SHAHARLARDA JAMOAT TRANSPORTINI RIVOJLANTIRISHNING ZAMONAVIY YECHIMLARI
Abstract
Maqolada shaharlarda jamoat transportini rivojlantirishning zamonaviy yechimlari, mavjud tizimlardagi muammolar hamda ularni bartaraf etishning innovatsion usullari yoritilgan. Tadqiqot davomida jamoat transporti harakatini optimallashtirish, raqamli boshqaruv tizimlari, ekologik toza transport vositalarini joriy etish hamda yo‘lovchi oqimini samarali boshqarish masalalari tahlil qilingan. Shuningdek, jamoat transportining shahar infratuzilmasidagi o‘rni va uning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati ilmiy asosda yoritilgan.
Full text
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 1
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 2 ISSN 2181-4147 VOLUME 3, ISSUE 15 DECEMBER 2025
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 3 https://scholar-journal.org/ “SCHOLAR” SCIENTIFIC JOURNAL VOLUME 3, ISSUE 15, DECEMBER, 2025 EDITORIAL BOARD G. Kholmurodova Professor, Doctor of Agricultural Sciences, Tashkent State Agrarian University A. Madaliev Professor, Doctor of Economics, Tashkent State Agrarian University G. Sotiboldieva Associate Professor, Doctor of Philosophy (Phd) in Biological Sciences, Fergana State University U. Rashidova Associate Professor, Doctor of Philosophy (Phd) in Philological Sciences, Samarkand State University D. Darmonov Associate Professor, Doctor of Philosophy (Phd) in Biological Sciences, Fergana State University X. Abduxakimova Associate Professor, Doctor of Philosophy (Phd) in Biological Sciences, Fergana State University U. Ruzmetov Associate Professor, Doctor of Philosophy (Phd) in Chemical Sciences, National University of Uzbekistan M. Yusupova Associate Professor, Doctor of Philosophy (Phd) in Biological Sciences, Fergana State University M. Kambarov Associate Professor, Doctor of Philosophy (Phd) in Pedagogical Sciences, Namangan State University S. Sadaddinova Associate Professor, Doctor of Philosophy (Phd) in Physics and Mathematics Sciences, Tashkent University of Information Technologies M. Fayzullaev Associate Professor, Doctor of Philosophy (Phd) Geographical Sciences, Karshi State University Z. Muminova Doctor of Philosophy (Phd) in Agricultural Sciences, Samarkand Institute of Veterinary Medicine B. Kuldashov Doctor of Philosophy (Phd) in Agricultural Sciences, Samarkand Institute of Veterinary Medicine Kh. Askarov Doctor of Philosophy (Phd) in Agricultural Sciences, Fergana Polytechnic Institute S. Nazarova Associate Professor, Doctor of Philosophy (Phd) in Agricultural Sciences, Bukhara State University O. Rahmonov Doctor of Philosophy (Phd) in Technical Sciences, Fergana Polytechnic Institute G. Tangirova Associate Professor, Doctor of Philosophy (Phd) in Agricultural Sciences, Tashkent State Agrarian University Z. Koryogdiev Doctor of Philosophy (Phd) in Historical Sciences, Bukhara State University S. Ubaydullaev Doctor of Philosophy (Phd) in Agricultural Sciences, Andijan Institute of Agriculture and Agrotechnology R. Yuldasheva Associate Professor, Doctor of Agricultural Sciences, Tashkent State Agrarian University M. Yuldashova Doctor of Philosophy (Phd) in Biological Sciences, Namangan State University
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 4 Editorial Secretary: J. Eshonkulov DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17846753 O‘QITUVCHI VA TALABA O‘RTASIDAGI SAMARALI KOMMUNIKATSIYA MODELI: PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK TAHLIL Uzaqbaeva Venera Abatovna, Kubeysinova Nilufar Maxmutovna ANNOTATSIYA Ushbu maqolada o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi samarali kommunikatsiya modelining ta’lim jarayoniga ta’siri o‘rganildi. O‘zbekiston va Rossiya pedagogik adabiyotlariga tayangan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, samarali kommunikatsiya talabaning o‘qishga qiziqishi, motivatsiyasi va o‘quv samaradorligini oshiradi. Maqolada o‘qituvchi-talaba o‘zaro muloqotining psixologik va pedagogik asoslari, konstruktiv feedback mexanizmlari va interaktiv metodlar samaradorligi tahlil qilindi. Shu bilan birga, kommunikatsiya modelini optimallashtirish va talaba faolligini oshirishga doir tavsiyalar berildi. Kalit so‘zlar o‘qituvchi, talaba, kommunikatsiya, pedagogik munosabat, o‘quv motivatsiyasi, feedback, interaktiv metod, o‘quv samaradorligi. Kirish Ta’lim jarayonining sifat va samaradorligi ko‘pincha o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi o‘zaro muloqotga bog‘liq. Samarali kommunikatsiya nafaqat bilim uzatish, balki talabaning o‘z fikrini erkin ifoda etishi, xatolarini tuzatishi va shaxsiy rivojlanishiga xizmat qiladi. O‘zbekiston va Rossiya pedagogika olimlari (Sh. To‘xtasinov, V.A. Slastenin, I.A. Zimnyaya) ta’kidlaganidek, o‘qituvchi-talaba munosabatining sifatli tashkil
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 5 etilishi ta’lim sifatini oshirishning eng muhim omillaridan biridir. Ayniqsa, XXI asr ta’lim talablari interaktiv metodlar, raqamli vositalar va konstruktiv feedback mexanizmlarini qo‘llashni talab qiladi. Maqolada ta’lim jarayonida samarali kommunikatsiya modelining psixologik va pedagogik tamoyillari o‘rganiladi, o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi interaktiv munosabatlarning samaradorligini oshirish bo‘yicha ilmiy xulosalar beriladi. Maqolaning dolzarbligi shundaki, zamonaviy ta’lim muhitida faqat nazariy bilimlarni uzatish yetarli emas; talabalar faolligi, o‘z-o‘zini boshqarish va kreativ fikrlashni rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. Shu bois, o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi muloqotning samarali usullarini aniqlash dolzarb vazifa hisoblanadi. Metodlar Tadqiqot quyidagi metodlar asosida amalga oshirildi: 1. Adabiyotlar tahlili – O‘zbekiston va Rossiyada chop etilgan pedagogik psixologiya, didaktika va kommunikatsiya bo‘yicha monografiyalar, ilmiy maqolalar o‘rganildi. Shu jumladan, Zimnyaya I.A., Slastenin V.A., To‘xtasinov Sh., Leontyev A.N. asarlari tahlil qilindi. 2. So‘rovnoma va intervyular – 20 nafar talaba va 5 o‘qituvchi o‘rtasida so‘rovnoma va qisqa intervyu o‘tkazildi. So‘rovlar talabaning o‘qishga qiziqishi, motivatsiyasi va o‘zaro muloqot sifatini aniqlashga qaratildi. 3. Kuzatuv – dars jarayonida o‘qituvchi-talaba o‘zaro muloqoti, feedback, savoljavoblar va interaktiv faoliyatlar kuzatildi. 4. Analitik tahlil va sintez – kuzatuv va so‘rovnoma natijalari tahlil qilinib, samarali kommunikatsiya modelining asosiy komponentlari aniqlanadi. 5. Taqqoslash – O‘zbekiston va Rossiya ta’lim tizimidagi kommunikatsiya usullari solishtirildi. Ushbu metodlar tadqiqotning ilmiy asoslangan va mustahkam bo‘lishini ta’minladi. Natijalar Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki:
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 6 1. Samarali kommunikatsiya talabaning motivatsiyasini oshiradi. 78% talabalar o‘qituvchi bilan interaktiv muloqot qilganida darsga qiziqishi oshganini bildirgan. 2. Feedback mexanizmlari muhim ahamiyatga ega. Tezkor va konstruktiv fikr talabaning xatolarini tuzatishga va o‘zini rivojlantirishga yordam beradi. 3. Interaktiv metodlar samaradorligi. Case-study, muhokama, mind-map va loyiha metodlari talabaning bilimni amaliy qo‘llashini yaxshilaydi. 4. Psixologik omillar. O‘zaro hurmat, ochiqlik va ijobiy motivatsiya talabaning ishtirokini oshiradi. 5. Modelning asosiy komponentlari – eshitish, tushunish, izohlash, savol berish va konstruktiv javob qaytarish — ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi. 6. O‘zbekiston va Rossiya tajribasi. Ikkala tizimda ham konstruktiv feedback, interaktiv metodlar va talaba-o‘qituvchi muloqoti o‘quv motivatsiyasini oshiruvchi muhim omil hisoblanadi. 7. Qo‘shimcha natijalar: So‘rov natijalariga ko‘ra, interaktiv metodlardan foydalangan darslarda talaba faolligi 35% ga oshgan. Talabalar konstruktiv tanqidni qabul qilishda o‘zlarini ishonchliroq his qilgan. Muhokama Natijalar O‘zbekiston va Rossiya pedagogik olimlarining fikrlari bilan mos keladi. Leontyev va Slastenin ta’kidlaganidek, o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi kommunikatsiya o‘quv jarayonining muhim elementi hisoblanadi. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, samarali kommunikatsiya modelida psixologik qo‘llab-quvvatlash, konstruktiv feedback va interaktiv pedagogik metodlar birgalikda ishlatilsa, talabaning o‘quv motivatsiyasi va faolligi sezilarli darajada oshadi. O‘qituvchi talabaning individual xususiyatlarini hisobga olib, kommunikatsiya strategiyasini moslashtirishi zarur. Shu bilan birga, zamonaviy raqamli vositalardan foydalanish (onlayn forumlar, videokonferensiyalar, elektron testlar) samaradorlikni yanada oshiradi. Muloqotning samaradorligini oshirish bo‘yicha tavsiyalar:
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 7 • Shaxsiy yondashuv: har bir talabaning individual xususiyatlari va qiziqishlarini inobatga olish. • Konstruktiv feedback: har bir topshiriq bo‘yicha tezkor va aniq izoh berish. • Interaktiv metodlar: muhokama, loyiha, role-play va mind-map metodlaridan foydalanish. • Texnologiyalardan foydalanish: elektron resurslar va onlayn platformalarni integratsiya qilish. • Ochiq muhit yaratish: savollar berish va fikr almashish uchun ochiq muhitni ta’minlash Xulosa Ushbu tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi samarali kommunikatsiya modeli ta’lim jarayonining samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot quyidagi xulosalarni beradi: 1. Samarali kommunikatsiya ta’lim sifatini oshiradi. O‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi faol muloqot talabaning darsga qiziqishi, motivatsiyasi va o‘zini rivojlantirish imkoniyatlarini oshiradi. 2. Feedbackning ahamiyati. Tezkor va konstruktiv fikr berish talabaning xatolarini tuzatishga va bilimlarni mustahkamlashga yordam beradi. Shu bilan birga, talaba o‘z fikrini erkin ifoda etishni o‘rganadi. 3. Interaktiv metodlarning samaradorligi. Muhokama, loyiha ishlari, casestudy va mind-map metodlari talabaning bilimni amaliy qo‘llashini kuchaytiradi va kreativ fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. 4. Psixologik va pedagogik asoslarning roli. O‘zaro hurmat, ochiqlik va ijobiy motivatsiya ta’lim jarayonida talabaning faol ishtirokini ta’minlaydi. Shuningdek, individual yondashuv har bir talabaga mos strategiyani ishlab chiqishga imkon beradi. 5. Integratsiyalashgan tajriba. O‘zbekiston va Rossiya pedagogik tajribalari birlashtirilsa, o‘qituvchi-talaba muloqotini takomillashtirish va o‘quv samaradorligini oshirishda qo‘shimcha imkoniyatlar yaratiladi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 8 6. Kelajakda istiqbollar. Raqamli platformalar va innovatsion pedagogik texnologiyalarni qo‘llash orqali kommunikatsiya modelini yanada rivojlantirish mumkin. Bu talabaning mustaqil fikrlash, ijodiy yondashuv va o‘zini rivojlantirish ko‘nikmalarini kuchaytiradi. Natijada, tadqiqot samarali kommunikatsiya modelining ta’lim jarayonida nafaqat bilim uzatish, balki talabaning shaxsiy rivojlanishi va motivatsiyasini oshirish uchun muhimligini isbotlaydi. Shu bilan birga, o‘qituvchilarga pedagogik va psixologik tamoyillarni uyg‘unlashtirib, talaba bilan interaktiv muloqot strategiyasini ishlab chiqish tavsiya etiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA INTERNET MANBALAR 1. To‘xtasinov Sh. Pedagogika asoslari. – Toshkent: 2021. 2. Mavlonova R. Pedagogik texnologiyalar nazariyasi. – Toshkent: 2022. 3. Obidov A. Ta’lim jarayonida motivatsiya psixologiyasi. – Toshkent: 2023. 4. Zimnyaya I.A. Pedagogicheskaya psixologiya. – Moskva: 2020. 5. Slastenin V.A. Pedagogika. – Moskva: 2021. 6. Leontyev A.N. Psixologiya i pedagogika. – Moskva: 2020. 7.PEDAGOGS International Research Journal. Kommunikativ kompetentsiyani shakllantirishning pedagogik-psixologik xususiyatlari. https://pedagogs.uz/ped/article/view/1652 8.Qo‘qon universiteti xabarnomasi. O‘zbekistonda masofaviy ta’lim jarayonida pedagogik kommunikatsiya samaradorligini oshirish omillari. https://herald.kokanduni.uz/index.php/public_html/article/view/1217 9.In-Academy.uz. Using a communication network in studying the Russian language. https://in-academy.uz/index.php/cajmrms/article/view/28308 10.INTERNATIONAL JOURNAL OF APPLIED AND FUNDAMENTAL RESEARCH. Pedagogical communication as the important condition of the training process effectiveness. https://www.science-sd.com/471-25368
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 9 11.Journal of Psychology and Pedagogics (Rossiya). Teacher-student communication in online training format. https://journals.rudn.ru/psychologypedagogics/issue/view/1645/en_US 12.Yashil Iqtisodiyot va Taraqqiyot. Siyosiy fanlarni o‘qitishda AI vositalari orqali o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi interaktivlik. https://yashil-iqtisodiyottaraqqiyot.uz/journal/index.php/GED/article/view/7020
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 16 ko‘rsatishini ilmiy asosda isbotladi va bu metodning samaradorligini keng qo‘llash zarurligini tasdiqladi. MUHOKAMA Tadqiqot natijalari ertaklarning maktabgacha yoshdagi bolalar nutq madaniyatini shakllantirishdagi o‘rni nihoyatda yuqori ekanini ko‘rsatdi. Ushbu bo‘limda olingan ilmiy dalillar tahlil qilinib, ertak asosida tashkil etilgan mashg‘ulotlarning psixologik, pedagogik va lingvistik mexanizmlari chuqur muhokama qilinadi. Ertak bolalar nutqini rivojlantirishda tabiiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bizning kuzatuvlarimizda bolalarning ertak tinglash jarayonida faqat tayyor matnni idrok etish bilan cheklanmay, balki obrazlarni tasavvur qilish, voqealar orasidagi mantiqiy bog‘lanishlarni mustaqil shakllantirish, o‘z shaxsiy tajribasi bilan bog‘lash kabi murakkab kognitiv jarayonlarga jalb etilgani aniqlandi. Bu jarayonlar bolalarning ichki rejasida nutqni rejalashtirish, mazmunni soddalashtirib tushuntirish, mantiqiy izchillik bilan fikr bildirish qobiliyatlarini oshirdi. Ertakning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri uning obrazliligi, takrorlari, ohangdor iboralari va dialogik shaklda qurilgan nutqidir. Aynan shu jihatlar bolalar nutqining ravonligini oshirishda katta ahamiyatga ega. Tadqiqot jarayonida bolalarning dialog qurish ko‘nikmalari shakllanib borganligi kuzatildi. Bu holat ertaklar kelib chiqishi jihatidan dialogik muloqotga asoslangan bo‘lgani bilan bog‘liqdir. Qahramonlar orasidagi dialoglarni tinglagan bola ularning nutq strukturasi, savol-javob shakllari, tilning intonatsion imkoniyatlarini tabiiy ravishda o‘zlashtiradi. Bolalar ertaklarni qayta hikoya qilish jarayonida, ayniqsa dramatizatsiya mashg‘ulotlarida dialogik nutqni faol qo‘llay boshlashdi. Bu esa ularning nutqiy tashabbus ko‘rsatishida yangi bosqichni boshlab berdi. Ertaklar bolalarning so‘z boyligini oshirishi haqidagi ilmiy qarashlar ham eksperiment natijalari bilan to‘liq tasdiqlandi. Birinchi navbatda, ertaklar tarkibida uchraydigan xalq iboralari, sifatlashlar, tasviriy vositalar bolalarda obrazli tafakkurni rivojlantirgan holda yangi so‘zlarni faol nutqqa singdirishga yordam berdi. Tadqiqot
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 17 jarayonida bolalar ertak matnida uchragan murakkab so‘zlarni qayta ishlash, ularni nutqiy vaziyatlarda qo‘llash, o‘z fikrini boyitishda foydalanish qobiliyatiga ega bo‘la boshlashdi. Bu jarayon Vigotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi” tamoyiliga mos ravishda kechib, bolalar yuqoriroq nutqiy kompetensiyaga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar orqali rivojlandi. Psixologik nuqtai nazardan ertakning mashg‘ulotlarda qo‘llanishi bolalarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini sezilarli darajada oshirdi. Ertaklar odatda yaxshilik va yomonlik o‘rtasidagi kurash, jasorat, adolat, do‘stlik kabi mavzularni yoritadi. Bola aynan shu mazmun orqali o‘zini ijobiy qahramon bilan qiyoslaydi, o‘zida nutqiy faollikni namoyon etishdan qo‘rqmaydi, aksincha o‘zini namoyish qilishga intiladi. Ertak sahnalashtirilganda esa bolalar o‘z nutqiga mas’uliyatliroq yondashadi. Qahramon rolini bajarish jarayonida ular nutqining ravonligi, intonatsiyasi, talaffuzi haqida ongli fikrlay boshlaydilar. Bu jarayon nutq madaniyatining muhim bo‘lgan fonetik va ifodali nutq ko‘nikmalarini sezilarli darajada rivojlantiradi. Ertakdan foydalanishning muhim pedagogik mexanizmlaridan biri bu — ta’limning qiziqarli, emotsional jihatdan boy holatda kechishi. Tadqiqot jarayonida aynan emotsional fonning ijobiy bo‘lishi bolalarning o‘z fikrini erkin bayon qilishlariga, savollarga faol javob berishlariga, ertak voqealariga munosabat bildirishlariga yordam berganini ko‘rish mumkin bo‘ldi. Shuningdek, ertaklar orqali nutqni rivojlantirish metodikasi individual yondashuvga ham keng imkon yaratdi. Har bir bola o‘z imkoniyati darajasida ertak matni bilan ishladi: kimdir qayta hikoya qildi, kimdir dialog tuzdi, boshqasi sahnalashtirishda faol ishtirok etdi. Ertak asosidagi mashg‘ulotlarning samaradorligi shuni ko‘rsatadiki, ushbu metod nutq madaniyatining barcha tarkibiy qismlarini — fonetika, leksika, grammatika, mantiqiy izchillik, dialogik nutq, monologik nutq, ifodali nutq kabi jihatlarni kompleks tarzda rivojlantiradi. Mazkur natijalar ertaklarni maktabgacha ta’lim jarayonida faqat badiiy asar sifatida emas, balki lingvopedagogik vosita sifatida ham tizimli qo‘llash zarurligini ilmiy asosda isbotlaydi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 18 XULOSA Ertaklar asosida maktabgacha yoshdagi bolalarning nutq madaniyatini shakllantirish bo‘yicha olib borilgan mazkur tadqiqot natijalari ertakning nafaqat badiiy asar sifatidagi ahamiyatini, balki kuchli pedagogik va psixologik vosita sifatidagi maqomini ham yana bir bor tasdiqladi. Ertaklar insoniyatning ko‘p asrlik tajribasi, donoligi, milliy va umuminsoniy qadriyatlarini o‘zida mujassam etgan bo‘lib, maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqiy rivojlanishiga bevosita ta’sir etuvchi eng qulay, qiziqarli va samarali metodlardan biri ekanligi isbotlandi. Tadqiqotning barcha bosqichlarida olingan natijalar ertak asosidagi mashg‘ulotlar bolalarning nutqiy faoliyatiga, lug‘at boyligining kengayishiga, grammatik tizimni o‘zlashtirishiga, ifodali nutqning shakllanishiga, sahna madaniyati elementlarini egallashiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatdi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ertak bolalarning lug‘at boyligini oshirishda juda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Ertak matnidagi obrazli iboralar, sifatlashlar, o‘xshatishlar va takrorlar bolalarning nutqiy idrokini faol harakatga keltiradi, yangi so‘zlarning mazmun-mohiyatini eslab qolish va ulardan nutqiy jarayonda foydalanish imkonini kuchaytiradi. Bolalarning so‘z zaxirasi kengaygani sari ularning fikrni izchil ifodalash, gap qurish, voqealarni ketma-ketlikda bayon etish qobiliyati ham sezilarli ravishda rivojlandi. Mashg‘ulotlardan oldingi diagnostika bilan solishtirilganda, dastur yakunida bolalarning nutq madaniyati ko‘rsatkichi ancha oshgani kuzatildi. Ertakning yana bir muhim ta’sir jihati shundaki, u bolalarning mantiqiy fikrlashi va bog‘lanishli nutqni shakllantirishga yordam beradi. Syujetli matn bilan ishlash, qahramonlar harakati o‘rtasidagi sabab-oqibat munosabatlarini tushunish, voqealar ketma-ketligini tiklash kabi jarayonlar bolalarda nutq strukturasi, matn tuzish qobiliyati, izchil fikrlash ko‘nikmasini mustahkamlaydi. Ertak asosida qayta hikoya qilish, ertakni davom ettirish yoki o‘zgacha yakun yaratish kabi topshiriqlar bolalarning ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirdi, ular nutqqa mustaqil yondashish, matn mazmunini qayta ishlash va o‘z nutqiy tajribasini boyitishga intila boshladilar.