloqa qilganda, giyohvand moddalarni guruh bo‘lib tomir orqali qabul qilganda, virus bilan zararlangan, tekshirilmagan qon va uning tarkibiy qismlari quyilganda, zararsizlantirilmagan jarrohlik, doyalik, stomatologik va boshqa tibbiy asboblar orqali muolajalar olganda, shpris va ignalardan umumiy foydalanilganda, infeksiyani yuqtirib olgan homilador onadan bolaga homiladorlik davrida jarohatlangan yo‘ldosh orqali, bola tug‘ilishi jarayonida tug‘ruq yo‘llari jarohatlanishi tufayli va bolani emizish jarayonida ona suti orqali yuqadi. Bugungi kunda ushbu kasallikdan tuzalishning iloji bo‘lmasa-da, Antiretrovirus terapiya (ART) orqali kasallik asoratlarini yumshatish, bevaqt o‘limning oldini olish mumkin. So‘nggi olib borilgan kuzatishlar shuni ko‘rsatmoqdaki, doimiy terapiyada bo‘lgan bemorlar kasallik rivojlana boshlaganidan so‘ng ham 20 yilgacha umr ko‘rishi mumkin. Ammo yana bir achinarli statistikaga ko‘ra, ayni kunda butun dunyoda jami 9 million bemor terapiyaga muhtoj hisoblanadi. Hozirgi vaqtda respublikamizda 48 mingdan ortiq shaxsda OIV kasalligi tashxislangan. So‘nggi 5 yilda OIV infeksiyasiga tekshiruvlar soni 700 mingdan 3,5 millionga yoki 5 barobarga ortgan. Hukumat tomonidan dori vositalarini moliyalashtirish 80 foizni tashkil etmoqda. Respublikada OIV infeksiyasini onadan bolaga yuqishiga barham berish uchun har yili bemor onalardan dunyoga kelayotgan (o‘rtacha 600 nafargacha) bolalarni quruq sut aralashmalari bilan uzluksiz ta’minlanmoqda. Buning natijasida 99,7 foiz bolalar sog‘lom bo‘lishiga erishilmoqda. Har bir inson o‘zida shubhali holatlarni sezgan taqdirda ixtiyoriy ravishda tekshiruvdan o‘tishlari mumkin. Buning uchun har bir viloyatdagi OITSga qarshi kurashish markazlari va tumanlararo OITSga tashxis qo‘yish laboratoriyalariga murojaat qilish lozim. “Odamning immunitet tanqisligi virusi keltirib chiqaradigan kasallik (OIV infeksiyasi) tarqalishiga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga asosan tekshiruvlar tekshiruvdan o‘tayotgan shaxsning xohishiga ko‘ra maxfiylikka rioya etilgan holda amalga oshiriladi. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 670 OIV (Odam Immuniteti Tanqisligi Virusi) infeksiyasi tashxisi bilan bog'liq zamonaviy muammolarni yanada chuqurroq tahlil qilish uchun, asosiy qiyinchiliklar, tashxis qo'yish metodlari, ularning samaradorligi, va dunyo miqyosidagi yangi yondashuvlar haqida ko'proq ma'lumot berish mumkin. Erta tashxis qo'yishdagi muammolar Seronegativ oynalar OIV infeksiyasining dastlabki bosqichida, virus organizmga kirgandan so'ng, bemorda hali immun javob paydo bo'lmaydi. Bu davr "seronegativ oynalar" deb ataladi, ya'ni testlar OIVga qarshi antikorlarni aniqlamaydi. Bu davr 2-6 hafta davom etishi mumkin va bu paytda bemor virusni boshqalarga yuqizishi mumkin. Yangi OIV infeksiyasi bilan og'rigan odamlar bir necha hafta davomida semptomlar ko'rsatmasdan, tashxis qo'yilmasdan yurishi mumkin. Shu sababli, serologik testlar (antikorlarni aniqlash) testlari ko'pincha bu davrda ijobiy natija bermaydi. Testlar va ularning aniqligi Ba'zi diagnostik metodlar, masalan, shaxsiy tezkor testlar, noto'g'ri natijalar (yolg'on ijobiy yoki salbiy) berishi mumkin. Shu sababli, testlarni tasdiqlovchi qo'shimcha testlar zarur. Birinchi bosqichda ijobiy natijalar ko'rsatsa, qo'shimcha PCR testi yoki boshqa genetik testlarni o'tkazish zarur. Tashxis metodlari Serologik testlar Serologik testlar OIVga qarshi antikorlarni aniqlaydi. Bu testlar ko'pincha tekshiruv uchun eng oson va keng tarqalgan usul hisoblanadi. Ammo ular faqat odam organizmida antikorlar paydo bo'lganidan keyin samarali bo'ladi. Shunday qilib, bu testlar boshlang'ich infeksiya bosqichlarida samarali emas. Molekulyar diagnostika (PCR testi) Polimeraza zanjiri reaksiyasi (PCR) yordamida OIV virusining genetik materialini aniqlash mumkin. PCR testlari juda sezgir va aniq, shuning uchun ular erta diagnostika uchun juda muhim hisoblanadi. Bu testlar virusning mavjudligini va uning miqdorini aniqlash imkonini beradi, shuningdek, virusning genetik variabilitesini (masalan, mutatsiyalarni) kuzatib borish imkonini beradi. RNA tizimi va genetik markerlar Bundan tashqari, virusi o'zgartiruvchi mutatsiyalarni va yangi shtammlarni aniqlash uchun genetik markerlardan foydalanish zaruriyati tug'iladi. Yangi shtammlar bo'lishi mumkin, ular an'anaviy testlarda aniqlanmasligi yoki boshqa mutatsiyalarni yaratishi mumkin. Shunday qilib, OIVning molekulyar diagnostikasida