PSIXOLINGVISTIKADA KO'Z KONSEPTI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 137 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17943854 PSIXOLINGVISTIKADA KO‘Z KONSEPTI Atamirzayeva Umidaxon Turgunpulatovna Teacher, lyceum under FerSU ANNOTATSIYA Ko‘z bilan muloqat shaxslararo munosabatlardagi noverbal muloqotning muhim aspektidir.Bu maqola ko‘z bilan qanday qilib nutqning ifodasini kuchaytirish va uni chuqur tushunish kerakligini yoritib beradi. Kalit so‘zlar: ko‘z tili, noverbal aloqalar, aspektlar, madaniyat, yuz ifodasi, hissiyotlar Psixolingvistika — bu insonlarning tilni qanday bilishi, foydalanishi, tushunishi,idrok qilishi haqidagi fanlararo tadqiqot sohasi. U psixologiya va lingvistika o‘rtasidagi ko‘prik vazifasini o‘tab, tilni qayta ishlashda ishtirok etuvchi aqliy va neyrologik mexanizmlarni o‘rganadi. Bu sohada "ko‘z tili" (turli ko‘z harakatlari, masalan, fiksatsiyalar, sakkadlar, qorachiq kengayishi va nigoh yo‘nalishi) ushbu murakkab kognitiv jarayonlarni tushunish uchun bebaho vositaga aylangan. Quyida ko‘z tilining psixolingvistikada nima uchun bu qadar muhim ekanligi ko‘rsatilgan: 1. Kognitiv jarayonlarning bevosita va real vaqtdagi aks ettirishi: • Boshqa usullardan (masalan, so‘rovnomalar yoki og‘zaki hisobotlar) farqli o‘laroq, ko‘z harakatlari asosan ongsiz va inson lingvistik ma’lumotni qayta ishlaganda avtomatik ravishda yuzaga keladi. Ular til vazifalari davomida diqqat, qayta ishlash yuki va qaror qabul qilishning bevosita, daqiqama-daqiqa ko‘rsatkichini beradi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 138 • Tadqiqotchilar insonning qayerga qarayotganini, muayyan so‘z yoki ob’ektga qancha vaqt fiksatsiya qilganini va nigohining qanday o‘zgarayotganini kuzatishi mumkin. Bu tilni qayta ishlashda sodir bo‘ladigan kognitiv bosqichlarni real vaqtda aks ettiruvchi boy, uzluksiz ma’lumotlarni taqdim etadi. 2. To‘siqlarsiz o‘lchash : • Ko‘z harakatlarini kuzatish texnologiyasi (eye-tracking) tadqiqotchilarga tilni qayta ishlash jarayonini fikrlashning tabiiy oqimini uzmasdan o‘rganish imkonini beradi. Ishtirokchilar shunchaki o‘qiydi, tinglaydi yoki o‘zaro muloqot qiladi, ularning ko‘z harakatlari esa qayd etiladi, bu esa o‘lchovning o‘zi o‘rganilayotgan kognitiv jarayonga ta’sirini minimallashtiradi. 3. O‘qishni tushunishga oid tushunchalar: • Fiksatsiya davomiyligi: Bir so‘zga uzoqroq fiksatsiyalar ko‘pincha qayta ishlashning qiyinligini, masalan, kam uchraydigan so‘z, noaniq so‘z yoki sintaktik jihatdan murakkab tuzilma bilan duch kelganlikni bildiradi. Qisqaroq fiksatsiyalar esa osonroq qayta ishlashni ko‘rsatadi. • Sakkadlar (sakrashlar): Sakkadlarning uzunligi va yo‘nalishi o‘quvchilarning matnni qanday namuna olishini, ko‘pincha oldindan aytib bo‘ladigan so‘zlar yoki iboralarni o‘tkazib yuborishini ochib beradi. • Regressiyalar (orqaga qaytishlar): O‘quvchi matnda ko‘zlarini orqaga qaytarganda, bu tushunishda uzilish yoki noaniqlikni hal qilishga urinishni kuchli ko‘rsatadi. • Parafoveal qayta ishlash: Ko‘z kuzatuvi o‘quvchilarning periferik ko‘rish maydonidagi so‘zlardan bevosita fiksatsiya qilishdan oldin ma’lumotni qanday chiqarib olishini ko‘rsatishi mumkin, bu esa keyingi sakkadlarga ta’sir qiladi. • O‘qish Modellarini ishlab chiqish: Ko‘z harakatlaridan olingan ma’lumotlar turli modellar yordamida o‘qishning hisoblash modellarini ishlab chiqish va takomillashtirishda hal qiluvchi rol o‘ynagan. 4. Nutqni tushunishni ("Visual World Paradigm"): SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 139 • Bu paradigma zamonaviy psixolingvistikaning asosiy tamoyilidir. Ishtirokchilar og‘zaki nutqni tinglayotgan holda vizual sahna (rasm yoki video) ga qaraydilar. Ularning ko‘z harakatlari og‘zaki lingvistik ma’lumotni vizual ma’lumot bilan qanday birlashtirishini ochib beradi. • Bashoratli qayta ishlash: Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tinglovchilar ko‘pincha o‘zlarining nigohlarini mavjud ob’ektga u haqidagi so‘z to‘liq aytilishidan oldin yo‘naltiradilar, bu esa miyaning oldindan kelayotgan so‘zlar va ma’nolarni kutish uchun qisman akustik ma’lumotlardan foydalanishini ko‘rsatadi. • Noaniqlikni hal qilish: Noaniq so‘zlar yoki jumlalarga duch kelganda, ko‘z harakatlari tinglovchining nigohi vizual sahnadagi potentsial referentlar (bog‘lanishlar) o‘rtasida siljiganda turli talqinlar o‘rtasidagi raqobatni ochib berishi mumkin. 