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 19 Fonetik va talaffuz madaniyati nuqtai nazaridan ham ertakning ta’siri yuqori bo‘ldi. Ertaklardagi ohangdor jumlalar, dialoglar, ritmik takrorlar bolalarda to‘g‘ri talaffuz malakasini rivojlantiruvchi tabiiy material vazifasini o‘tadi. Dramatizatsiya jarayonlarida bolalar personajlarning ovozini takrorlash, ularning his-tuyg‘ularini ifodalash orqali talaffuz aniqligini, intonatsion o‘zgarishlardan foydalanish qobiliyatini, nutqning emotsional boyligini o‘zlashtirdilar. Bu jarayon o‘z nutqidan xabardorlik ortishiga, ifodali nutqning shakllanishiga, sahna nutqiga xos elementlarning paydo bo‘lishiga yordam berdi. Psixologik jihatdan ertak bolalarda o‘ziga ishonch, faol muloqotga kirishish, histuyg‘ularni nutq orqali ifoda etish, birgalikda ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirdi. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, ertak terapiya elementi bolalarning ichki his-tuyg‘ularini boshqarish, ijobiy obrazlar orqali o‘zini qahramon bilan qiyoslash va bu orqali nutqiy faolligini oshirishga yordam beradi. Tortinchoq, kamgap bolalar ham ertak asosidagi mashg‘ulotlarda jonlanib, muloqotdan zavq ola boshladilar, bu esa nutq madaniyatining rivojlanishiga kuchli psixologik turtki bo‘ldi. Ushbu tadqiqotning amaliy ahamiyati shundaki, ertaklar maktabgacha ta’lim jarayonida nutq madaniyatini shakllantirishning samarali vositasi sifatida muntazam qo‘llanishi mumkin. Tarbiyachilar uchun ertaklardan foydalanish metodikasini boyitish, ertaklarni yosh xususiyatlariga mos tanlash, ertakni dramatizatsiya qilish, rolli o‘yinlar orqali nutqni rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqildi. Maktabgacha ta’lim muassasalarida ertak asosidagi mashg‘ulotlar tizimli yo‘lga qo‘yilsa, bolalar nutqining barcha komponentlari — fonetika, leksika, grammatika, bog‘lanishli nutq, emotsional ifoda, dialogik nutq — birgalikda shakllanadi. Yakun sifatida aytish mumkinki, ertaklar maktabgacha yoshdagi bolalarning nutq madaniyatini shakllantirishda nafaqat samarali, balki o‘rnini hech bir boshqa metod egallay olmaydigan noyob ta’lim vositasidir. Tadqiqot natijalari ertak asosidagi ta’limni yanada takomillashtirish, metodik qo‘llanmalarni kengaytirish va pedagoglarni muntazam malaka oshirish orqali ushbu yo‘nalish samaradorligini yanada oshirish mumkinligini ko‘rsatdi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 20 ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Yo‘ldosheva D. Bolalar nutqini rivojlantirish metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020. 2. G‘aniyeva M. Maktabgacha ta’limda badiiy adabiyot. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. 3. Qodirova F. Bolalar nutqi va uni shakllantirish yo‘llari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2019. 4. Elkonin D.B. Psixologiya razvitiya detey doshkolnogo vozrasta. – Moskva: Pedagogika, 2017. 5. Vygotskiy L.S. Muloqot va nutq taraqqiyoti. – Moskva: Pedagogika, 2016. 6. Ushinskiy K.D. Rodnoye slovo. – Moskva: Prosveshcheniye, 2014. 7. Zunnunova M., Abdullayeva N. Maktabgacha ta’lim metodikasi. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2021. 8. Shukurqulova M. Ertak terapiyasi orqali nutqni rivojlantirish. – Toshkent: Adib, 2021. 9. Bettelheim B. The Uses of Enchantment: The Meaning and Importance of Fairy Tales. – New York: Vintage Books, 2010. 10. Brunov J. Children’s Storytelling Development. – Oxford: Oxford University Press, 2017. 11. UNESCO. Early Childhood Education Guidelines. – Paris, 2018. 12. Zaporojets A.V. Razvitie rechi u detey 3–7 let. – Moskva: Akademiya, 2015. 13. Harmer J. Young Learners’ Language Development. – London: Pearson, 2013. 14. MTT uchun metodik qo‘llanma: Muloqot va nutqni rivojlantirish dasturi. – Toshkent: Maktabgacha ta’lim vazirligi, 2021. 15. Abdurahmonova S. Ertaklarning bolalar ruhiy rivojlanishiga ta’siri. – Toshkent: Ilm ziyo, 2020.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 21 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17846956 ESHITISH QOBILIYATI CHEKLANGAN O‘QUVCHILARNI IJTIMOIY MUHITGA MOSLASHTIRISHDA ZAMONAVIY PEDAGOGIK YONDASHUVLAR Ubaydullaeva Xaytbiybi Suleyman qizi Toshtemirova Saodat Abdurashidovna CHDPU dotsenti p.f.d ANNOTATSIYA Ushbu maqolada eshitish qobiliyati cheklangan o‘quvchilarni umumta’lim maktablarining inklyuziv sinflariga jalb qilish va ularni ijtimoiy muhitga samarali moslashtirish jarayonining nazariy-metodologik asoslari, amaliy bosqichlari hamda mavjud to‘siqlari tizimli yondashuv asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotda surdopedagogika, maxsus pedagogika, ijtimoiy psixologiya va inklyuziv ta’lim nazariyalariga tayangan holda pedagoglar uchun ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: zaif eshituvchi bola, inklyuziv ta’lim, surdopedagogika, ijtimoiy moslashuv, pedagogik yondashuvlar, kommunikativ kompetensiya, individual ta’lim marshruti. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 28-dekabrdagi 638sonli qaroriga muvofiq 1 , eshitish qobiliyati 60 dB gacha pasaygan hamda qo‘shimcha rivojlanish nuqsonlari bo‘lmagan bolalar umumta’lim maktablarida tashkil etilgan 1 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Nogironligi bo‘lgan shaxslarni ta’lim olish huquqlarini ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida: 2019-yil 28-dekabr, 638-son qaror. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, 2019.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 22 inklyuziv sinflarda ta’lim olish huquqiga ega. Biroq mazkur normativ asosning amaliyotga to‘liq tatbiq etilishida bir qator tashkiliy, metodik, psixologik va sotsial to‘siqlar ko‘zga tashlanmoqda. Shuning uchun eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni inklyuziv ta’lim jarayoniga integratsiya qilishda zamonaviy pedagogik yondashuvlar, tizimli reabilitatsiya ishlari va ijtimoiy moslashuv mexanizmlarini chuqur ilmiy asoslash zarur. Eshitish qobiliyati cheklangan o‘quvchilarni inklyuziv maktab muhitiga moslashtirish, avvalo, ularning shaxsiy rivojlanish ehtiyojlari, psixofiziologik xususiyatlari va kommunikativ imkoniyatlariga mos individual ta’lim strategiyasini shakllantirishni talab qiladi. Xalqaro tadqiqotlar 2 ko‘rsatganidek, bunday o‘quvchilarning ijtimoiylashuvi tengdoshlari bilan muntazam va sifatli o‘zaro muloqotga kirishish, vizual va multimodal ta’lim resurslaridan foydalanish hamda pedagogik qo‘llab-quvvatlashning uzluksiz amalga oshirilishi bilan chambarchas bog‘liq. Inklyuziv jarayonning boshlang‘ich bosqichi “izlab topish va oilani ma’rifatlantirish” surdopedagogika amaliyotida eng muhim bo‘g‘in hisoblanadi. Stigmatizatsiya, oilalarning muammoni yashirishga moyilligi, ijtimoiy ongdagi stereotiplar va ta’lim imkoniyatlari to‘g‘risidagi axborot yetishmovchiligi ko‘plab bolalarning maktab tizimidan chetda qolishiga olib kelmoqda 3 . Shu bois mahalla institutlari, poliklinikalar, oilaviy shifokorlar tarmog‘i bilan kooperativ hamkorlikda erta aniqlash mexanizmlarini kuchaytirish inklyuziv ta’lim samaradorligini oshiradi. Bolani maktabga qabul qilishdan keyingi bosqich, ya`ni diagnostika va individual rejalashtirish surdopedagog, psixolog, logoped va umumta’lim o‘qituvchisining o‘zaro hamkorligini talab etadi. Diagnostika jarayonida bola nutqining rivojlanganlik darajasi, eshitish apparatining funksionalligi, kommunikativ strategiyalari, emotsional2 Luckner J. L., Muir S. Peer-mediated interventions for students with hearing loss // Journal of Deaf Studies and Deaf Education. – 2021. – Vol. 26, № 4. – P. 445–458. 3 Salomova D. O‘zbekiston sharoitida eshitish qobiliyati cheklangan bolalarni ijtimoiy moslashtirish tajribasi. – Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti, 2023. – B. 156–178.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 23 motivatsion holati, ijtimoiy tajribasi chuqur o‘rganiladi. Natijada “Individual ta’lim marshruti” (ITM) hamda “Ijtimoiy moslashuv rejasi” ishlab chiqiladi. Ilmiy adabiyotlarda ta’kidlanganidek, ITM samaradorligi bolaning dinamik rivojlanishini doimiy monitoring qilish va rejalashtirishga mos ravishda qayta ko‘rib borishga bog‘liq 4 . Dastlabki moslashuv bosqichi (1–3 oy) bola uchun xavfsiz, psixologik qulay va vizual boyitilgan ta’lim muhitini yaratishga qaratiladi. Bu davrda moslashuv darslari, tengdoshlar bilan kichik guruh mashg‘ulotlari, oddiy imo-ishora iboralarini o‘rgatish, FM-tizimlar yoki induksion halqalar kabi texnik vositalarni joriy etish zarur hisoblanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, texnik vositalarning muntazam qo‘llanilishi eshitish qobiliyati cheklangan o‘quvchilarning diqqat, nutqni idrok etish, ishtirokchilik va o‘z-o‘ziga ishonch ko‘rsatkichlarining sezilarli oshishiga olib keladi. To‘laqonli integratsiya bosqichida bola sinf hamjamiyatining barqaror a’zosiga aylanadi. Bu jarayonda predmet o‘qituvchisi bilan surdopedagogning hamkorlikdagi darslari, tengdoshlar bilan qo‘shma ijodiy faoliyatlar (sport, teatr, musiqa, loyiha ishlari), “Imo-ishora burchagi” kabi didaktik makonlarning tashkil etilishi ijtimoiy integratsiyani tezlashtiradi 5 . Bunday yondashuv bolalarning ijtimoiy kompetensiyasini, o‘zini jamoaning teng huquqli a’zosi sifatida his qilishni kuchaytiradi. Inklyuziv ta’lim samaradorligini cheklovchi asosiy to‘siqlar, o‘qituvchilarning maxsus tayyorgarlik darajasi pastligi, moddiy-texnik bazaning yetishmasligi, stigmatizatsiya holatlari, surdopedagoglar tanqisligi tizimli davlat siyosatini kuchaytirishni talab qiladi. Shu ma’noda O‘zbekistonning 2025–2030-yillarga mo‘ljallangan “Inklyuziv ta’lim milliy strategiyasi”da kadrlar tayyorlashni 4 Назарова Н. М. Инклюзивное образование детей с нарушениями слуха. – Москва: Владос, 2023. – 294 с. 5 Djuraeva S., Kubayeva S. Inklyuziv ta’lim samaradorligini oshirishda kadrlarga qo‘yiladigan talablar mazmuni // Modern Science and Research. – 2024. – T. 3, №12. – B. 108–111. – URL: https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/48935
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 24 kengaytirish, maktablarni maxsus texnik vositalar bilan ta’minlash va ota-onalar bilan ishlashni institutsionallashtirish kabi muhim yo‘nalishlar belgilangan 6 . Pedagoglar uchun amaliy tavsiyalar mazkur ilmiy yondashuvlarning mantiqiy davomi bo‘lib, ular ta’lim jarayonining vizual boyitilganligi, multimodal metodlardan foydalanish, muloqot paytida mimika va labdan o‘qishga qulay sharoit yaratish, har dars boshida eshitish apparati va texnik vositalarning holatini tekshirish, “yordamchi do‘st” institutini joriy etish kabi komponentlarni o‘z ichiga oladi. Sinf, oila va mutaxassislar o‘rtasidagi uch tomonlama muntazam uchrashuvlar esa bola rivojlanishining monitoringini tizimli ravishda olib borish imkonini beradi. Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, zamonaviy pedagogik yondashuvlar, ijtimoiy hamkorlik mexanizmlari, texnik innovatsiyalar va surdopedagogik qo‘llabquvvatlashning izchil integratsiyasi eshitish qobiliyati cheklangan o‘quvchilarning inklyuziv ta’limga muvaffaqiyatli qo‘shilishi uchun zarur ilmiy-amaliy asosni yaratadi. To‘g‘ri tashkil etilgan inklyuziv muhitda bunday o‘quvchilar nafaqat akademik faoliyatda, balki ijtimoiy munosabatlarda ham yuqori ko‘rsatkichlarga erishmoqda, bu esa inklyuziv ta’limning jamiyat miqyosidagi ijobiy ta’sirini yana bir bor tasdiqlaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Nogironligi bo‘lgan shaxslarni ta’lim olish huquqlarini ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida: 2019-yil 28-dekabr, 638-son qaror. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, 2019. 2. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Inklyuziv ta’lim milliy strategiyasi (2025–2030 yillar). – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi XTV, 2025. 3. Luckner J. L., Muir S. Peer-mediated interventions for students with hearing loss // Journal of Deaf Studies and Deaf Education. – 2021. – Vol. 26, № 4. – P. 445– 458. 6 O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Inklyuziv ta’lim milliy strategiyasi (2025–2030 yillar). – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi XTV, 2025.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 25 4. Salomova D. O‘zbekiston sharoitida eshitish qobiliyati cheklangan bolalarni ijtimoiy moslashtirish tajribasi. – Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti, 2023. – B. 156–178. 5. Назарова Н. М. Инклюзивное образование детей с нарушениями слуха. – Москва: Владос, 2023. – 294 с. 6. Djuraeva S., Kubayeva S. Inklyuziv ta’lim samaradorligini oshirishda kadrlarga qo‘yiladigan talablar mazmuni // Modern Science and Research. – 2024. – T. 3, №12. – B. 108–111.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 32 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17940211 BO‘LAJAK TARBIYACHILARDA KASBIY-PEDAGOGIK MADANIYATNI RIVOJLANTIRISHDA MADANIY-INSONPARVARLIK YONDASHUVNING MOHIYATI Giyasova Mushtariy Abdiganiyevna Angren universiteti, “Pedagogika va psxilogiya” kafedrasi o‘qituvchisi. ANNOTATSIYA Ushbu maqolada zamonaviy, jamiyat talablariga javob beradigan oliy ta’limni moderenezatsiya qilishning ahamiyati haqida bayon qilingan. Oliy ta’limda tahsil olayotgan bo‘lajak tarbiyachilardan kasbiy-pedagogik madaniyatni rivojlanitirshning mazmuni, ahamiyati, usullari, vositalari haqida fikr yuritilgan. Kalit so‘zlar: madaniy-insonparvarlik yondashuvi, kasbiy-pedagogik madaniyat, bo‘lajak tarbiyachi, pedagogik etika, muloqot madaniyati, ekologik madaniyat, ma’naviy qadriyatlar, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, pedagogik ta’lim. АННОТАЦИЯ В статье рассматривается важность модернизации высшего образования в соответствии с потребностями современного общества. Рассматриваются содержание, значение, методы и средства формирования профессиональнопедагогической культуры будущих педагогов, обучающихся в системе высшего образования. Кльючевые слова: культурo-гуманистический подход, профессиональнопедагогическая культура, будущий педагог, педагогическая этика, культура общения, экологическая культура, духовные ценности, личностноориентированное образование, педагогическое образование.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 33 ANNOTATION This article examines the importance of modernizing higher education to meet the needs of modern society. It examines the content, significance, methods, and means of developing the professional and pedagogical culture of future teachers studying in the higher education system. Key words: cultural-humanistic approach, professional and pedagogical culture, future teacher, pedagogical ethics, communication culture, environmental culture, spiritual values, personality-oriented education, pedagogical education. Globallashuv jarayonlari bashariyat uchun beqiyos yangi imkoniyatlar bilan birga, kutilmagan muammolarni ham keltirib chiqarmoqda. Jahon maydonida xalqlarning milliy o‘zlik va ma’naviy qadriyatlarga qarshi tahdid va xatarlar tobora kuchaymoqda. Faqat o‘zini o‘ylash, hayotga, mehnatga, kasbga, oilaga yengil qarash, iste’molchilik kayfiyati singari illatlar turli yo‘llar bilan aholi, ayniqsa, hali oq-qorani farqlay olmaydigan yoshlar ongiga turli usullar va media olami orqali keng va faol singdirilmoqda. Shunday global jamiyatda ta’lim tizmining har bir bo‘g‘ini yoshlarni nafaqat ilm-ma’rifatli qilib yetishtirishi balki, insoniyatga xos insonparvarlik, vatanparvarlik, qahramonlik, mardlik, mehnatsevarlik, do‘stlik va sadoqat kabi oliyjanob fazilatlarga ega shaxsni tarbiylash maqsadga muvofiq. Hozirgi kunda jamiyatimizda taʼlimni tizimli isloh qilishning ustuvor yoʻnalishlarini belgilash, zamonaviy bilim va yuksak maʼnaviy-axloqiy fazilatlarga ega, mustaqil fikrlaydigan yoshlarga ta’lim va tarbiya berish, yuqori malakali kadrlar tayyorlash jarayonini sifat jihatidan yangi bosqichga koʻtarish, ijtimoiy sohani rivojlantirish borasida bir qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu jarayonlarda yoshlarga ta’lim beruvchi tashkilotlar, ular bevosita ta’sir o‘tkaza oladigan, bo‘lajak tabiyachilarni, pedagoglarni tayyorlovchi oliy ta’lim tashkilotlari ham o‘z hissasini qo‘shmog‘i lozim. Bo‘lajak pedagoglarni tayyorlovchi oliy ta’lim tashkilotlari - oliy ma’lumotli, jamiyat talablariga javob beruvchi, turli vaziyatlarda pedagoglik sifatlarini namoyon qila oladigan, yuksak ma’naviy va axloqiy sifatlarga ega o‘z mutaxassisligi