bu omillarni inobatga olish kerak. Global Ko'lamdagi Diagnostik Muammolar Rivojlanayotgan mamlakatlarda testlar va imkoniyatlar Rivojlanayotgan mamlakatlarda OIV testlarini amalga oshirishda ko'plab qiyinchiliklar mavjud. OIVni aniqlash uchun kerakli texnologiyalar, xususan PCR testlari, barcha hududlarda mavjud emas. Bundan tashqari, ayrim joylarda bemorlarga testlarni olish uchun malakali tibbiyot mutaxassislari yoki shifoxonalar etishmaydi. Bu holat OIVning erta tashxisini qo'yishga jiddiy to'sqinlik qiladi. Ijtimoiy omillar va stigma Ijtimoiy stigma ham tashxis qo'yishni murakkablashtiradi. OIV haqida noto'g'ri tasavvurlar va jamiyatdagi nojo'ya munosabatlar, odamlarni kasalliklarini tasdiqlashdan va davolanishdan oldin yashirishga undaydi. Ba'zi hollarda, odamlar OIV infeksiyasini ma'lum qilmaslikka harakat qiladilar, chunki bu ularning shaxsiy va ijtimoiy hayotiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. OIVga qarshi testlar ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 671 va tashxislar odatda maxfiylikni ta'minlashni talab qiladi, ammo ko'plab hududlarda bu jarayonning maxfiyligi ta'minlanmaydi. Davolashdagi yangi yondashuvlar va ularning ta’siri Terapetik monitoring va viral yuk OIVni davolashda zamonaviy yondashuvlar virusi yukini kuzatish va optimal antiretrovirus (ARV) davolashni tanlashga asoslanadi. ARV davolash bemorning sog'lig'ini tiklash va virusning ko'payishini oldini olishga yordam beradi. Biroq, davolashni to'g'ri vaqtida boshlash va bemorning davolanish rejasiga rioya qilish, virusning zudlik bilan ko'payishini oldini olishda juda muhimdir. Zamonaviy dori vositalari Yangi dorilar, xususan, long-acting (uzun muddatli) dorilar (masalan, inyeksiya orqali beriladigan ARVlar), kasallikni davolashda inqilobiy yondashuvlarni taqdim etdi. Bunday dorilar bemorning doimiy ravishda dorilarni ichishiga ehtiyojni kamaytiradi va davolashni qulaylashtiradi. Biroq, bunday dori vositalari ko'plab mamlakatlarda arzon emas va ularga kirish imkoni cheklangan. Hozirgi vaqtning yangi ilmiy tadqiqotlari va innovatsiyalar Vaksina ishlab chiqish OIV uchun vaksina ishlab chiqish hali muvaffaqiyatga erishmagan, ammo ilmiy tadqiqotlar davom etmoqda. OIVni oldini olish uchun vaktsinalar va profilaktik metodlar bo'yicha tadqiqotlar olib borilmoqda. Keyingi yillarda, innovatsion vaksina va profilaktik vositalar OIV infeksiyasini davolash va uning tarqalishini oldini olish uchun muhim qadamlar bo'lishi mumkin. Xulosa Zamonaviy OIV infeksiyasi tashxisi ko'plab texnologik, ijtimoiy va tibbiy muammolarga duch kelmoqda. Erta diagnostika, yangi test usullari, global miqyosda imkoniyatlarning cheklanishi va ijtimoiy stigma kabi omillar infeksiya tarqalishini va davolashni kechiktiradi. Shu bilan birga, PCR testlari, ARV dori vositalari va ilmiy tadqiqotlar sohasida erishilgan yutuqlar OIVga qarshi kurashda yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Biroq, davolash va tashxisni yanada samarali qilish uchun ko'proq tadqiqotlar va global hamkorlik talab etiladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO). HIV/AIDS: Key facts. Geneva, 2023. 2. UNAIDS. Global HIV & AIDS statistics — Fact sheet 2023. 3. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. OIV infeksiyasiga qarshi kurashish bo‘yicha davlat dasturi. Toshkent, 2018. 4. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi. “Odam immuniteti tanqisligi virusi keltirib chiqaradigan kasallik (OIV infeksiyasi) tarqalishiga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi Qonun. 2013-yil. 5. Fauci A.S., Lane H.C. Human Immunodeficiency Virus Disease: AIDS and Related Disorders. Harrison’s Principles of Internal Medicine. McGraw-Hill, 2018. 6. Cohen M.S., Chen Y.Q. et al. Prevention of HIV-1 Infection with Early Antiretroviral Therapy. N Engl J Med, 2011. 7. Branson BM et al. CDC Revised Recommendations for HIV Testing of Adults, Adolescents, and Pregnant Women in Health-Care Settings. CDC Guidelines, 2019. 8. Javanian M., Barary M., Ghebrehewet S., Koppolu V., Vasigala V., Ebrahimpour S. A brief review of influenza virus infection. J Med Virol. 2021;93(8):4638-4646. 9. Luo L., Li T., Recent Advances in HIV Diagnostic Technologies. Clin Lab Med, 2020. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 672 10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori. “OIV infeksiyasi tarqalishiga qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” PQ–3434-son, 2018-yil 25-yanvar.