5. Nutqni hosil qilishni o‘rganish: • Nigohni chetga burish (Gaze aversion): So‘zlovchilar murakkab jumlalarni rejalashtirganda ko‘pincha suhbatdoshidan yoki vizual sahnadan ko‘zlarini olib qochadilar, bu esa vizual ma’lumotlardan vaqtinchalik uzilish orqali kognitiv yukni kamaytirishga xizmat qiladi. • Ob’ektlarga nigoh: Ob’ektni tasvirlayotganda, so‘zlovchilar ko‘pincha uni nomlashdan biroz oldin yoki nomlash paytida unga fiksatsiya qiladilar, bu esa vizual diqqat va leksik izlash o‘rtasidagi chambarchas bog‘liqlikni ko‘rsatadi. • Navbatma-navbat gaplashish ishoralari: Ko‘z bilan muloqot va nigoh yo‘nalishi suhbatdoshlarning navbatma-navbat gaplashishini tartibga solishda muhim rol o‘ynaydi, kim gapirmoqchi ekanligini yoki kimdan javob kutilayotganini bildiradi. 6. Tilni egallashni tadqiq qilish: • Go‘daklar va yosh bolalarda ko‘z harakatlarini kuzatish tilning dastlabki rivojlanishini o‘rganish uchun juda muhimdir. Tadqiqotchilar go‘daklarning og‘zaki so‘zlarga javoban qayerga qarashini kuzatadilar, bu ularning so‘zlarni ob’ektlar va harakatlarga qanday moslashtirishini (birgalikdagi diqqat) tushunishga yordam beradi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 140 • Nigohning atipik (notipik) shakllari tilga ta’sir qiluvchi rivojlanish buzilishlari, masalan, autizm spektr buzilishi uchun ham diagnostika bo‘lishi mumkin. 7. Kognitiv yuk va harakatni aniqlash: • Qorachiq kengayishi, garchi fiksatsiyalardan ko‘ra kamroq bevosita bo‘lsa-da, ko‘z tilining yana bir jihati bo‘lib, tilni qayta ishlash paytida kognitiv harakat va qo‘zg‘alish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Katta qorachiqlar ko‘pincha kattaroq aqliy yukni ko‘rsatadi. 8. Klinik va ta’lim sohasidagi amaliyotlar: • Ko‘z harakatlarini kuzatish disleksiya kabi o‘qish buzilishlarini aniqlashga yordam beradi, noodatiy ko‘z harakati shakllarini (masalan, tez-tez regressiyalar, qisqa sakkadlar) aniqlash orqali. • U afaziya yoki boshqa nevrologik kasalliklarga chalingan shaxslarda til buzilishlarini baholashi, ularning tushunish va hosil qilishdagi qiyinchiliklari haqida ma’lumot berishi mumkin. • Ta’lim sohasida, matnning yoki diagrammalarning qaysi qismlari qayta ishlash qiyinchiliklarini keltirib chiqarishini aniqlash orqali o‘quv materiallarini optimallashtirish uchun foydalanish mumkin. Xulosa qilib aytganda, ko‘z tili psixolingvistlarga inson ongining til bilan murakkab xarakatlariga mislsiz, yuqori aniqlikdagi ma’lumotlarni taqdim etadi. Ko‘z harakatlarini sinchkovlik bilan tahlil qilish orqali tadqiqotchilar lingvistik ma’lumotni qanday qayta ishlashimiz, ya’ni so‘zga birinchi qarashdan tortib to eng chuqur tushunish va hosil qilish darajalarigacha bo‘lgan jarayonlar haqida aniqroq modellar yaratishi mumkin. Bu insonning ushbu fundamental qobiliyatini tushunishni rivojlantirishda davom etayotgan ajralmas metodologiyadir. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 141 ADABIYOTLAR RO‘YXATI (REFERENCES) 1. Harley, T. A. (2014). The Psychology of Language: From Data to Theory (4th ed.). Psychology Press. 2. Just, M. A., & Carpenter, P. A. (1980). A theory of reading: From eye fixations to comprehension. Psychological Review, 87(4), 329–354. 3. Rayner, K. (1998). Eye movements in reading and information processing: 20 Years of research. Psychological Bulletin, 124(3), 372–422. 4. Rayner, K. (2009). Eye movements and attention in reading, scene perception, and visual search. Quarterly Journal of Experimental Psychology, 62(8), 1457–1479. 5. Tanenhaus, M. K., Spivey-Knowlton, M. J., Eberhard, K. M., & Sedivy, J. C. (1995). Integration of visual and linguistic information in spoken language comprehension. Science, 268(5217), 1632–1634. 6. Trueswell, J. C., & Tanenhaus, M. K. (2005). Towards a neurobiology of language: Syntactic parsing from a psycholinguistic perspective. In L. Tyler, R. Marslen-Wilson, & M. L. G. G. Altmann (Eds.), The Cambridge Handbook of Psycholinguistics (pp. 52–69). Cambridge University Press. 7. Reichle, E. D., Pollatsek, A., Fisher, D. L., & Rayner, K. (1998). Toward a model of eye movement control in reading. Psychological Review, 105(1), 125–157. 8. Engbert, R., & Kliegl, R. (2007). The SWIFT model of eye movement control in reading. Psychological Review, 114(4), 922–941. 9. Gleitman, L. R., & Landau, B. (Eds.). (1994). The acquisition of lexical knowledge. MIT Press.