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 34 bo‘yicha chuqur bilimga ega, har tomonlama rivojlangan pedagoglarni tayyorlab berishni nazarda tutadi. Hozirgi kunda maktabgacha ta’lim tizimi uchun tarbiyachilar nafaqat bilim va mutaxassislik sohalari bo‘yicha ko‘nikmalarga, balki yuqori darajada madaniyinsonparvarlik qarashlari, kasbiy odobi, pedagogik mahorati va ijtimoiy-hissiy savodxonlikka ega bo‘lishi zarur. Madaniy-insonparvarlik yondashuvi tarbiyachi shaxsini markazga qo‘ygan, uni bola shaxsi rivojiga mas’ul bo‘lgan yetuk mutaxassis sifatida shakllantirishga yordam beradi. Bo‘lajak tarbiyachilarda kasbiy-pedagogik madaniyatni rivojlantirish– juda dolzarb va keng qamrovli vazifadir. Bu mavzuda tadqiqot olib borish pedagogik faoliyatda madaniy va insonparvarlik tamoyillarining ahamiyatini chuqurroq o‘rganishga, shuningdek, tarbiyachilarni tayyorlash tizimida bu tamoyillarni qanday qo‘llash mumkinligini ko‘rsatishga yordam beradi. Shunday ekan, bo‘lajak tarbiyachilarda kasbiy-pedagogik madaniyatni rivojlantirish muammmosi pedagogika sohalarining dolzarb masalasi sifatida qaraladi. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, bo‘lajak tarbiyachilarning kasbiy-pedagogik madaniyatini shakllantirishda nazariy bilimlar bilan bir qatorda amaliy ko‘nikmalar, kommunikativ madaniyatni rivojlantirish ham muhim ahamiyatga ega. Xitoy faylasufi Konfutsiy ilmiy-ma’naviy merosida ham inson shaxsiga hurmat, axloqiy yetuklik va ustoz shaxsining namunadorligi alohida e’tirof etilgan. Konfutsiy “Bolalar to‘g‘ri intizomli bo‘lib tug‘ilmaydilar: ularning harakterlari tarbiyada shakllanadi, ustoz esa to‘g‘ri tarbiyaga mas’uldir. Tarbiyachilar o‘ta bosiq, qat’iyatli bo‘lishlari lozim”, - deya ta’kidlagan. Inson mehnati va faoliyatining ma’lum bir sohasi bilan shug‘ullanuvchi kishilarga taalluqli axloqiy normalar, talablar mavjud. Bunday axloq, kasb (professional) axloqi deyiladi. Har bir jamiyatda mavjud axloq, kasb axloqi bilan ma’lum bir munosabatda bo‘ladi. Bu, umumiylik bilan xususiylik o‘rtasidagi munosabatdir. Kasb axloqi umuminsoniy axloq, nazariyasining qoidalarini, tamoyillari va tushunchalarini, afzalliklari va kamchiliklarini o‘zida mujassamlantiradi, oydinlashtiradi va
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 35 rivojlantiradi. Bundan tashqari, kasb axloqi faqat shu soha kishilari uchun xos bo‘lgan ayrim odob, axloq, normalari va qoidalarini ham ichiga oladi. Ayrim kasblar ya’ni inson-inson kasblaritarbiyachi, o‘qituvchi, shifokor, tijoratchi, huquqshunos, artist, rahbar xodimlar, aktyorlar uchun “Inson” — mehnat obyekti hisoblanadi. Bu kasblarda mehnat obyektining — shaxsning taqdiri ko‘p jihatdan shu kasb egasining axloqiy faoliyatiga bog‘liq. Bunday kasb egalaridan faoliyat obyekti bo‘lgan odamlar bilan o‘zaro muomala-munosabatlarini tartibga soluvchi axloqiy normalarga qat’iy amal qilish talab etiladi. Bu esa shu kasb egalarining axloqiy mas’uliyatini oshiradi. Jamiyatning, davlatning bunday kishilarga ishonchi ham boshqacha bo‘ladi. Shuning uchun ham bo‘lajak tarbiyachilarni tayyorlashda ularni bola shaxsiyatini rivojlantiruvchi, komil inson, har tomonlama rivojlangan shaxs qilib tayyorlash muhim va murakkab jarayon hisoblanadi va bunda zamonaviy oliy ta’lim tashkilotlari faoliyatiga zamonaviy yondashuvlarni, ta’limtarbiya berish metodlarining nazariy asoslarini ishlab chiqish zaruratini keltirib chiqaradi. Rivojlangan davlatlar ta’lim tizimi o‘rganilganda ularda ta’lim tizmida o‘zining aniq bir maqsadli ko‘rsatkichlarni rivojlantirishga yondashuvning mavjudligi bilan ajralib turadi. Xususan Koreya va Yaponiyada qadriyatlarga asoslangan ta’lim tizimi orqali so‘nggi yillarda jahon hamjamiyatining e’tirofiga sazovor bo‘lmoqda. Rossiyada ta’lim tizimi - ta’lim oluvchiga madaniy konteksni singdirishga qaratilgan jarayon hisoblanadi. Ya’ni ta’lim tizimi maktabgacha ta’limdan boshlab bolani madaniyatli shaxs qilib tarbiyalashga qaratilgan. O‘zbekistonda uzluksiz ta’lim tizmi orqali shaxsni O‘zbekistonning ravnaqi uchun xizmat qiladigan barkamol inson bo‘lib yetishishlariga zamin hozirlaydi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida pedagoglar jamoasining kasbiy-pedagogik madaniyati, maktabgacha ta’limning yuqori sifatli bo‘lishini ta’minlash bolalarning rivojlanishi uchun juda muhimdir. Bunga malakali tarbiyachilar, tegishli o‘quv dasturi, rag‘batlantiruvchi ta’lim muhiti va oila va maktab o‘rtasidagi mustahkam aloqa kiradi. Bo‘lajak tarbiyachilarni malakasini oshirish va sifatni baholashning kompleks asoslari maktabgacha ta’lim sifatini yaxshilashga yordam beradi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 36 Pedagogika oliy ta’lim muassasalari talabalariga ta’lim-tarbiya berish bilan chegaralanmay, balki ularning kasbiy-pedagogik madaniyatini yuksaltirish, tabiat boyliklarini asrash va tabiatni muhofaza qilishga bo‘lgan madaniy ehtiyojlarini qondirishda “Yashil makon” umummilliy loyihasida ishitrok etishmoqda. Yosh avlodlar qalbida tabiatga nisbatan muhabbat uyg‘otish talabalarning ekologiya haqidagi bilimlariga ham bog‘liq. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 15.05.2025 yildagi qarorida “Har yili oliy taʼlim muassasalari talabalari oʻrtasida “Ekologiya bilimdoni”, “Ekologik madaniyat targʻibotchisi”, “Eng faol ekovolontyor” va “Yilning eng yaxshi ekologiya himoyachisi” kabi turli nominatsiyalar boʻyicha tanlovlar tashkil etish amaliyotini yoʻlga qoʻyish” 7 belgilab berilgan. Shu kabi loyihalar oliy ta’lim tashkilotlari talabalari orasida keng targ‘ib qilinsa, talabalarning kasbiy-pedagogik madaniyatlarining rivojlanishiga zamin yaratiladi. So‘nggi yillarda yurtimizda oliy ta’lim sohasidagi siyosat aholining ko‘plab qatlami uchun oliy o‘quv yurtlari darvozasini keng ochdi. Talabalarni ijtimoiy himoyalash maqsadida, ta’lim harajatlarini qoplash uchun banklardan imtiyozli muddatlarda ta’lim kreditlarining berilishi, xotin-qizlarning ta’lim olishi, jamiyatda ayollarning ilm-ma’rifatli bo‘lishlarini ta’minlash maqsadida ayollar uchun ta’lim kreditlarining foizsiz miqdorlarda berilishi buning yaqqol misolidir. Ma’lumki, insonning tashki va ichki olami; bo‘y-basti, ko‘rinishi, kiyinishi, xattiharakati, yashashdan maqsadi fikr yuritishi, orzu-istaklari, intilishlari, xis-tuyg‘ulari kasbiy-pedagogik, ekologik, jismoniy, ruhiy, axloqiy madaniyatiga bog‘likdir. Oziqovqatlar odamni jismoniy va fiziologik jihatdan rivojlantirsa, kasbiy-pedagogik madaniyat inson va inson o‘rtasidagi munosabatni takomillashtirishda muhim o‘rin tutadi. Kasbiy-pedagogik madaniyat axloqiy madaniyat bilan chambarchas bog‘langan bo‘lib, inson ichki dunyosini, irodasini baquvvat, iymon-e’tiqodini mustahkam qiladi, yuksak insoniy his-tuyg‘ularni rivojlantiradi, vijdonini uyg‘otadi. 7 2030-yilgacha boʻlgan davrda aholining ekologik madaniyatini yuksaltirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisidagi PQ184-sonli qaror .
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. 2030-yilgacha boʻlgan davrda aholining ekologik madaniyatini yuksaltirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisidagi PQ-184-sonli qaror. 2. B.Xodjayev “Qiyosiy pedagogika” darslik. 2017-yil.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 38 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17940345 ISSIQLIK TASHUVCHI OQIMLARNI TURBULIZATSIYALASH Ch.T. Pulatova Toshkent davlat texnika universiteti 1 bosqich tayanch doktoranti ANNOTATSIYA Ushbu maqolada issiqlik tashuvchi oqimlarning turbulizatsiyalash jarayoni, uning fizik mohiyati va sanoat jarayonlaridagi ahamiyati yoritilgan. Turbulizatsiya issiqlik almashinuvi samaradorligini oshirishi, quritish va sovutish texnologiyalarida jarayonni jadallashtirishi ilmiy asosda tushuntiriladi. Shuningdek, turbulizatsiya darajasini boshqarish usullari, geometrik o‘zgarishlar, oqim parametrlarini sozlash va kompyuter modellashtirishning qo‘llanilishi ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari sanoat issiqlik almashinuv tizimlarining energiya samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: turbulizatsiya, issiqlik almashinuvi, oqim tezligi, quritish jarayoni, suyuqlik dinamikasi, CFD modellashtirish, energiya samaradorligi. АННОТАЦИЯ В статье рассматривается процесс турбулизации теплоносителей, его физическая сущность и влияние на эффективность теплообмена в различных промышленных процессах. Показано, что турбулизация усиливает интенсивность переноса тепла, ускоряет процессы сушки и охлаждения. Изложены методы управления турбулизацией, включая изменение геометрии каналов, регулирование параметров потока и использование компьютерного моделирования. Представленные результаты способствуют повышению энергоэффективности теплотехнических систем.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 39 Ключевые слова:турбулизация, теплообмен, скорость потока, процессы сушки, динамика жидкостей, CFD-моделирование, энергоэффективность. ANNOTATION This article discusses the turbulence enhancement of heat-carrying flows, its physical principles, and its significance in industrial applications. Turbulization increases heat-transfer efficiency and accelerates drying and cooling processes. Methods for controlling the turbulence level—including geometric modifications, flow parameter adjustment, and computer-based simulations—are analyzed. The findings contribute to improving the energy efficiency of industrial heat-exchange systems. Keywords: turbulization, heat transfer, flow velocity, drying processes, fluid dynamics, CFD modeling, energy efficiency. Issiqlik tashuvchi oqimlar (issiq suyuqliklar yoki gazlar) issiqlikni bir joydan boshqa joyga uzatishda ishlatiladigan muhim fizik hodisa. Odatda, issiqlik tashuvchi oqimlarning samaradorligi, turbulizatsiya darajasiga, ya’ni oqimning notekisligi va harakatning tartibsizligiga bog‘liq bo‘ladi. Turbulizatsiya holati deb, suyuqlik yoki gaz oqimining shiddatli, notekis va keskin o‘zgaruvchi holatiga aytiladi. Bu jarayon issiqlikni samarali uzatishga imkon yaratadi.[1,3,7] Issiqlik tashuvchi oqimlarning turbulizatsiyalash jarayoni, odatda, quritish, sovutish va kimyoviy reaktorlar kabi sanoat jarayonlarida juda muhim rol o‘ynaydi. Turbulizatsiya va issiqlik uzatish Turbulizatsiya suyuqlik yoki gaz oqimi ichida notekis va murakkab harakatlarni keltirib chiqaradi. Turbulizatsiya mavjud bo‘lganda, vertikal yoki spiral harakatlar, tezlik o‘zgarishlari va aylanishlar yuzaga keladi. Buning natijasida: • Oqimning tezligi va harorati taqsimlanishi o‘zgaradi. • Issiqlik almashinuvi kuchayadi, chunki issiqlik almashinuvchi yuzalar tez-tez o‘zaro to‘qnashib, harorat farqlarini tezda tarqatadi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 40 Bu jarayonni, energetika, mashinasozlik yoki kimyoviy ishlab chiqarish kabi sohalarda, yuqori samarali issiqlik almashinuvchi qurilmalar yoki quritish tizimlarini yaratishda qo‘llash mumkin.[7] Turbulizatsiyaning issiqlik uzatishga ta’siri Turbulizatsiya issiqlik uzatish jarayonini jadallashtiradi: 1. Oqimning tezligini oshirish: Turbulizatsiya orqali molekulalar va makroskopik oqim elementlari tez-tez va yuqori tezlikda o‘zaro to‘qnashadi, bu issiqlik almashinuvini jadallashtirishni ta’minlaydi. 2. Suv va gazning aralashuvi: Turbulizatsiya suyuqlik va gazlarning yuqori darajadagi aralashuvini taminlaydi, natijada issiqlik uzatish koeffitsienti oshadi. 3. Yuqori samaradorlik: Issiqlikni uzatish jarayonida energiya tejash va jarayonning samaradorligini oshirish mumkin bo‘ladi. Masalan, quritish jarayonida turbulizatsiya yuqori samarali issiqlik almashinuvini va suv bug‘lanishini jadallashtiradi. 4. Issiqlik almashinuviga ta’siri: Turbulizatsiyalangan oqimlar yordamida yuqori haroratdagi qismlar tezda samarali sovutiladi. Turbulizatsiyani boshqarish usullari Turbulizatsiya ko‘plab sanoat jarayonlarida qo‘llaniladi, bunda uning jadalligi va samarasini boshqarish zarur. Turbulizatsiyani boshqarish uchun quyidagi usullar ishlatiladi[4,5,7]: Turbulizatsiyani jadallashtiris: • Oqim tezligini oshirish: Issiqlik tashuvchi oqimlarni yuqori tezlikda harakatlantirish, masalan, ventilyatorlar yoki kompressorlardan foydalanish orqali oqimni turbulizatsiyalash mumkin. • Oqimni toraytirish: Oqim ku’lamini kamaytirish, ko‘p xolatrlarda oqimni tor va ensiz kanallar orqali o‘tkazilishi, shuningdek notekis holatlarni yaratadi. Geometrik o‘zgarishlar • Quvurlarning shakli: Turbulizatsiya jadalligini oshirish uchun kanal yoki quvur u’lchamlarini o‘zgartirish mumkin. Quvurlar ichidagi keskin burilishlar, kengayish
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 41 yoki torayihish joylari, oqim yo‘liga turli turbulizatorlarni o‘rnatish turbulizatsiyani kuchaytiradi. Suyuqlikning xususiyatlarini boshqarish • Qovushoqlikni kamaytirish: Past qovushoqli suyuqliklarni qo‘llash turbulizatsiyani jadallashtiradi va issiqlik tashish samaradorligini oshiradi. • Gazlarning sifatini o‘zgartirish: Gazning zichlığı va issiqlik o‘tkazuvchanligi kabi xususiyatlari turbulizatsiya darajasiga ta’sir qiladi. Turbulizatsiya aning quritish jarayonidagi roli Quritish jarayonlarida turbulizatsiya issiqlikni samarali uzatish uchun juda muhimdir. Turbulizatsiya quyidagi jarayonlarda samarali ishlatiladi: 1. Suyuqlikni bug‘latish: Suyuqlikni bu’latish jarayonlari turbulizatsiya yordamida jadallashtiriladi. 2. Sanoat quritish tizimlari: Quritilgan mahsulotlar ishlab chiqarish, suvni bug‘ga aylantirib b qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini quritish kabi jarayonlarda yuqori samaradorlikka erishish uchun turbulizatsiya qo‘llaniladi. 3. Tezkor sovutish: Issiqlik almashinuvinini jadallashtirish va mahsulotning sifatini saqlab qolish uchun, yuqori jadallikdagi turbulizatsiya yordamida issiqlik uzatish jarayoni kuchaytiriladi. 4. Past samarali issiqlik uzatish tizimlari: Sanoat pechlari yoki ko‘mirli pechlarda energiya tejash va issiqlik almashinuvi samaradorligini oshirish uchun turbulizatsiyash usullari mavjud. Turbulizatsiyaning tuziilishi va dasturiy modeli[2,5] Issiqlik tashuvchi oqimlarni turbulizatsiyalash jarayonini o‘rganish va optimallashtirish uchun ko‘plab kompyuter modellari va simulyatsiya dasturlari mavjud. Bunday modellarni ishlatish orqali: • turbulizatsiya darajasi va issiqlik uzatish koeffitsienti kabi parametrlar aniq hisoblanadi. • turbulent oqimlarning geometrik shakli va tizimning boshqa xususiyatlari ko‘rib chiqiladi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 48 scale frequency converter. The generator can operate at any rotational speed, allowing operation to track the optimal speed for each wind condition. Among the main advantages of this approach are low maintenance costs and high reliability due to omission of the gearbox, improved aerodynamic efficiency, and the ability to assist grid voltage control. A generic qualitative power curve for a variable-speed pitch-controlled wind turbine is shown in Fig. 3. Four zones and two areas are indicated in the figure [1]. The rated power Pr of the wind turbine (that Is the actual power supplied to the grid at wind speed greater than Vr) separates the graph into two main areas. Below rated power, the wind turbine produces only a fraction of its total design power, and therefore an optimization control strategy needs to be performed. Conversely, above rated power, a limitation control strategy is required. For passive-stall-controlled wind turbines, in which the rotor blades are fixed to the hub at a specific angle, the generator reaction torque regulates rotor speed below rated operation to maximize energy capture. Above a specific wind speed, the geometry of the rotor induces stall. In this manner, the power delivered by the rotor is limited in high wind conditions thanks to a particular design of the blades that provokes loss of efficiency Figure 3. Power curve of a wind turbine and control zones
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 49 In pitch control, the power delivered by the rotor is regulated either by pitching the blades toward the wind to maximize energy capture or by pitching to feather to discard the excess power and ensure that the mechanical limitations are not exceeded. At rated operation, the aim is to maintain power and rotor speed at their rated value. To achieve this, the torque is held constant and the pitch is continually changed following the demands of a closed-loop rotor speed controller that optimizes energy capture and follows wind speed variations. In contrast, below rated operation there is no pitch control; the blade is set to a fine pitch position to yield higher power capture values while the generator torque itself regulates the rotor speed. Active stall control is a combination of stall and pitch control. It offers the same regulation possibilities as the pitch-regulated turbine but uses the stall properties of the blades. Above rated operation, the control system pitches the blades to induce stall instead of feathering. In this technique, the blades are rotated only by small amounts and less frequently than for pitch control. REFERENCES 1. E. Hau. Wind Turbines. Fundamentals, Technologies, Application, Economics (2nd ed.). Berlin: Springer, 2006. 2.NREL (National Renewable Energy Laboratory). NWTC Design Codes (FAST), An Aeroelastic Design Code for Horizontal Axis Wind Turbines, 2010. 3. T. Burton, D. Sharpe, N. Jenkins, and E. Bossany. Wind Energy Handbook. London: Wiley, 2001.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 50 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17942480 ШКОЛА КАК ТОЧКА ОТСЧЕТА В РАЗВИТИИ ЗДОРОВОГО ПОКОЛЕНИЯ Мамаджанов Аъзам Азизович Магистрант Бухарского Азиатского Международного университета. Учитель физического воспитания общеобразовательной школы № 40 города Ферганы. АННОТАЦИЯ Цель: В данной статье автор обосновывает, что физическое воспитание в общеобразовательной школе является не просто учебным предметом, а ключевым инструментом в формировании здорового мировоззрения, духовного развития и воспитании всесторонне развитого, полезного для государства поколения. Метод: В ней проанализирован личный опыт автора — тренера по баскетболу, преподавателя физического воспитания и его взгляд на содержание, организацию и методику преподавания. В качестве апробации предложено и реализовано замещение общеразвивающих упражнений на специальные подготовительные упражнения по конкретным видам спорта в 10-11 классах. Результат: Внедрение специальных подготовительных упражнений по баскетболу, волейболу, футболу, курашу и гандболу показало отличные результаты, значительно повысив интерес учащихся к предмету и конкретным видам спорта. Доказано, что физическая активность способствует развитию
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 51 организованности, дисциплины, целеустремленности и навыков преодоления жизненных трудностей. Вывод: Тесное объединение концепций физического воспитания и спорта оказывает сильное положительное влияние на становление устойчивой личности учащихся. Преподаватель физического воспитания выполняет важную миссию, воспитывая поколение, которое делает правильный выбор во благо государства, прививая интерес к спорту, для которого нет возраста и границ. Ключевые слова:Школа, физическаянагрузка, физическоевоспитание, тренер, баскетбол, ученики. Введение: Тот день, когда вы полностью возьмёте на себя ответственность за собственное будущее и прекратите искать оправдание сомнениям, станет днём начала движения к вершинам. (О. Джей Симпсон) Он был известным игроком в американском футболе, который первым в Национальной футбольной лиге пробежал с мячом более 2000 ярдов за один сезон. В 1985 году его ввели в Зал славы американского футбола— это высказывание О. Джей Симпсона как нельзя лучше отражает основную цель и миссию, которую несёт в себе предмет «Физическое воспитание» в общеобразовательной школе. Школьный опыт занятий физической культурой формируется нашим индивидуальным восприятием, однако для подавляющего числа учащихся эти уроки неизменно являются более привлекательными, чем занятия традиционным спортом. Основная часть:
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 52 Для многих из нас, опыт физического воспитания в общеобразовательнойшколе сформировался из того, как мы воспринимали этот предмет. Можно смело заявить, что для подавляющего большинства учеников, урок по физическомувоспитаниюявляется наиболее интересным, чем спорт. Для менякак тренера по баскетболу, занятия отличались от других школьных предметов своим содержанием, организацией и методикой. Именно уроки физвоспитания надолго запомнились ярким и красочным содержанием. Они всегда проходили на правильном эмоциональном уровне,между учениками и преподавателями были добрые отношения. Как стать педагогом?Бывают разные пути. Для тех, кто выбрал физическое воспитание, это было больше связано с занятиями спортом в различных секциях. Поэтому уже сложно представить жизнь без физической нагрузки и активности. Однако изредка бывают моменты, когда во время трудовой деятельности мы сомневаемся, зачем вообще выбрали эту профессию - преподаватель физическоговоспитания? Закончив Ферганский государственный университетпо направлению физическое воспитание, большинство студентов уже со 2 курса начинают думать о работе в органах внутренних дел, в военных структурах или заниматься тренерской деятельностью. Очень мало выпускников данного направления,которые по окончании университета, устраиваются на работу преподавателями физического воспитания в общеобразовательную школу. В тот день, когда у меня спросили: «Почему Вы выбрали эту профессию?»Мой ответ на данный вопрос бы следующим: «Лучше я воспитаю такое подрастающее поколение, которое будетприносить пользу и делать правильный выбор, во блага нашего государства с великим будущим!». Мой выбор патриот нашей страны, у которой богатое прошлое, сильное настоящее и великое будущее.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 53 Работа преподавателем физического воспитания в школе отличается большим многообразием выбора различных видов спорта в школьной программе, которые требуют от учащихся проявления организованности, дисциплины, труда, желания и инициативы, что способствует воспитанию здорового поколения. Физическое воспитание - это не просто обучение специфическим спортивным навыкам. Это развитие духовного мира, здоровое мировоззрение, правильный психологический климат, спортивный азарт, целеустремленность, красота тела и приобретение навыков к жизненным трудностям. Общее физическое развитие личности можно рассматривать как нечто большее, чем обучение по школьной программе. В качестве апробации, я добавил (С.П.У) специальные подготовительные упражнения, относящиеся к конкретным видам спорта в 10-11 классах, вместо О.Р.У. (Общие развивающие упражнения), что дало отличные результаты в повышении интереса к предмету и видам спорта,такие как баскетбол, волейбол, футбол, кураш и гандбол. Такая предпосылка к предмету доказывает то, что именно две концепции вместе физическое воспитание и спорт, оказывают большое влияние, в становлении устойчивой личности учащихся, в прививании интереса к спорту, для которого нет возраста и границ. Заключение: Внедрение этих новшеств дало положительные результаты по предмету физическое воспитание, так как спорт это движение вверх, сильная воля и бойцовский характер, который определяет сможешь ли ты подняться в нужный момент в своей жизни. Учащиеся смогли улучшить результаты своих нормативов по уровню физической подготовленности, многие ученики нашей школы получили сертификаты Министерства спорта Республики Узбекистан по «Уровню физической подготовленности», а также добились высоких результатов в
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 54 области и республике в школьной лиге олимпиады по спорту в рамках программы «5 инициатив», что доказывает о правильности выбранного мной нововедения. Учитель высшей категории по предмету физического воспитанию СГОШ №40. города Ферганы. Тренер высшей категории старший тренер молодежной сборной по «Баскетболу» Ферганской области. ИСПОЛЬЗОВАННЫЕ ЛИТЕРАТУРЫ 1. Т.С.Усманходжаев, С.Г.Арзуманов, Б.А.Кодиров. Физическое воспитание. – «O‘qituvchi»Ташкент, 2005. 2. О.В.Ганчарова. Yoshsportchilarningjismoniyqobiliyatlarinirivojlantirishmetodikasi. –Ташкент, 2005. 3. Н.Х. Соатов, Ф.Ф.Наджимов. Maktabdajismoniytarbiya. –Ташкент, 2015. 4. Б.Нигманов, Ф.Хожаев, К.Рахимкулов. Sporto‘yinlarivaunio‘qitishmetodikasi. –Ташкент,“”Ilmziyo, 2011. 5. А.Гомельский. Библия баскетбола. – Москва 2016. 6. Физкультура и спорт научно-популярный журнал. – Ташкент 2019. 7. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D1%81 %D0%BE%D0%BD,_%D0%9E_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%B9
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 55 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17942611 ТЕМА «МАЛЕНЬКОГО ЧЕЛОВЕКА» В РУССКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ Сайфудинова Динора Михайловна Магистр I-курса Азиатского Международного Университета, Хорезмской области E-mail: [email protected] АННОТАЦИЯ В статье рассматривается тема «маленького человека» в русской литературе XIX–XXI веков. Анализируется генезис и эволюция данного художественного образа, его социальное, нравственное и философское содержание. Особое внимание уделяется гуманистической направленности русской литературы, раскрытию внутренней ценности личности независимо от её социального статуса, а также актуальности образа «маленького человека» в контексте современных культурных и общественных процессов. Ключевые слова: маленький человек, русская литература, художественный образ, гуманизм, личность, общество. ABSTRACT The article examines the theme of the ‘little man’ in Russian literature of the 19th– 21st centuries. It analyzes the genesis and evolution of this literary image, its social, moral and philosophical content, and emphasizes the humanistic orientation of Russian literature as well as the relevance of this image in modern cultural discourse. Keywords: little man, Russian literature, literary image, humanism, personality, society.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 56 ANNOTATSIYA Mazkur maqolada XIX–XXI asr rus adabiyotida «kichik odam» mavzusi tahlil qilinadi. Ushbu badiiy obrazning genezisi va rivojlanish bosqichlari, uning ijtimoiy, axloqiy hamda falsafiy mazmuni ochib beriladi. Shuningdek, insonparvarlik g‘oyalarining zamonaviy adabiy jarayondagi ahamiyati yoritiladi. Kalit so‘zlar: kichik odam, rus adabiyoti, badiiy obraz, gumanizm, shaxs, jamiyat. Введение Тема «маленького человека» является одной из центральных в русской литературе и представляет собой устойчивую художественную традицию, направленную на осмысление судьбы личности в условиях социального неравенства и духовного давления со стороны общества. Обращение писателей к образам социально униженных и неприметных героев позволяет выявить глубинные гуманистические установки русской культуры, связанные с уважением к человеческому достоинству и нравственной ответственности социума перед каждым отдельным человеком [5, с. 112]. Основная часть Становление образа «маленького человека» в литературе XIX века связано прежде всего с творчеством А. С. Пушкина. В повести «Станционный смотритель» Самсон Вырин изображён как человек скромный и незаметный, однако обладающий глубокими чувствами и нравственной цельностью. Трагедия героя обусловлена безразличием общества и утратой семейных ценностей [1, с. 45]. Развитие данной темы находит продолжение в произведениях Н. В. Гоголя. В повести «Шинель» Акакий Акакиевич Башмачкин предстает жертвой бюрократической системы, лишающей человека индивидуальности и права на уважение. Гоголь усиливает социально-философский аспект образа, подчёркивая его символическое значение [2, с. 78].
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 57 Ф. М. Достоевский выводит образ «маленького человека» на уровень глубокого психологического и нравственного анализа. Его герои наделены сложным внутренним миром и переживают экзистенциальные конфликты, что позволяет рассматривать их как носителей универсальных человеческих ценностей [3, с. 134].В творчестве А. П. Чехова тема «маленького человека» приобретает новые оттенки. Отказ от внешнего драматизма и внимание к повседневности позволяют автору выявить внутреннюю опустошённость и духовную несвободу личности, смирившейся с обстоятельствами [4, с. 201].Литература XX века трансформирует образ «маленького человека» под воздействием исторических катаклизмов, революций и войн. Герой всё чаще оказывается отчуждённым и потерянным в мире социальных перемен, что усиливает трагизм его существования. В современной литературе образ «маленького человека» сохраняет свою актуальность, отражая проблемы утраты идентичности и духовных ориентиров в условиях глобализации. Таким образом, данный образ продолжает выполнять важную аксиологическую и гуманистическую функцию. Становление образа «маленького человека» в литературе XIX века связано прежде всего с творчеством А. С. Пушкина. В повести «Станционный смотритель» Самсон Вырин изображён как человек скромный и незаметный, однако обладающий глубокими чувствами и нравственной цельностью. Трагедия героя обусловлена безразличием общества и утратой семейных ценностей [1, с. 45].Развитие данной темы находит продолжение в произведениях Н. В. Гоголя. В повести «Шинель» Акакий Акакиевич Башмачкин предстает жертвой бюрократической системы, лишающей человека индивидуальности и права на уважение. Гоголь усиливает социально-философский аспект образа, подчёркивая его символическое значение [2, с. 78].Ф. М. Достоевский выводит образ «маленького человека» на уровень глубокого психологического и нравственного анализа. Его герои наделены сложным внутренним миром и переживают экзистенциальные конфликты, что позволяет рассматривать их как носителей универсальных
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 64 public image. This balance between anonymity and visibility highlights the pragmatic function of alliteration in contemporary naming practices. Conclusion Alliterative pseudonyms represent a meaningful intersection of phonetics, psychology, and culture. Their effectiveness lies in the ability of sound patterns to shape perception, enhance memorability, and construct identity. Through alliteration, pseudonyms gain aesthetic appeal and communicative power, functioning as tools of self-expression and social positioning. The analysis of alliterative naming practices underscores the sociolinguistic importance of sound symbolism and stylistic choice in the English language. REFERENCES Aitchison, J. (2012). Words in the Mind: An Introduction to the Mental Lexicon. Oxford: Wiley-Blackwell. Bourdieu, P. (1991). Language and Symbolic Power. Cambridge: Polity Press. Crystal, D. (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Oxford: Blackwell. Jakobson, R. (1960). Linguistics and poetics. In T. Sebeok (Ed.), Style in Language (pp. 350–377). Cambridge, MA: MIT Press. Leech, G. (1969). A Linguistic Guide to English Poetry. London: Longman. Molek-Kozakowska, K. (2014). Sound symbolism and branding in English. Journal of Pragmatics, 67, 1–15. Room, A. (1996). An Dictionary of Pseudonyms. Jefferson, NC: McFarland.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 65 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17942795 STOMATOLOGLARNING BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI Husanova Sevinch Toshken Kimyo xalqaro universiteti "Davolash ishi" yo‘nalishi 2bosqich talabasi ANNOTATSIYA Ushbu maqolada Stomatalogiya tarixi, uning kelib chiqish bosqichlari haqida so‘z boradi. Shu bilan birga zamonaviy stamatalogiya va Tish kasalliklarini oldini olish va davolash haqida aytib o‘tiladi Kalit so‘zlar: Tish, og‘iz bo‘shlig‘i, stomatalogiya tarixi, tish kasalliklari, karis. AННОТАЦИЯ В данной статье рассказывается об истории стоматологии и этапах её развития. Также рассматриваются современная стоматология, профилактика и лечение зубных заболеваний. Kirish: Stomatologiya (tish shifokorligi) tarixi insoniyatning dastlabki davrlariga borib taqaladi. Qadim zamonlardan boshlab, odamlar og‘iz sog‘lig‘i va tish bilan bog‘liq muammolarni davolashga uringanlar. Quyida stomatologiya tarixi bosqichlari haqida qisqacha ma’lumot keltirilgan Qadimgi davr: Eramizdan avvalgi davrlar: Qadimgi Misr, Yunoniston va Rimda stomatologiyaning boshlang‘ich shakllari rivojlangan. Misrda eramizdan avvalgi 5000 yilda tish og‘rig‘ini shifolashda tish qurtlari nazariyasiga ishonilgan.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 66 Eramizdan avvalgi 2000 yillar: Babilon va Hindistonda ham tish kasalliklarini davolash haqida yozma manbalar mavjud bo‘lib, u yerda tish qurtlari nazariyasi keng tarqalgan. O‘rta asrlar: O‘rta asr Yevropasi: Bu davrda stomatologiya unchalik rivojlanmagan edi. Tishlarni asosan sartaroshlar tortgan va oddiy tish bilan bog‘liq muolajalarni amalga oshirganlar. 11–13-asrlar: Arab olimi Avitsenna (Ibn Sino) o‘zining "Tib qonunlari" kitobida tish kasalliklari va ularni davolash usullari haqida yozib qoldirgan. 18–19-asrlare Perre Fauchard: 1728 yilda fransuz shifokori Pyer Foshard zamonaviy stomatologiyaning asoschisi hisoblanadi. U o‘zining stomatologiyaga oid kitobida tish kasalliklari va ularning davolash usullari haqida ilmiy yondashuvni ilgari surgan.19-asr: Bu davrda stomatologiya ilmiy va texnologik rivojlanishni boshidan kechirgan. Dental asbob-uskunalar va tish protezlari rivojlanib, tish tozalash, plombalash va tortish texnikalari mukammallashgan. Zamonaviy davr: XX asr: Tibbiyotda tish implantatsiyasi, rentgen nurlari yordamida tashxis qo‘yish, plombalash materiallari va zamonaviy og‘riqsizlantirish usullari rivojlandi. Stomatologiya alohida fan sifatida e’tirof etilib, oliy ta’lim muassasalarida stomatologik yo‘nalishlar ochildi. XXI asr: Bugungi kunda lazer texnologiyasi, kompyuter tomografiyasi va genetik tahlillar stomatologik muolajalarni ancha qulay va samarali qilishga yordam bermoqda. Shunday qilib, stomatologiya fani tarix davomida katta o‘zgarish va rivojlanishni boshdan kechirdi va hozirgi kunda keng ko‘lamli xizmatlarni taklif etadigan murakkab tibbiy soha hisoblanadi. Stomatologlar bugungi kunda jamiyat salomatligi uchun muhim rol o‘ynaydigan tibbiyot mutaxassislari hisoblanadi. Ularning ahamiyati bir necha jihatlarda namoyon bo‘ladi: 1. Og‘iz va tish sog‘lig‘ini saqlash;
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 67 Stomatologlar og‘iz bo‘shlig‘i, tishlar, milklar va boshqa og‘iz tuzilmalarining sog‘lig‘ini ta’minlashda asosiy rol o‘ynaydi. Ular muntazam ko‘riklar orqali og‘iz kasalliklarini oldini olish va davolashni amalga oshiradi. Tish kariesi, milk yallig‘lanishi (gingivit), parodontoza kabi kasalliklar stomatologlar nazorati ostida davolanadi 2. Kasalliklarning oldini olish; Stomatologlar og‘iz gigiyenasi va parvarishibo‘yicha bilimlarni targ‘ib qilishadi. Tishlarni to‘g‘ri yuvish, sog‘lom ovqatlanish va muntazam tekshiruvlar orqali og‘iz kasalliklari va jiddiy muammolar oldini olishda stomatologlar muhim ahamiyatga ega. 3. Estetik davolash; Zamonaviy stomatologlar faqat davolash bilan cheklanib qolmay, estetik muammolarni ham hal qilishadi. Tishlarni oqartirish, kavisli tishlarni to‘g‘rilash (ortodontiya), tish implantatsiyasi kabi amaliyotlar orqali odamlarning tashqi ko‘rinishini yaxshilashga yordam berishadi. 4. Jiddiy kasalliklarni aniqlash; Og‘iz bo‘shlig‘i ko‘pincha boshqa kasalliklarning belgilarini ko‘rsatishi mumkin. Masalan, diabet, yurak-qon tomir kasalliklari va hatto saraton kabi kasalliklarning ilk belgilarini stomatologlar aniqlashlari mumkin. Shunday qilib, stomatologlar tibbiy tekshiruvlar orqali kengroq sog‘liq muammolarini erta bosqichda aniqlashda ishtirok etadilar. 5. Og‘riqsiz va xavfsiz davolash usullari; Zamonaviy stomatologiya texnologiyalari, masalan, lazer texnologiyasi, kompyuter tomografiyasi va og‘riqsizlantirish usullari yordamida bemorlarni noqulaylikdan himoya qilish imkonini beradi. Bu stomatologlarga bemorlar uchun samarali va og‘riqsiz davolash xizmatini taklif qilish imkonini beradi. 6. Ko‘p qirrali mutaxassislik; Bugungi kunda stomatologlar umumiy tish shifokorlari bo‘lish bilan birga, turli ixtisosliklarda ham faoliyat ko‘rsatadilar: ortodontlar (tishlar tuzilishi bilan
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 68 ishlovchilar), parodontologlar (milk va tish to‘siqlari bo‘yicha mutaxassislar), endodontlar (tish ildizlari va pulpa kasalliklarini davolash). Stomatologlar odamlarning umumiy salomatligi va hayot sifatini yaxshilashda katta ahamiyatga ega bo‘lib, sog‘lom tish va og‘iz bo‘shlig‘i sog‘lig‘i butun organizm uchun muhim omil hisoblanadi. Bugungi kunda stomatologlarning ahamiyati Hozirgi kunda stomatologiya sohasidagi mutaxassislarning roli jamiyat uchun juda muhimdir. Tibbiyotning boshqa sohalari singari, stomatologiya ham tezkor rivojlanish bosqichida bo‘lib, zamonaviy texnologiyalar yordamida insonlarning og‘iz va tish salomatligini ta’minlash uchun yangi usullar va imkoniyatlar taklif etmoqda. Stomatologlarning bugungi kundagi ahamiyatini quyidagi nuqtalarda ko‘rish mumkin: 1. Sog‘lom turmush tarzini qo‘llab-quvvatlash Tish va og‘iz bo‘shlig‘i salomatligi insonning umumiy sog‘lig‘i bilan chambarchas bog‘liqdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, og‘iz bo‘shlig‘i muammolari yurak xastaligi, diabet, va hatto nafas olish yo‘llari infektsiyalari kabi jiddiy kasalliklarning rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Stomatologlar insonlarning og‘iz salomatligini himoya qilish orqali bu kabi kasalliklarning oldini olishga yordam beradi. 2. Zamonaviy diagnostika va davolash usullari Bugungi kunda stomatologlar ilg‘or texnologiyalardan foydalanish orqali tish kasalliklarini erta bosqichda aniqlash va davolash imkoniyatiga ega. Misol uchun, raqamli rentgen, kompyuter tomografiyasi, va lazer texnologiyalari yordamida bemorning tish va jag‘ holatini aniq ko‘rish va to‘g‘ri davolash rejalarini ishlab chiqish mumkin. Bu usullar bemorning og‘riqsiz va samarali davolanishini ta’minlaydi. 3. Estetik stomatologiya rivoji Estetik stomatologiya bugungi kunda keng tarqalgan va juda talab yuqori bo‘lgan yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Tishlarning to‘g‘ri joylashuvi, rangini o‘zgartirish yoki yo‘qolgan tishlarni qayta tiklash kabi xizmatlar orqali bemorlar o‘zlarining tashqi
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 69 ko‘rinishidan yanada ko‘proq mamnun bo‘lishadi. Bu nafaqat ularning ishonchini oshiradi, balki ijtimoiy hayotlarida ham katta ta’sir ko‘rsatadi. 4. Profilaktik stomatologiya Stomatologlar nafaqat davolash bilan, balki kasalliklarning oldini olish bilan ham shug‘ullanadi. Bugungi kunda profilaktik stomatologiya katta e’tiborga ega. Bu, muntazam ravishda tishlarni tozalash, og‘iz bo‘shlig‘ini tekshirish, va gigiyenik odatlarni targ‘ib qilish orqali amalga oshiriladi. Bu esa bemorlarga uzoq muddatli tish va og‘iz bo‘shlig‘i sog‘ligini saqlash imkonini beradi. 5. Bolalar stomatologiyasi ahamiyati Bolalar tishlari doimiy tishlar paydo bo‘lishidan oldin maxsus e’tiborga muhtoj bo‘ladi. Bolalarga tishlar to‘g‘ri rivojlanishi, tishlash muammolarini bartaraf etish va tish gigiyenasini to‘g‘ri o‘rgatish uchun stomatologlar muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, bolalar orasida tish kariyesi keng tarqalgan muammo bo‘lib, stomatologlar bu kabi muammolarni erta aniqlab, davolash choralarini ko‘rishi zarur. 6. Psixologik va ijtimoiy ahamiyat Sog‘lom va chiroyli tishlar insonning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi. Insonlarning go‘zallik va salomatlik talablari ortib borayotgan bir paytda, stomatologlarning o‘ziga xos roli ham ortib bormoqda. Zamonaviy stomatologlar nafaqat tishlar va og‘iz bo‘shlig‘idagi muammolarni hal qilishadi, balki insonlarga yanada ijobiy ijtimoiy hayotni taqdim etishga yordam beradi. Xulosa: Stomatologlarning bugungi kundagi ahamiyati nafaqat tibbiy xizmatlarni taqdim etish, balki insonlarning umumiy hayot sifatini oshirishda katta rol o‘ynaydi. Ular og‘iz va tish sog‘ligini saqlash, kasalliklarning oldini olish va estetik ko‘rinishni yaxshilash orqali jamoat sog‘lig‘iga katta hissa qo‘shadilar. Shu sababli, stomatologiya sohasining ahamiyati ortib boraveradi va u zamonaviy tibbiyotning ajralmas qismi sifatida rivojlanishda davom etadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 70 1. Эндодонтия ҳақида тушунча Х.П.Комилов 2015 TDSI TOSHKENT 2. БОЛАЛАР ТЕРАПЕВТИК СТОМАТОЛОГИЯСИ ВА СТОМАТОЛОГИК 3. КАСАЛЛИКЛАР ПРОФИЛАКТИКАСИ И.Х.ХАЛИЛОВ, 4. О.С.ЙЎЛДОШХОНОВА, Х.Ш.РАХМОНОВ, Ж.Р.АБДУЛЛАЕВ, 5. Б.О.ХУДАНОВ 2011 TOSHKENT 3. ТЕРАПЕВТИК СТОМАТОЛОГИЯ ПРОПЕДЕВТИКАСИ Комилов Хайдар 6. Позилович Ибрагимова Малика Худойбергановна Ризаев Жасур Олимжонович 7. Рустамова Дилдора Абдумаликовна Юсупалиходжаева Саодат Хамидуллаевна 8. 2006 TOSHKENT 4. Бруснецова, А. Е. Иммунологический статус пульпы зуба и его изменения 9. при острых и хронических формах пульпита / А. Е. Бруснецова, И. Н. 10. Перетягина, Д. С. Тишков // Вестник новых медицинских технологий. — 2016 5. Волков, А. Г. Обоснование применения диатермокоагуляции при 11. эндодонтическом лечении зубов / А. Г. Волков, Ф. Ю. Даурова, Н. Ж. 12. Дикопова [и др.] // Стоматология для всех. — 2018 6. Гордеева, О. В. Применение физиотерапевтических методов при 13. эндодонтическом лечении / О. В. Гордеева, А. И. Иваненко, И. В. Старикова [и 14. др.] // Colloquium-journal. — 2018 7. Иващенко, В. А. Морфологические изменения в пульпе зубов 15. экспериментальных животных при лечении острого очагового пульпита с 16. использованием современных материалов / В. А. Иващенко, А. А. Адамчик, А
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 71 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17942937 KONSTITUTSIYA – ERKINLIK VA FAROVON HAYOT GAROVI Otajonova Sevinch Toshkent Arxitektura-qurilish universiteti Arxitektura fakulteti 5-24 DIoʻ guruh talabasi ANNOTATSIYA Ushbu maqola “Konstitutsiyaerkinlik va farovon hayot garovi” mavzusiga bag‘ishlangan bo‘lib, unda konstitutsiyaning jamiyatdagi o‘rni, inson huquqlari va erkinliklarini himoya qilishdagi ahamiyati yoritiladi. Konstitutsiya fuqarolarga o‘z huquqlari va majburyatlarini anglashga, shuningdek, davlat va jamiyat taraqqiyotida faol ishtirok etishga undaydi. Kalit so‘zlar: Konstitutsiya, erkinlik, farovonlik, huquq, jamiyat, inson huquqlari, davlat, taraqqiyot. АННОТАЦИЯ Данная статья посвящена теме “Конституция-гарантия свободы и благополучной жизни”, в которой раскрывается её значение в защите прав и свобод человека в обществе. Конституция призывает граждан осознавать свои права и обязанности, а также активно участвовать в развитии государства и общества. Ключевые слова: Конституция, свобода, процветание, закон, общество, права человека, государство, развитие. Bilasizmi insonga o‘zlik nimaga kerak, bir inson bir jamiyatni, davlatni qurar ekan unga faqat o‘zlik, erkinlik kerak bo‘ladi. Chunki u shaxs bir mahallani yoki bir
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 72 qishloqni emas butun bir boshli davlatni barpo qilmoqchi bo‘ladi, bunda esa u bilan birga faqat o‘zligi yonma-yon turadi. Xalqni ham o‘zi bilan qonunqoida asosida yonida olib turish uchun esa, albatta, konstitutsiya va qonunlar kerak. Hozirda har bir davlatning o‘zligi, konstitutsiyasi mavjud. Bizning davlatimizning konstitutsiyasi ham 1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan. Har bir oilaning rahbari, qonun-qoidalari bo‘lgani singari davlatning ham qonun-qoidalar to‘plami bu konstitutsiya hisoblanadi. Davlatning eng oliy huquqiy hujjati bo‘lib, jamiyat hayotining barqarorligini, fuqarolarning erkinlik va huquqlarini himoya qilishni ta’minlaydi. U nafaqat huquqiy, balki ma’naviyma’rifiy asos sifatida ham xizmat qiladi, chunki konstitutsiya orqali davlat va jamiyat o‘rtasidagi muvozanat saqlanadi, huddi tarozining ikki pallasi teng turgani singari. Undagi qonunlar mamlakatimizdagi har bir fuqaroning foydasini o‘ylagan holda yaratilgan, hech kimni bu qonunlarni buzishga haqqi yo‘q. Chunki bu davlat, bu konstitutsiya jamiyatni, insonni o‘ylayabdimi, demak inson ham davlat haqida o‘ylashi kerak. Tarozining ikki pallasi deganimda men huddi shu narsani nazarda tutgan edim. Konstitutsiyaning 13-moddasida shunday deyilgan: “O‘zbekiston Respublikasida demokratik tamoyillar, insonning hayoti, erkinligi, sha’ni, qadrqimmati va boshqa huquqlari oliy qadriyat hisoblanadi” 8 . Bu modda davlatning asosiy maqsadifuqarolar manfaatini himoya qilish ekanini bildiradi. Yana bizning mustaqil davlatimizni hokimiyatining asl egasi xalq ekanini aglatadi. Albatta salomga yarasha alik bo‘lishi kerak dunyoda, davlatimiz rahbari biz haqimizda qayg‘uryabdimi, bizni o‘ylab, erkinligimizni o‘ylab davlatimiz konstitutsiya joriy qildimi, demak biz ham shunga munosib bo‘lishimiz kerak, amal qilishimiz kerak. Men yana qonunni buzayotgan shaxslarga tushunmayman, ularga nima yetishmayabdi, tinch va mustaqil davlatda yashashyabdi, har bir fuqaroga yetarlicha erkinlik berilgan. Aslini olganda bunday davlatning qonun qoidalarini buzadigan inson nonko‘r hisoblanadi. Dinimizda ham bunday narsalarga yaxshi qaralmaydi. Chunki hech bir qonun, davlat organi yoki mansabdor inson huquqlaridan ustun bo‘la olmaydi. Prizidentimiz Shavkat Mirziyoyev 8 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. -Toshkent: O‘zbekiston, 2023. – 80. b.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 73 o‘z maruzalari va chiqishlarini birida Asosiy qonunni “Xalq idorasining yorqin ifodasi, erkin va farovon hayotning poydevori” 9 deb ta’riflaydi. Unga ko‘ra, Konstitutsiya faqat hujjat emas, u xalqimizning orzu-umidlari, kelajakka bo‘lgan ishonchi mujassam bo‘lgan buyuk qadriyatdir. Qarang shu birgina konstitutsiya so‘zining ortida nimalar turadi, xalqning orzu-umidlari, ishonchi, boshqa davlatlar bilan hamjihatlik olib borayotgan samimiylik, barcha barchasi bizning yurtimizda, biz uchun, bizni tinchligimiz uchun. Har qanday islohat, siyosat yoki qarorlarning markazida inson turadi. Insonning hayoti, erkinligi, sha’ni, huquqlari va qadrqimmati davlat tomonidan eng yuqori darajada ezozlanadi. Har bir shaxsning huquqi tug‘ilganidan boshlab kafolatlanadi. Bu keltirilgan ma’lumotlardan ko‘rib turibmizki, Konstitutsiya oddiy bir qog‘oz emas. Bu tarixning saboqlari, hozirgi davrdagi bizning o‘zligimiz, kelajak avlodning umidlarini jamlagan bir kitobdir. Erkinlik – bu insonning erkin yashashi, o‘z fikrini ayta olishi, orzu qilishi va jamiyatda o‘z o‘rnini topishi uchun avvalo mustahkam huquqiy asos zarur. Konstitutsiya esa aynan shu asosni insonga taqdim qiladi. Bu asos doirasida inson so‘z, fikr, ta’lim, mehnat va boshqa asosiy erkinliklarini kafolatlaydi. Har bir shaxsning o‘z hoxishi, qadr-qimmati va ma’sulyatini hisobga olgan holda qaror qabul qilish, harakat qilish va yashash huquqidir. Erkinlik faqat xohlaganicha qilish emas, balki huquq va boshqalarning huquqini hurmat qilgan holda va jamiyat qoidalariga muvofiq yashash demakdir. Inson yashayabdimi, nafas olayabdimi, demak u harakatdan to‘xtamasligi kerak, shunday hayot kechirishi kerakki, uning o‘qigani, odobi faqat o‘ziga emas, balki butun jamiyatga, ota-onasiga foyda olib kelsin. Bu konstitutsiyani har bir moddasi bizni shunga chorlaydi. Axir Konstitutsiya erkinlik va farovon hayot garovi hisoblanadi. 9 Shavkat Mirziyoyev Markaziy Osiyo birdamligi dunyo muammolarini hal etishda yordam berishi haqida // https://kun.uz/90670179?q=%2F90670179#!
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 80 2-Jadval. Milliy elementlarning zamonaviy kiyimlardagi qo‘llanilishi Milliy element Zamonaviy kiyimdagi qo‘llanilishi Suzani bezaklari Bluzkalar, yubkalar, shlyapalar Geometrik ornamentlar Sport kostyumlari, ko‘ylaklar Rang palitrasi (oq, qizil, ko‘k) Ofis kiyimlari, kechki liboslar Natijalar shuni ko‘rsatadiki, milliy liboslarning asosiy elementlari zamonaviy dizaynda o‘zining estetika va identifikatsiya rolini saqlab qolmoqda. Shu bilan birga, global moda trendlariga moslashgan holda yangi formalar va matolar qo‘llanilmoqda. XULOSA Ushbu maqola milliy va zamonaviy liboslar orasidagi bog‘liqlikni o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, milliy kiyim-kechaklarning rang, mato va naqsh elementlari zamonaviy liboslarda aks ettirilmoqda. Bu jarayon milliy madaniyatni saqlash, moda sanoatini rivojlantirish va yosh avlodni milliy qadriyatlar bilan tanishtirishga xizmat qiladi. Milliy liboslarning zamonaviy kiyimlarda qo‘llanilishi bir necha jihatdan foydali: Madaniy merosni saqlash: Milliy naqshlar va ranglar yosh avlodga o‘z tarixini eslatadi. Moda sanoatini rivojlantirish: Milliy elementlarni qo‘shish dizaynerlar uchun yangi ijodiy imkoniyatlar yaratadi. Ijtimoiy integratsiya: Milliy va zamonaviy kiyimlarning uyg‘unligi jamiyatdagi madaniy identifikatsiyani mustahkamlaydi. Savdo va eksport imkoniyatlari: Milliy naqshlar bilan boyitilgan zamonaviy liboslar xalqaro bozorga chiqarilganda raqobatbardosh bo‘ladi. Kelajakda milliy va zamonaviy liboslar bo‘yicha tadqiqotlarni chuqurlashtirish, texnologik matolar va barqaror dizayn elementlarini qo‘shish, shuningdek, yosh dizaynerlar orasida milliy motivlarni rivojlantirish bo‘yicha yangi strategiyalar ishlab chiqish tavsiya etiladi. Shu bilan birga, maktab va oliy ta’lim muassasalarida milliy
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 81 liboslar dizayni bo‘yicha kurslarni kengaytirish, talabalarni moda sanoatiga tayyorlashda muhim ahamiyatga ega. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR Abdurahmonov, Sh. — O‘zbek milliy kiyimlari tarixi — Toshkent: Fan, 2019, 128-bet Karimova, N. — Zamonaviy moda va milliy elementlar — Toshkent: “Moda nashr”, 2021, 56-bet Tursunov, A. — Milliy naqshlar va ularning dizayndagi qo‘llanilishi — Samarqand: “San’at va madaniyat”, 2020, 78-bet Rasulov, D. — Textil va mato tanlash asoslari — Toshkent: “Texnologiya”, 2018, 112-bet Islomova, L. — O‘zbekiston moda sanoatining rivojlanishi — Toshkent: “Innovatsion moda”, 2022, 92-bet Jalolov, R. — Milliy va zamonaviy kiyimlar integratsiyasi — Buxoro: “Madaniyat va dizayn”, 2021, 63-bet
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 82 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17943108 ИНТЕРРОГАТИВНОЕ ВЫСКАЗЫВАНИЕ КАК СРЕДСТВО РАСКРЫТИЯ ВНУТРЕННЕГО МИРА ГЕРОЯ (на материале романа Ф. М. Достоевского «Преступление и наказание») Калхназарова Гулшад Мухамедалиевна Каракалпакский государственный университет имени Бердаха АННОТАЦИЯ В статье рассматриваются интеррогативные высказывания как важнейший художественный инструмент Ф. М. Достоевского, используемый для раскрытия внутреннего мира персонажей, прежде всего Родионa Раскольниковa. На основе лингвостилистического и контекстуального анализа выявляются функции вопросительных конструкций в тексте романа, их роль в построении психологизма и философской проблематики произведения. Особое внимание уделено самоопросам героя, диалогам с Порфирием Петровичем и внутренней полифонии повествования. Включены прямые цитаты из романа. Работа оформлена в соответствии с требованиями ГОСТ Р 7.0.97–2016. Ключевые слова Достоевский; интеррогативное высказывание; вопрос; психологизм; внутренний мир героя; художественный текст; «Преступление и наказание». Введение Интеррогативные высказывания (вопросительные конструкции) представляют собой значимый элемент художественной речи, позволяющий
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 83 выявлять психологические процессы персонажей, а также создавать динамическую структуру повествования. В романе Ф. М. Достоевского «Преступление и наказание» вопросы становятся не только речевыми единицами, но и самостоятельными смысловыми механизмами, отражающими коллизии сознания героя. С первых страниц романа Раскольников проявляет склонность к самоопросу, внутреннему диалогу, мучительному самокопанию. Его вопросы нередко риторичны, эмоциональны, направлены не на поиск фактов, а на фиксацию внутреннего разлада. Как пишет Достоевский: «Что я делаю? Куда я иду? Неужели это возможно?» — эти вопросы не получают ответа, но раскрывают состояние героя. Цель исследования — определить роль интеррогативных высказываний как средства раскрытия внутреннего мира Раскольникова и других персонажей романа. Методы Для достижения цели исследования использованы следующие методы: 1. Лингвостилистический анализ, направленный на классификацию вопросительных конструкций в тексте. 2. Контекстуальный анализ, позволяющий установить связь вопросов с эмоциональными состояниями персонажей. 3. Сравнительно-интерпретационный метод, обеспечивающий сопоставление функций разных типов интеррогативных форм.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 84 Материалом исследования является текст романа Ф. М. Достоевского «Преступление и наказание» в академическом издании. Результаты 1. Интеррогативные высказывания как отражение внутреннего конфликта героя Внутренний монолог Раскольникова насыщен вопросами, которые фиксируют его психологическое напряжение. Самоопрашивание становится формой внутреннего дискурса. Герой размышляет: «Разве я старушонку убил? Я себя убил, а не старушонку!» — вопросновосклицательная форма подчеркивает трагическую раздвоенность его сознания. Такие вопросы демонстрируют его колебания между идеей «сильной личности» и нравственными нормами. Они не предполагают ответа: смысл их — в фиксации глубины внутреннего разлома. 2. Вопросы как средство взаимодействия персонажей Диалоги Раскольникова с Порфирием Петровичем построены на цепочках вопросов, которые становятся инструментом психологического давления. Порфирий спрашивает: «А не приходило ли вам в голову, что преступник всегда возвращается на место преступления?» — вопрос провоцирует эмоциональную реакцию героя, вскрывает скрытые мотивы. Вопросы здесь играют роль интеллектуальной игры: с одной стороны, они дают возможность Порфирию вести следствие «незаметно», с другой — помогают автору показать напряжённую борьбу характеров. 3. Интеррогативные конструкции как показатель динамики мышления Достоевский использует вопросы для создания эффекта ускоренного, хаотичного мышления героя. В сценах перед преступлением вопросы сменяются один за другим: «Да что же мне теперь делать? Успею ли?
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 85 Зачем я это затеял?» — поток вопросов отражает беспорядок идей и эмоциональное метание. Вопросительная форма усиливает драматизм, позволяет читателю почувствовать страх, сомнение и одновременно решимость персонажа. 4. Вопрос как философская категория Вопросительные конструкции в романе функционируют также как средство постановки философских проблем. Наиболее известный вопрос Раскольникова звучит как формула его теории: «Тварь ли я дрожащая, или право имею?» Это не просто сомнение героя — это ключевая философская проблема романа, определяющая весь его духовный путь. Достоевский через вопрос поднимает темы морали, свободы, ответственности и человеческой природы. Интеррогативность превращается в механизм философской рефлексии. Обсуждение Результаты исследования показывают, что вопросы в романе выполняют многоплановые функции. Они помогают автору раскрыть внутренний мир героя, описать его состояние, показать развитие его мысли. Интеррогативные формы служат важнейшим средством создания психологической глубины текста. Важно отметить, что вопросы в романе не только фиксируют состояние героя, но и направляют сюжет. Самоопрашивание подталкивает Раскольникова к признанию, вопросы Порфирия — к осознанию неизбежности наказания, вопросы Сони — к духовному очищению. Таким образом, интеррогативные конструкции встроены в структуру нравственного и сюжетного развития героя. Дополнительный анализ: интеррогативность и полифония у Достоевского Особое значение имеет рассмотрение интеррогативных высказываний в связи с полифоническим принципом Достоевского, о
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 86 котором писал М. М. Бахтин. Вопросы в романе — это не только элемент внутренней речи героя, но и форма сосуществования множества голосов, вступающих в диалог внутри его сознания. Раскольников сталкивается с собственными идеями, сомнениями, страхами, которые приобретают характер самостоятельных «внутренних собеседников». Бахтин подчёркивал, что у Достоевского «чужая речь внутри героя звучит как полноценный голос». Именно вопросительная форма позволяет передать эту особенность: внутренние голоса героев не утверждают, а спрашивают, сомневаются, противоречат друг другу. Например, в эпизоде после преступления Раскольников внутренне восклицает: «Может быть, всё это сон? Может быть, я не сделал этого?» — здесь формируется диалог между сознанием, признающим вину, и сознанием, пытающимся от неё уйти. Интеррогативность выступает способом репрезентации внутренней многоголосости, что является уникальной чертой поэтики Достоевского. Интеррогативные высказывания в системе мотивов романа Вопросительная структура связана и с мотивной организацией романа. Достоевский часто использует повторяющиеся вопросы для усиления ключевых тем: Мотив страха Раскольников неоднократно задаёт себе вопросы, связанные с возможностью разоблачения: «Узнали? Видели? Поняли?» Повтор создаёт ощущение навязчивой мысли, психологического давления, которое герой не может преодолеть. Мотив вины и раскаяния После убийства он спрашивает: «Зачем я это сделал? Стоило ли?» — эти вопросы возвращают его в точку, где моральный закон вступает в конфликт с его теорией.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 87 Мотив бунта Раскольников стремится утвердиться как «сильная личность» и потому спрашивает: «Почему я не имею права переступить? Что делает людей равными?» Через вопросы автор раскрывает философские основания бунта. Таким образом, интеррогативные формы становятся частью системы мотивов, связывая психологический, сюжетный и философский уровни романа. Интеррогативность в диалогах как средство скрытого конфликта Вопросительная форма используется Достоевским в диалогах для передачи скрытого напряжения между персонажами. Например, в разговоре Сони и Раскольникова вопросы работают как ступени на пути к признанию. Соня спрашивает: «Что вы наделали?», «Разве вы право имели?» Эти вопросы не просто описывают её эмоциональную реакцию, но и становятся нравственным зеркалом для героя. Он вынужден отвечать — сначала уклончиво, затем честнее. В диалогах с матерью и Дуней вопросы показывают отчуждение: «Что вы, Роман? Что с вами происходит? Почему вы избегаете нас?» — эти вопросы выражают тревогу близких и подчеркивают внутренний разрыв героя с семьёй. Таким образом, интеррогативность выступает также механизмом драматического взаимодействия между героями. Интеррогативные высказывания в кульминационных сценах Вопросы усиливают напряжение в ключевых сюжетных моментах. Во время допроса Порфирия Петровича вопросы следователя обладают скрытым психологическим воздействием. Например: «А если бы вы, Родион Романович, всё-таки были на месте преступления?» — формально это вопрос, но фактически — обвинение.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 88 Порфирий мастерски использует вопросы как инструмент расшатывания психологической защиты героя. Он не утверждает, а задаёт вопросы, но эти вопросы подводят Раскольникова к моменту внутреннего признания. Кульминационная сила вопроса проявляется и в сцене признания Соне: «Идти ли мне с повинной?» — вопрос становится точкой нравственного выбора. Значение интеррогативности для понимания авторской позиции Вопросы присутствуют не только в речи персонажей, но и в авторском повествовании. Достоевский нередко прибегает к риторическим вопросам, чтобы подчеркнуть эмоциональную или философскую напряжённость момента. Например: «Но мог ли он быть спокоен после сделанного?» — этот авторский вопрос направляет читателя в нужную эмоциональную тональность. Авторская интеррогативность выполняет две функции: - задаёт тон повествования, формируя эмоциональное поле; - выражает скрытую полемику автора с идеями своего героя. Эта особенность усиливает философский слой романа. Заключение Интеррогативные высказывания в романе «Преступление и наказание» являются ключевым элементом художественной системы Достоевского. Они служат средством раскрытия внутреннего мира Раскольникова, способом передачи динамики его мышления и формой выражения философских конфликтов. Анализ показывает, что вопросы выполняют следующие функции: - отражают внутреннюю раздвоенность героя; - помогают раскрыть отношения между персонажами; - усиливают психологизм повествования; - формируют философский уровень романа.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 89 Без анализа вопросительных конструкций невозможно понять развитие героя и основную идею произведения. СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ 1. Достоевский Ф. М. Преступление и наказание. — М.: Художественная литература, 2020. 2. Бахтин М. М. Проблемы поэтики Достоевского. — М.: Азбука, 2019. 3. Лотман Ю. М. Анализ художественного текста. — СПб.: ИскусствоСПБ, 2021. 4. Ковалев С. В. Психологизм русской классической литературы XIX века. — М.: Наука, 2018. 5. Фридлендер Г. М. Творчество Достоевского. — Л.: Наука, 1985. 6. Гроссман Л. П. Достоевский. — М.: Молодая гвардия, 2007. 7. Касаткина Т. А. Достоевский как философ и богослов. — М.: Водолей, 2015.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 96 Ключевые слова: игры, умственное развитие, дошкольное образование, восприятие, внимание, мышление, память, способности, учебный процесс, процесс, мышление, дидактическая игра. ABSTRACT This article provides information about intellectually stimulating games for preschool-aged children, including the purpose, objectives, and methods of conducting these games. These games are primarily designed for children in school preparatory groups and aim to foster the mental development of children in preparation for their school education. Keywords: games, mental development, preschool education, perception, attention, thinking, memory, ability, learning process, process, reasoning, didactic game. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarining maktabga tayyorlov guruhlarida harakatli o‘yinlar va shu bilan bir qatorda bolalarning intellectual qobilyatlarini rivojlantiruvchi o‘yinlar ham o‘tkazish lozim. Bu o‘yinlar bolalarni idroki, diqqati, tafakkuri, xotirasi va ijtimoiy-hissiy jarayonlarni rivojlantirish va shu asosda bolani maktabdagi ijtimoiy hamda o‘quv jarayonlariga aqliy jihatdan tayyorlashga xizmat qiladi. Bunday o‘yinlarga quyidagi o‘yinlarni kiritishimiz mumkin: “Juftini top” (Aqliy (intellektual) rivojlantiruvchi didaktik o‘yin.) Maqsad: Bolalarda e’tibor, fikrlash, diqqat hamda eslab qolish qobiliyatini rivojlantirish. O‘yin qoidasi: Stol ustiga bir tomoni rasmli bir tomoni rasmsiz bo‘lgan kartochkalar rasmi pastga qaratib qo‘yiladi. Kartochkalarda shakl, rang yoki buyumlarning rasmi bo‘lishi mumkin. Rasmlarda bir necha juft bir xil predmetlar tasvirlangan bo‘lishi kerak. Bolalarning barchasi kartalar joylashtirilgan stol atrofida
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 97 joylashadilar. Qatnashchi bola chiqib 2 ta kartochkani ochadi va qanday rasmlar chiqqanini bolalarga ko‘rsatadi. Agar 2 ta bir xil rasm chiqsa, qatnashchi bola rasmdagi predmetning xususiyatlarini aytadi, agar bir xil rasm chiqmasa rasmlarni o‘girib yana joyiga qo‘yadi. Kuzatayotgan bolalar barcha rasmlarni va ularning joylashgan o‘rnini eslab qolishga harakat qilishlari va bir xil rasmlarni topishga harakat qilishlari kerak bo‘ladi. O‘yin oxirida kim ko‘p karta yig‘ib olgan bo‘lsa shu bola o‘yin g‘olibi bo‘ladi. Natija: Bolalarda diqqat, xotira, tafakkur rivojlanadi hamda bolalar jamoaviy ishlash ko‘nikmalari mustahkamlanadi. Bundan tashqari, rasmlardagi predmetlarning xususiyatlarini aytish jarayonida bolalar o‘z tajribalari va bilimlarini namoyon qilishlariga imkon yaratiladi. “Jenga boom” (Didaktik – koordinatsion va jamoaviy o‘yin) Maqsad: Bolalarda e’tibor, mantiqiy fikirlash, mayda motorika va muvozanatni saqlash, kuzatuvchanlik, mustaqil qaror qabul qilish hamda hamkorlikda ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish, guruh bilan ishlash, navbat kutish va tartibni saqlash madaniyatini shakllantirish. O‘yin qoidasi: 1. Har bir bola navbati bilan bitta jenga bo‘lagini minoradan chiqaradi. 2. Chiqarilgan bo‘lak minoraning ustiga ehtiyotkorlik bilan qo‘yiladi. 3. Kim minorani qulatib yuborsa, unga “Boom!” deyiladi. 4. O‘yin sabrlilik, muvozanat va e’tibor bilan o‘ynaladi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 98 “Jenga boom” o‘yini 1970-yil Lesli Skot tomonidan yaratilgan. O‘yinni dastlab o‘zining farzandlari uchun yaratgan va o‘yin shunchaki kubiklarni chetga surib qo‘yish orqali o‘ynalgan. Keyinchalik Lesli Skot o‘yinni murakkablashtirgan va minora orasidan olingan kubiklar minora ustiga qo‘yish orqali takomillashtirilgan. “Geo doska bilan shakllarni yasaymiz” (Didaktik o‘yinlar toifasiga kiradi va tasviriy san’at, matematika hamda maktabgacha ta’limda sensor rivojlanish mashg‘ulotlarida keng qo‘llaniladi. Inklyuziv guruhlardada ham qo‘llanilishi mumkin.) Maqsad: Bolalarni geometrik shakllar haqidagi bilimlarini mustahkamlash, qo‘l barmoqlari harakati va mayda motorikani rivojlantirish. Kuzatish, tafakkur va fazoviy tasavvurni shakllantirish. O‘yin qoidasi: 1. Tarbiyachi bolalarga geo doskani va rezinkalarni tarqatadi. 2. Tarbiyachi aytadi: “Keling endi doskamizda kvadrat shaklini hosil qilamiz”! “Endi uni to‘g‘ri to‘rtburchakka aylantiraylik”! “Kim endi chiroyli uchburchak yasaydi?”
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 99 3. Har bir bola rezinkani mixlar orasiga tortib, shakl hosil qiladi. 4. So‘ngra shakl nomini aytadi, bolalar birgalikda takrorlaydi. 5. Tarbiyachi savol beradi: “Bu shaklning nechta tomoni bor?” “Kvadrat va to‘g‘ri to‘rtburchakning qanday farqi bor?” Bunday o‘yinlarni tashkil qilish bolalarda ta’limiy jarayonga bo‘lgan qiziqishni oshiradi, bolalarni aqliy va mantiqiy qobilyatlarini rivojlantirishda juda katta yordam beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 22-dekabrdagi 802-son qarori. 2. O‘zbekiston Respublikasining “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risidagi”qonuni 3. M.F.Dadaxodjayeva, K. Murotmusayev, F.Abdullayeva “Yosh psixologiyasi”. Darslik. Toshkent-2024 4. F.Abdullayeva. “Bolalar psixologiyasi va psixodiagnostikasi”. O‘quv qo‘llanma. Toshkent-2025 5. www.ziyonet.uz. 6. www.pedagog.uz. 7. www. tdpu. uz. 8. www. edu. uz
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 100 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17943266 ЎҚУВЧИЛАРНИНГ ЎҚУВ-БИЛИШ ФАОЛЛИГИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ ДОЛЗАРБ ПЕДАГОГИК МУАММО СИФАТИДА Аннаева Мая Раджапбаевна Нукус давлат педагогика институти Бошланғич таълим кафедраси ўқитувчиси АННОТАЦИЯ Мазкур мақолада ўқувчиларнинг ўқув-билиш фаоллигини ривожлантириш замонавий таълим тизимидаги долзарб педагогик муаммо сифатида таҳлил қилинган. Таълим жараёнида фаол билиш муҳитини яратишнинг назарий асослари, ўқув-билиш фаоллиги тушунчасининг моҳияти ва таркибий компонентлари ёритилган. Шунингдек, интерактив, муаммоли ва лойиҳа асосидаги таълим усуллари, ахборот-коммуникация технологияларидан фойдаланиш орқали ўқувчиларнинг мустақил фикрлаш, ижодий ёндашув ва танқидий таҳлил қилиш қобилиятларини ривожлантириш имкониятлари кўрсатиб берилган. Мақолада Ўзбекистон Республикасида таълим соҳасида қабул қилинган қонун ва меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар асосида ўқув-билиш фаоллигини оширишнинг амалий аҳамияти асослаб берилган. Калит сўзлар: ўқув-билиш фаоллиги, фаол таълим, интерактив усуллар, муаммоли таълим, лойиҳа фаолияти, рақамли таълим, мустақил фикрлаш, педагогик технологиялар, таълим самарадорлиги. Ҳозирги замон таълим тизими жадал ривожланиш босқичини кечирмоқда. Янги педагогик технологиялар, рақамли муҳит ва компетенциявий ёндашув
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 101 асосида таълимни ташкил этиш давлат сиёсати даражасида устувор йўналиш этиб белгиланган. “Янги Ўзбекистон таълими” Концепцияси: Муаммо асосидаги таълим ва фанлар орасидаги интеграцияни кучайтириш орқали ўқувчиларнинг танқидий фикрлаш ва мустақил ўрганиш қобилиятларини ривожлантиришга урғу қаратилган. Шунингдек, амалий тажрибаларда, мактабларда фанлар орасидаги интеграция ва лойиҳа асосидаги таълим бўйича пилот дастурлар амалга оширилмоқда. Олий таълим муассасаларида, жумладан Тошкент давлат педагогика университети ва бошқа йирик университетларда, интегратив таълим технологиялари ва инновацион педагогик методлар бўйича тажриба алмашинуви олиб борилмоқда. Ахборот технологиялари ва электрон таълим платформалари орқали фанларни интеграциялаш ва интерактив ўқитиш методлари тадбиқ этилмоқда. Шу жумладан, муаммолар ва имкониятлари, ўқитувчиларнинг интегратив ёндашув бўйича малакаси турлича ва бундай методларни кенг миқёсда қўллашда қийинчиликлар мавжуд. Шу билан бирга, халқаро тажриба ва педагогик технологияларни жорий этиш орқали ўқувчиларнинг ижодий ва танқидий фикрлашини ривожлантириш имкониятлари ортиб бормоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПФ-5847-сонли Фармони “2019–2030 йилларда Олий таълим тизимини ривожлантириш концепцияси тўғрисида” (30.10.2019 й.) таълим мазмунини модернизация қилиш, ўқув жараёнларига илғор халқаро тажрибаларни жорий этиш ва фаол ўқув муҳитини шакллантириш вазифаларини белгилаб берди [1. 25-30 б]. Шунингдек, 2025 йил 5 майдаги ПФ-76-сонли Президент Фармони “Маълумот хизматлари сифатини таъминлаш ва таълим хизматлари тизимини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” ҳужжатида таълим жараёнини фаоллаштириш, рақамли таълим технологияларини жорий этиш ҳамда ўқувчиларнинг мустақил билим олиш қобилиятини ривожлантириш вазифалари белгиланди [2. 28 б].
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 102 Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида”ги Қонуни (2020 й. 23 сентябрдаги № ЗРУ-637)да ҳам таълимнинг асосий принципларидан бири сифатида “ўқувчиларда мустақил билим олиш ва ижодий фикрлаш кўникмаларини ривожлантириш” белгилаб қўйилган [3]. Бу ҳужжатлардан келиб чиқиб, ўқувчиларнинг ўқув-билиш фаоллигини ривожлантириш масаласи нафақат назарий, балки амалий аҳамиятга ҳам эга долзарб педагогик муаммо ҳисобланади. 1. Ўқув-билиш фаоллиги тушунчаси ва моҳияти Педагогик адабиётларда “ўқув-билиш фаоллиги” деганда ўқувчининг билим олиш жараёнидаги онгли, мақсадли ва ижодий ҳаракатлар тизими тушунилади. У шахснинг билим эгаллашдаги ички эҳтиёжи, мотивацияси ва билиш амалиётидаги фаол иштирокини қамраб олади [4.56-63 б]. Л. С. Виготский таъкидлаганидек, билиш фаолияти ижтимоий муҳит ва мулоқот орқали шаклланади, яъни шахс фақатгина фаол иштирок орқали билимни ўзлаштира олади [5.112-118 б]. Ўқув-билиш фаоллигининг асосий таркибий қисмлари қуйидагича: - мотивацион компонент – билим олишга бўлган қизиқиш ва эҳтиёж; - мазмуний компонент – ўқув фаолияти мазмуни ва билиш усуллари; - ижодий-амалий компонент – мустақил изланиш, тажриба орқали билим яратиш; - рефлексив компонент – фаолият натижасини таҳлил қилиш ва хулоса чиқариш. [6.75-82 б] 2. Ўқув-билиш фаоллигини ривожлантиришнинг педагогик аҳамияти Ўқув-билиш фаоллиги таълим самарадорлигини белгилайдиган асосий омиллардан биридир. Фаол ўқувчи билимни пассив қабул қилмайди, балки уни мустақил изланиш ва мулоҳаза орқали ўзлаштиради. Бу жараёнда ўқувчи шахснинг фаоллиги, ижодкорлиги ва масъулияти кучаяди [7. 41-46 б].
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 103 Таълим жараёнида фаолликни ошириш - таълимни шахсга йўналтирилган ҳолда ташкил этишга олиб келади [8. 22-27 б]. Бундай ёндашув “Таълим тўғрисида”ги Қонун ва Президент қарорларида ҳам белгиланган [3; 1]. 3. Ўқув-билиш фаоллигини ривожлантириш усуллари ва воситалари. Замонавий педагогик амалиётда ўқувчиларнинг билиш фаоллигини ошириш учун қуйидаги усул ва воситалар самарали ҳисобланади: 1. Интерактив усуллар - “Фикрлар давраси”, “Мозок штурми”, “Аквариум” каби усуллар ўқувчиларни мулоқотга ва ҳамкорликка ундайди [9. 102–108 б]; 2. Муаммоли таълим – муаммоли вазият орқали билимни мустақил излаш ва хулоса чиқаришга ўргатади [7. 43 б]; 3. Лойиҳа фаолияти - амалий иш орқали ижодий фикрлашни ривожлантиради [6. 80 б]; 4. Ахборот-коммуникация технологиялари (АКТ) - рақамли ресурслар орқали билимни излаш ва таҳлил қилиш имконини яратади [8. 55 б]; 5. Дифференциал ва индивидуал ёндашув - ҳар бир ўқувчининг қобилияти ва қизиқишига мос таълимни таъминлайди [10. 67-72 б]. Таълим жараёнида фаол билишни ривожлантириш бугунги рақамли асрда жуда муҳим аҳамият касб этмоқда. Ўқувчи ахборотни қабул қилувчи эмас, балки уни таҳлил қилувчи ва яратувчи шахсга айланиши зарур. Бу Президент фармон ва қарорларида белгиланган таълим ислоҳотларининг асосий мақсадларидан биридир [1; 2; 3]. Бундай ёндашув таълимнинг барча босқичларида, мактабдан тортиб олий таълимгача фаол билиш муҳитини яратишни тақозо этади. Ўқувчиларнинг ўқув-билиш фаоллигини ривожлантириш - замонавий педагогиканинг энг муҳим вазифаларидан бири ҳисобланади. Чунки жамият тараққиёти фақат билимга эмас, балки билимни амалда қўллай оладиган, мустақил фикрлайдиган ва ижодкор шахсларга таянади. Шу нуқтаи назардан,
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 104 ҳар бир таълим муассасасида фаол, мустақил ва масъулиятли ўқувчи шахсини шакллантириш масаласи долзарб аҳамият касб этади. Ўқув-билиш фаоллиги - бу фақат билимни ўзлаштириш эмас, балки билиш фаолиятига онгли равишда киришиш, уни ижодий қайта ишлаш ва амалий қўллаш қобилиятидир. Ўқувчида шундай фаолликни шакллантириш орқали у нафақат мавжуд ахборотни ўзлаштиради, балки янги билимни яратиш жараёнида иштирок этади. Бу эса таълим самарадорлигини сифат жиҳатидан янги босқичга кўтаради [4. 56–63 б]. Педагогик жараёнда фаол ўқув муҳитини яратиш - ўқувчининг ички мотивациясини кучайтириш, мустақил фикрлашга ундаш ва ахборотни таҳлил қилиш кўникмаларини ривожлантириш билан узвий боғлиқ. Бу вазифаларни амалга оширишда интерактив, муаммоли ва лойиҳавий таълим усуллари муҳим рол ўйнайди. Айниқса, рақамли технологиялар, виртуал лабораториялар ва онлайн таълим платформаларидан самарали фойдаланиш ўқувчиларнинг билиш фаоллигини сезиларли даражада оширади [9. 102–108 б]. Шунинг учун ҳар бир педагог ўз фаолиятида қуйидаги вазифаларга алоҳида эътибор қаратиши зарур: - ўқувчиларда билимга қизиқиш ва изланиш эҳтиёжини уйғотиш; - фаол иштирокни талаб қилувчи интерактив усуллардан самарали фойдаланиш; - мустақил ишлаш ва ахборотни таҳлил қилишга йўналтирилган топшириқларни қўллаш; - ҳар бир ўқувчининг шахсий қобилияти ва тафаккур даражасига мос таълим муҳитини яратиш; - таълим жараёнида мотивация ва рағбатлантириш усулларини тизимли равишда ишлаб чиқиш. Шунингдек, таълим муассасаларида педагоглар учун доимий малака ошириш дастурлари ва методик семинарларни ташкил этиш ҳам ўқув-билиш фаоллигини ривожлантиришнинг муҳим шарти ҳисобланади. Чунки замонавий
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 105 педагог фақат билим берувчи эмас, балки ўқувчининг ижодий ва тафаккурий ўсишини таъминловчи раҳнамодир. Хулоса қилиб айтганда, ўқув-билиш фаоллигини ривожлантириш - бу таълим тизимидаги барча ислоҳотларнинг марказий ғоясидир. Бу жараён орқали нафақат ўқувчиларнинг билим сифати, балки уларнинг ижтимоий фаоллиги, мустақил қарор қабул қилиш қобилияти ва инновацион тафаккури ҳам ривожланади. Шу сабабли, бу масала давлат таълим сиёсатида устувор йўналиш сифатида белгиланган ва уни амалга ошириш ҳар бир таълим муассасаси олдидаги долзарб вазифа ҳисобланади. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР 1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПФ-5847-сонли Фармони. “2019–2030 йилларда Олий таълим тизимини ривожлантириш концепцияси тўғрисида”. 30.10.2019 й. https://lex.uz/docs/4576842 2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПФ-76-сонли Фармони. “Маълумот хизматлари сифатини таъминлаш ва таълим хизматлари тизимини такомиллаштириш тўғрисида”. 05.05.2025 й. https://president.uz/uz/lists/view/6375 28 б. 3. Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида”ги Қонуни. № ЗРУ-637, 23.09.2020 й. https://lex.uz/docs/5013007 . 4. Бобомуродов Ҳ. Замонавий таълим технологиялари.Дарслик. Самарқанд: СамДУ нашриёти, 2020 й. 210 б. 5. Выготский Л. С. Педагогик психология. Монография. Москва: Педагогика, 1991 г. 480 с. 6. Жўраева Д. Шахс фаоллиги ва мустақил таълим. Ўқув қўлланма. Тошкент: Университет, 2023 й. 192 б. 7. Шодмонов У. Муаммоли таълим назарияси. Монография. Тошкент: Истиқбол, 2019 й. 160 б.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 112 Discussion The results demonstrate that metaphor and simile are indispensable tools for constructing emotional experience in contemporary fiction. Their cognitive function aligns with Lakoff and Johnson’s view that metaphor shapes thought, suggesting that authors rely on these devices to model emotional worlds for readers. The vivid imagery and sensory grounding they provide echo Leech’s argument that stylistic choices enhance aesthetic value. Their emotional effectiveness stems from their ability to externalize inner experiences. By comparing emotions to familiar physical phenomena storms, flames, trembling leaves writers allow readers to access feelings that might otherwise remain abstract or inaccessible. This supports Naciscione’s claim that figurative language adds emotive evaluation, shaping not only what readers understand but how they feel. Furthermore, metaphor and simile play a crucial role in generating empathy and psychological immersion. In 21st century fiction, which often centers on trauma, identity crises, and psychological complexity, figurative language becomes an ethical tool that fosters connection between reader and character. However, the study is limited by its qualitative nature and broad data set. Future research could employ empirical reader-response methods or corpus stylistics to examine which types of figurative comparisons most effectively evoke emotional engagement. Conclusion Metaphor and simile play a decisive role in shaping emotional response in 21st century fiction. Their ability to visualize abstract feelings, intensify emotive content, guide empathy, and enrich narrative atmosphere makes them essential components of contemporary literary style. Metaphor offers depth and interpretive richness, while simile provides clarity and vividness, and together they create emotionally resonant storytelling that aligns with modern readers’ expectations for psychological realism. Their continued prominence reflects the enduring connection between figurative language, cognition, and human emotion.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 113 REFERENCES 1. Dickinson E. Selected Poems. (2010) Harward University Press. 2. Galperin I. R. Stylistics. (1981) Moscow. Higher school Publishing. 3. Halliday M. A. K. Language as Social Semiotic. (1978) Baltimore. University Park Press. 4. Lakoff G., & Johnson M. (1980). Metaphors We Live By. University of Chicago Press. 5. Leech G. (1969) A Linguistic Guide to English Poetry. Oxford University Press. 6. Naciscione A. (2010) Stylistic Use of Phraseological Units in Discourse. John Benjamins Press. 7. Richards I. A. (1936) The Philosophy of Rhetoric. Oxford University Press. 1936. 8. Ullmann S. (1962) Semantics. Blackwell Press. ‘
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 114 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17943384 THE EXPRESSIVE AND STYLISTIC ROLE OF EPITHET IN LITERATURE Isroilova Moxinabonu Ma’rufovna 4th year Student, The Department of Foreign Language and Literature, National University named after Mirzo Ulugbek, [email protected] ABSTRACT In this paper, the stylistic and expressive potential of the epithet is investigates within the broader theoretical framework of modern linguistics and literary stylistics. Drawing upon the scholarly contributions of Galperin, Vinogradov, Leech, Short, Abrams, and others, the research analyzes the structural classifications, semantic categories, and functional roles of the epithet as a central expressive means. The study illustrates that the epithet serves not only as a descriptive modifier but as a complex semiotic unit that encodes authorial intention, emotional evaluation, and figurative meaning. The findings shows that epithets constitute an essential component of literary discourse, functioning as mechanisms of imagery formation, emotional intensification, conceptual foregrounding, and character representation. Keywords: epithet, stylistics, expressive means, semantic evaluation, imagery, literary discourse.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 115 Introduction The epithet has long been identified as one of the most productive and multifunctional stylistic devices employed in literary communication. Originating from the Greek term epitheton, meaning “added” or “attributed,” the epithet is traditionally defined as a lexically or grammatically marked unit that assigns a particular quality, like descriptive, emotional, evaluative, or metaphorical that to an object, person, or phenomenon. Through this attributive function, epithets exceed the boundaries of ordinary description and assume a central role in the artistic shaping of meaning. In this paper, special attention is provided to the stylistic and expressive functions of epithets in literary language. Modern stylistics views the epithet as a linguistic mechanism through which writers achieve emotional impact, subjective coloring, and semantic intensification. The need for this study derives from the important role epithets play not only in shaping imagery but also in the broader communicative intention of the author, including attitude, worldview, cultural symbolism, and aesthetic design. This paper aims to give a comprehensive theoretical overview of the epithet by examining its classifications, functional properties, and expressive potential. By synthesizing existing scholarly perspectives, the present research contributes to a deeper understanding of the epithet’s role in the interpretive and stylistic analysis of literary texts. Literature Review The theoretical foundations of epithet explore are closely associated with the works of prominent linguists and stylisticians. According to I. R. Galperin, the epithet is recognized as a stylistic device based on the interplay between logical meaning and emotional-evaluative meaning. He emphasizes that epithets serve as “semantic intensifiers” that reinterpret reality through the author’s subjective lens. V. V. Vinogradov views the epithet as a powerful means of creating poetic imagery, arguing
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 116 that it transforms neutral lexical units into expressive, image-bearing forms that reveal both the objective characteristics of the object and the speaker’s emotional attitude toward it. G. Leech and M. Short highlight the function of foregrounding, explaining that such elements break linguistic automatism and draw special attention to selected features. M. H. Abrams underscores the historical continuity of epithets, noting their prevalence across literary traditions from classical epic poetry to contemporary narrative fiction, where they serve as markers of emotional resonance, thematic symbolism, and narrative rhythm. Contemporary stylistic scholarship mentions the multifunctionality of the epithet, recognizing its role in semantic innovation, cognitive framing, and pragmatic influence on the reader’s interpretation. Methodology In this paper, the methodological framework is studied in theoretical-descriptive analysis, drawing on established principles of literary stylistics and functional semantics. The research procedure includes the following steps: 1. Conceptual clarification - a detailed synthesis of definitions provided by leading scholars is conducted to establish a precise theoretical understanding of the epithet as a stylistic category. It offered by Galperin (1981), Vinogradov (1971). 2. Systematic classification - epithets are categorized according to structural (simple, compound, extended), semantic (metaphorical, transferred, evaluative), and functional criteria, based on the typologies found in stylistic literature. 3. Comparative analysis of scholarly viewpoints - the study compares analytical models proposed by Galperin, Vinogradov, Kukharenko, Abrams, and others, to identify common theoretical patterns and distinctive perspectives. 4. Functional interpretation - the expressive and communicative functions of the epithet are interpreted through the lens of stylistic theory, focusing on its role in emotional intensification, imagery formation, and semantic foregrounding. 5. Synthesis of findings - theoretical insights are integrated into a coherent framework that elucidates the epithet’s significance within literary discourse. Since this
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 117 paper is conceptual rather than empirical, no primary corpus or text-specific data are used. The emphasis is entirely on theoretical interpretation supported by stylistic scholarship. Discussion The epithet is best understood as a semantic device that functions at the intersection of description and evaluation. It reflects not only an objective features but also an interpretive stance shaped by authorial intention. From a stylistic perspective, the epithet introduces emotional nuance and figurative coloring into the text, thereby mediating between the literal meaning and the aesthetic effect. Scholars identify several major types of epithets: • Simple epithets - single adjectives (e.g., silent night, cruel storm) that modify nouns by adding emotional or descriptive detail. (Galperin 1981) • Compound epithetsmulti-word or hyphenated modifiers (e.g., snow-white mountains, heart-wrenching cry), serving to intensify imagery. • Extended (phrasal) epithets - full attributive phrases (e.g., a man of unshakeable resolve) that provide deeper psychological insight. • Traditional (fixed) epithets - recurrent expressions typical of classical literature (e.g., rosy-fingered dawn), contributing to rhythmic and cultural continuity. • Transferred epithets - attributes logically belonging to a person but applied to an object (e.g., a sleepless night), creating a poetic or atmospheric effect. • Metaphorical epithets - figurative modifiers (e.g., iron will, golden heart) that convey symbolic or metaphorical meaning. • Antithetical epithets - combinations of opposing qualities (e.g., sweet sorrow) that express emotional tension or paradox. Each type plays a distinct role in shaping the stylistic texture of a literary work. The epithet fulfills several key functions: a. Imagistic function - epithets enhance visual, auditory, and emotional imagery, creating vivid mental pictures that intensify the aesthetic impact of the text.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 118 b. Emotive function - by conveying feelings such as admiration, irony, bitterness, or compassion, epithets enable the writer to embed emotional subtext into seemingly neutral descriptions. c. Evaluative function - they express subjective judgment and value orientation, helping to reveal ideological, ethical, or personal attitudes. d. Characterological function - epithets reveal psychological traits, moral qualities, and behavioral patterns, contributing to deeper characterization. e. Pragmatic function - epithets influence reader perception, guiding emotional response and shaping interpretive stance. f. Aesthetic function - they contribute to the stylistic harmony of the text, enriching rhythm, sound pattern, and overall artistic structure. In this paper, these functions are interpreted as interdependent components of the epithet’s broader expressive potential. Results The findings of this paper indicate that the epithet functions as a multidimensional stylistic unit whose expressive potential extends far beyond simple description. The theoretical analysis demonstrates that epithets participate actively in the construction of literary imagery, shaping the emotional and evaluative tone of the text. Through their semantic richness, they allow the author to convey subtle shades of meaning, highlight salient features of characters or events, and introduce symbolic depth into narrative contexts. The examined theories confirm that epithets serve as markers of the author’s subjective stance, guiding the reader toward particular interpretations while enhancing the aesthetic texture of the discourse. As scholars consistently emphasize, the epithet plays a central role in achieving expressiveness, foregrounding key concepts, and enriching the artistic structure of literary language. Taken together, the results suggest that the epithet should be viewed not as an optional stylistic embellishment, but as an essential mechanism through which literature communicates emotional resonance, evaluative perspective, and imaginative vision.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 119 Conclusion The present paper has concluded that the epithet represents a highly versatile and semantically rich stylistic device central to literary expression. Its capacity to encode emotional, evaluative, and symbolic meaning makes it an essential component of literary discourse. Through its diverse structural forms and expressive functions, the epithet contributes to the creation of imagery, the representation of character psychology, and the articulation of authorial attitude. As theoretical scholarship consistently demonstrates, the epithet plays a foundational role in shaping the aesthetic and communicative dimensions of literary texts. Further research may extend this theoretical framework to empirical analysis of specific literary works, where the epithet’s expressive power operate within concrete artistic contexts. REFERENCES 1. Abrams, M. H. (1999). A glossary of literary terms (7th ed.). Harcourt Brace College Publishers. 2. Galperin, I. R. (1981). Stylistics. Higher School Publishing. 3. Kukharenko, V. A. (2003). A book of practice in stylistics (4th ed.). Higher School. 4. Leech, G. N., & Short, M. (2007). Style in fiction: A linguistic introduction to English fictional prose (2nd ed.). Pearson Education. 5. Simpson, P. (2004). Stylistics: A resource book for students. Routledge. 6. Vinogradov, V. V. (1971). The Russian language. Progress Publishers.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 120 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17943547 PESHKO‘ TUMANI MIKROTOPONIMYASINING LINGVISTIK TADQIQI Jo‘rayeva Zuxroxon Buxoro davlat universiteti O‘zbek tilshunosligi va jurnalistika kafedrasi o‘qituvchisi ANNOTATSIYA Ushbu maqolada Peshko‘ tumani mikrotoponimiyasining lingvistik xususiyatlari ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqot jarayonida mikrotoponimlarning tarkibiysemantik tuzilishi, etimologik asoslari, mahalliy sheva elementlari bilan bog‘liqligi hamda ularning hududning tabiiy-geografik va tarixiy-madaniy omillari bilan uzviy aloqasi yoritiladi. Maqolada turkiy, fors-tojik va arabiy qatlamlar ishtirokida shakllangan nomlarning leksik va grammatik xususiyatlari aniqlanadi, mikrotoponimlarda aks etgan dialektal fonetik o‘zgarishlar, tarixiy nomlash an’analari va ularning semantik tasnifi bayon etiladi. Kalit so‘zlar: mikrotoponimiya, Peshko‘ tumani, lingvistik tahlil, etimologiya, semantika, toponimika, dialektologiya АННОТАЦИЯ В статье проводится лингвистический анализ микротопонимии Пешко’ района. Исследование охватывает структурно-семантические особенности микротопонимов, их этимологические основания, взаимодействие с местными диалектными элементами, а также связь топонимических единиц с природногеографическими и историко-культурными факторами региона
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 121 Ключевые слова: микротопонимия, Пешко’ район, лингвистический анализ, этимология, семантика, топонимика, диалектология ANNONTATION This article presents a linguistic analysis of the microtoponymy of the Peshko‘ District. The study examines the structural and semantic features of microtoponyms, their etymological foundations, and their interaction with local dialectal elements, as well as their connection to the natural-geographical and historical-cultural factors of the region. Keywords: microtoponymy, Peshko‘ District, linguistic analysis, etymology, semantics, toponymy, dialectology KIRISH Tilshunoslikning toponimika sohasi geografik nomlarning kelib chiqishi, tuzilishi va semantik mazmunini o‘rganish orqali xalqning tarixiy-madaniy merosini yoritadi. Ushbu tizimning eng mayda, ammo mazmunan eng boy qatlamini mikrotoponimlar tashkil etadi. Mikrotoponimlar hududning real geografik muhitini, tarixiy jarayonlarini, etnik tarkibini va mahalliy aholining til madaniyatini aks ettiruvchi muhim lingvistik birlik sifatida qadrlanadi. Ular tarkibida qadimgi til izlari, dialektal xususiyatlar, o‘ziga xos fonetik va semantik o‘zgarishlar mujassam bo‘lib, hududning til tarixini o‘rganishda ishonchli manba vazifasini bajaradi. Peshko‘ tumani mikrotoponimiyasi turkiy, fors-tojik va arabiy tillar bilan bog‘liq ko‘p qatlamlilikni namoyon etadi. Tuman relyefining qumli tekisliklar, tepaliklar, qadimiy o‘zanlar va buloqlar bilan farqlanishi natijasida mikrotoponimlarning katta qismi tabiiy geografik obyektlar nomi asosida yuzaga kelgan. Shuningdek, mahalliy lahjaning fonetik o‘ziga xosliklari — tovushlarning almashinuvi, bo‘g‘in qisqarishlari, talaffuzdagi farqlar — mikrotoponimlarda barqaror shaklda saqlanib, ularning lingvistik tabiatini yanada rang-barang qiladi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 128 tragedy as both a personal and universal phenomenon. Heroes confront moral dilemmas, societal expectations, and the limits of their own power, ultimately demonstrating the timeless significance of human vulnerability and responsibility. Even in brief form, heroic tragedy serves as a mirror for ethical reflection, emotional catharsis, and philosophical contemplation. Moreover, heroic tragedy in ancient literature operates through archetypal patterns that resonate across cultures and historical periods. The hero‘s journey, which includes trials, moral dilemmas, confrontations with fate, and eventual recognition or downfall, forms a narrative structure that both reflects and instructs the human experience. Ancient heroic narratives blend external conflict with internal psychological struggle, achieving multidimensional portrayals of the hero that highlight both physical courage and moral insight. The aesthetic function of heroic tragedy lies in its capacity to evoke catharsis, allowing audiences to experience emotional purification while contemplating the ethical and existential aspects of the narrative. Ultimately, heroic tragedy in ancient literature illustrates the universal struggle between human aspiration and limitation. By portraying heroes who confront fate, moral challenges, and societal expectations, these works provide timeless insights into human nature, ethical responsibility, and the complex interplay between individual agency and cosmic order. REFERENCES 1. O‘zbekov T. Jahon adabiyoti tarixi. - Tashkent: Nashriyot, 2020. 2. G‘ulomov A. Adabiyotshunoslik va tafakkur. - Tashkent: O‘zbekiston kitob nashriyoti, 2018. 3. G‘ofurov I. Jahon adabiyoti va uning nazariyasi. - Tashkent: Sharq nashriyoti, 2017.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 129 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17943760 ЛИЧНОСТНАЯ ТРАГЕДИЯ В РОМАНЕ ТЕОДОРА ДРАЙЗЕРА «СЕСТРА КЕРРИ» Маматқулов Ботир Жовли ўғли Магистрант Термезского государственного педагогического института Дониеров Шухрат Тожибоевич Студентка 4 курса Термезского государственного педагогического института АННОТАЦИЯ В данной статье анализируется роман Теодора Драйзера «Сестра Керри» через призму личностной трагедии главной героини — Кэрри Мибер. Переезд героини из маленького городка в большой город, её стремление к материальному благополучию, личностные трансформации и внутренние конфликты раскрывают процесс формирования личности под воздействием социальных факторов и внешнего давления. Ключевые слова: Теодор Драйзер, «Сестра Керри», личностная трагедия, социальное давление, кризис идентичности, женский образ, внутренняя пустота. Роман Теодора Драйзера «Сестра Керри» является одним из значительных образцов американского натурализма и отражает социально-психологические аспекты жизни на рубеже XIX–XX веков, сложность существования в условиях
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 130 индустриализированного общества и последствия, к которым это приводит в формировании личностной трагедии. Опубликованный в 1900 году роман сосредоточен на кризисе идентичности главной героини — Кэрри Мибер, чья судьба демонстрирует трагическое противостояние между внутренними устремлениями и внешними обстоятельствами. Произведение начинается с переезда восемнадцатилетней Каролины (Кэрри) Мибер из небольшого провинциального городка в Чикаго в надежде на лучшую жизнь. Стремление к материальному благополучию становится важнейшей составляющей её самосознания и порождает внутренний конфликт между моральными ценностями и желанием добиться успеха. Через образ Кэрри Драйзер показывает, каким образом личность формируется под влиянием социальных факторов, материальных желаний и индивидуальных амбиций, в конечном итоге выявляя разрыв между личными мечтами и реальностью общества. Начальная личность Кэрри формируется в условиях ограниченных возможностей и простоты провинциальной жизни. По прибытии в Чикаго она быстро сталкивается с суровой правдой городской действительности, где экономическое выживание становится первостепенной задачей. Безуспешные попытки найти работу и обезличивающий труд на фабрике подрывают её чувство собственного достоинства. Драйзер демонстрирует постепенную трансформацию личности Кэрри, её осознание того, что материальный успех и социальный статус ценятся выше личной честности. Именно это осознание становится началом трагических изменений. Образ Кэрри отражает ограниченные возможности самореализации женщины того времени. В стремлении достичь своих целей она начинает использовать собственную привлекательность как средство социального продвижения. Её отношения с Друэ и Герствудом иллюстрируют попытки обрести своё место в обществе через зависимость от мужчин. Эти связи ещё больше усложняют процесс самопознания героини. Торговец Друэ открывает
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 131 перед ней двери комфортной жизни, однако его чувства поверхностны и основаны на чувстве обладания. Герствуд предлагает эмоциональную опору и иллюзию стабильности. Подобные отношения свидетельствуют о том, что личность Кэрри формируется не как результат самостоятельного самоопределения, а под влиянием мужчин, контролирующих её жизнь. Изображая эту динамику, Драйзер показывает трагические последствия общества, в котором самооценка женщины зависит от внешнего подтверждения. Достигнув успеха в театре, Кэрри сталкивается с резким контрастом между общественным признанием и внутренней пустотой. Слава приносит ей материальное благополучие и социальное одобрение, но не способна удовлетворить её эмоциональные и психологические потребности. Драйзер тонко раскрывает парадокс личности Кэрри: став воплощением американской мечты, она одновременно отдаляется от подлинного самопознания. Этот разрыв и составляет центральную трагедию романа, демонстрируя, что погоня за внешним успехом приводит к внутреннему страданию. Трагедия Кэрри заключается в том, что, достигнув внешнего успеха, она так и не находит внутреннего удовлетворения и душевного покоя. Театральная карьера приносит ей славу, но не счастье. Постоянное чувство пустоты и одиночества преследует героиню. Она становится символом человека, добившегося материального успеха, но утратившего связь со своим истинным «я». Натуралистический метод Драйзера позволяет раскрыть факторы, формирующие личность Кэрри. Роман подчёркивает, что внутренние страдания человека являются продуктом среды, а его поступки обусловлены бессознательными желаниями и социальным давлением, находящимся вне личного контроля. Превращение Кэрри из простой деревенской девушки в знаменитую актрису является не результатом осознанного личностного роста, а следствием приспособления к внешним обстоятельствам. Отсутствие
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 132 возможности самостоятельно сформировать собственную идентичность придаёт её судьбе трагический характер. В заключение следует отметить, что роман «Сестра Керри» представляет собой мощную критику капиталистического общества Америки. Произведение показывает, к каким трагическим последствиям приводит фрагментированная и овеществлённая личность в условиях товарного мира. Через жизненный путь Кэрри Драйзер убеждает читателя в том, что личность, основанная на материальном успехе и общественном одобрении, оказывается внутренне пустой и лишённой смысла. Роман остаётся актуальным и сегодня, напоминая о важности поиска подлинного смысла жизни и гармонии с самим собой. «Сестра Керри» — это не только история социального восхождения, но и трагедия личности, утратившей себя под влиянием социальных факторов. Драйзер мастерски раскрывает тему личностной трагедии, демонстрируя, как внешние обстоятельства способны разрушить внутреннюю целостность человека. СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ 1. Т. Драйзер. Бахтиқаро Керри. Роман. – Тошкент: Шарқ. 2007. 2. Д. Қуронов. Адабиёт назарияси асосолари. – Тошкент: Академнашр. 2018. 3. Ф. Бойназаров. Жаҳон адабиёти. Қўлланма. – Тошкент: мусиқа. 2006. 4. И. Султон. Адабиёт назарияси. Дарслик. – Тошкент: Ўқитувчи, 2005. 5. А. Қосимов, У. Ҳамдамов. Жаҳон адабиёти. – Тошкент: 2017.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 133 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17943797 СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ КОНЦЕПЦИИ ЛЮБВИ В ТВОРЧЕСТВЕ А.С.ПУШКИНА И И.В.ГЁТЕ Эгамбердиева Мадинахон Толибжон кизи Ферганский государственный университет E-mail: [email protected] АННОТАЦИЯ Статья посвящена сравнительному анализу концепции любви в творчестве Александра Сергеевича Пушкина и Иоганна Вольфганга Гёте. В работе рассматриваются особенности художественного осмысления любви в лирике и прозе двух выдающихся представителей русской и немецкой литературы. Анализируются произведения Пушкина и Гёте, в которых любовь выступает как важнейшая духовная и философская категория. Показано, что у Пушкина любовь преимущественно носит гармоничный, нравственно очищающий характер и связана с идеями свободы и внутреннего равновесия личности, тогда как у Гёте это чувство часто приобретает драматический и трагический оттенок, становясь источником внутреннего конфликта. В статье подчеркивается, что различия в концепции любви обусловлены мировоззренческими позициями писателей, а также национально-культурными традициями русской и немецкой литературы. Ключевые слова: А.С. Пушкин, И.В. Гёте, любовь, сравнительный анализ, романтизм, гуманизм, личность, чувство, духовный мир.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 134 ANNOTATION The article is devoted to a comparative analysis of the concept of love in the works of Alexander Pushkin and Johann Wolfgang von Goethe. The study examines the artistic interpretation of love in the poetry and prose of two outstanding representatives of Russian and German literature. The works of Pushkin and Goethe are analyzed in which love appears as a significant spiritual and philosophical category. It is shown that in Pushkin’s works love is predominantly harmonious and morally purifying, closely connected with ideas of freedom and inner balance of the individual, whereas in Goethe’s works this feeling often acquires a dramatic and tragic character, becoming a source of inner conflict. The article emphasizes that the differences in the concept of love are determined by the writers’ worldviews as well as by national and cultural traditions of Russian and German literature. Key words: A.S. Pushkin, J.W. Goethe, love, comparative analysis, romanticism, humanism, personality, emotion, spiritual world. В творчестве А.С. Пушкина и И.В. Гёте тема любви занимает одно из центральных мест и играет важную роль в формировании художественной картины мира. Любовь в их произведениях предстает не только как личное переживание, но и как философская категория, позволяющая глубже раскрыть внутренний мир человека, его духовные поиски и нравственные ориентиры. Для Пушкина любовь является прежде всего источником гармонии и духовного очищения. В его лирике любовь тесно связана с идеалами свободы, внутреннего достоинства и нравственной чистоты. В стихотворениях «Я вас любил…», «На холмах Грузии…» поэт изображает любовь как чувство светлое и жертвенное, лишённое эгоизма. Лирический герой Пушкина способен отказаться от собственного счастья ради благополучия возлюбленной, что подчеркивает гуманистический характер его концепции любви [2, с. 56].
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 135 Важно отметить, что даже любовное страдание у Пушкина не носит разрушительного характера. Оно воспринимается как естественная часть человеческого опыта, способствующая духовному росту личности [5, с. 67]. Любовь у Пушкина не порабощает человека, а помогает ему сохранить внутреннюю свободу и гармонию с собой и окружающим миром. Иная трактовка любви представлена в творчестве И.В. Гёте. В его произведениях любовь часто становится источником внутреннего конфликта и трагических переживаний. Наиболее ярко это проявляется в романе «Страдания юного Вертера», где любовь героя к Лотте оказывается несовместимой с реальностью. Вертер не находит выхода из противоречия между своим чувством и общественными нормами, что приводит его к духовному кризису и гибели[4, с. 73-75]. Любовь у Гёте предстает как мощная стихия, способная полностью захватить человека. В отличие от пушкинского героя, герой Гёте часто оказывается во власти страсти, которая разрушает его внутреннее равновесие [6, с. 119]. Через образ Вертера писатель показывает трагический разлад между мечтой и действительностью, между индивидуальным чувством и социальной реальностью. Несмотря на различия, в концепциях любви Пушкина и Гёте существуют и общие черты. Оба писателя рассматривают любовь как важнейшее проявление человеческой сущности, как чувство, раскрывающее духовную глубину личности [5, с. 81]. Любовь становится средством самопознания и нравственного испытания человека, показателем его внутренней зрелости. Однако если Пушкин утверждает возможность гармоничного сосуществования чувства и разума, то Гёте акцентирует внимание на их трагическом противостоянии [2, с. 94]. Эти различия отражают не только индивидуальные художественные особенности писателей, но и специфику культурных традиций русской и немецкой литературы эпохи романтизма.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 136 Заключение Сравнительный анализ концепции любви в творчестве А.С. Пушкина и И.В. Гёте позволяет выявить как общие гуманистические основания, так и существенные различия в художественном осмыслении этого чувства. Для Пушкина любовь — это путь к внутренней гармонии и духовному очищению личности, тогда как у Гёте любовь часто становится источником трагического конфликта и душевного кризиса. В то же время оба автора подчеркивают исключительную значимость любви в жизни человека, рассматривая её как важнейший фактор духовного развития. Актуальность данной темы сохраняется и в современном литературоведении, поскольку проблема любви продолжает оставаться одной из ключевых в понимании человеческой природы. СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ 1. Пушкин А.С. Лирика. — М.: Эксмо, 2019. 2. Пушкин А.С. Евгений Онегин. — М.: Эксмо, 2018. 3. Гёте И.В. Страдания юного Вертера. — М.: АСТ, 2017. 4. Гёте И.В. Избранные произведения. — М.: Художественная литература, 2016. 5. Лотман Ю.М. Александр Пушкин и культура его времени. — СПб.: Искусство, 2015. 6. Аникст А.А. Творчество И.В. Гёте. — М.: Наука, 1987.7. Жирмунский В.М. Романтизм в европейской литературе. — Л.: Наука, 1979.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 137 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17943854 PSIXOLINGVISTIKADA KO‘Z KONSEPTI Atamirzayeva Umidaxon Turgunpulatovna Teacher, lyceum under FerSU ANNOTATSIYA Ko‘z bilan muloqat shaxslararo munosabatlardagi noverbal muloqotning muhim aspektidir.Bu maqola ko‘z bilan qanday qilib nutqning ifodasini kuchaytirish va uni chuqur tushunish kerakligini yoritib beradi. Kalit so‘zlar: ko‘z tili, noverbal aloqalar, aspektlar, madaniyat, yuz ifodasi, hissiyotlar Psixolingvistika — bu insonlarning tilni qanday bilishi, foydalanishi, tushunishi,idrok qilishi haqidagi fanlararo tadqiqot sohasi. U psixologiya va lingvistika o‘rtasidagi ko‘prik vazifasini o‘tab, tilni qayta ishlashda ishtirok etuvchi aqliy va neyrologik mexanizmlarni o‘rganadi. Bu sohada "ko‘z tili" (turli ko‘z harakatlari, masalan, fiksatsiyalar, sakkadlar, qorachiq kengayishi va nigoh yo‘nalishi) ushbu murakkab kognitiv jarayonlarni tushunish uchun bebaho vositaga aylangan. Quyida ko‘z tilining psixolingvistikada nima uchun bu qadar muhim ekanligi ko‘rsatilgan: 1. Kognitiv jarayonlarning bevosita va real vaqtdagi aks ettirishi: • Boshqa usullardan (masalan, so‘rovnomalar yoki og‘zaki hisobotlar) farqli o‘laroq, ko‘z harakatlari asosan ongsiz va inson lingvistik ma’lumotni qayta ishlaganda avtomatik ravishda yuzaga keladi. Ular til vazifalari davomida diqqat, qayta ishlash yuki va qaror qabul qilishning bevosita, daqiqama-daqiqa ko‘rsatkichini beradi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 144 Maqsad: Shaharlarda jamoat transportini rivojlantirishda zamonaviy, ilmiy asoslangan va barqaror yechimlarni aniqlash hamda ularning samaradorligini tahlil qilish. Tadqiqot quyidagi metodlar asosida olib borildi: 1. Yo‘lovchi oqimini modellashtirish: • markaziy yo‘nalishlar — yuqori talab zonasi • turar-joy hududlari — o‘rtacha talab zonasi • periferik hududlar — past talab zonasi • transport tugunlari va marshrutlar grafik modeli asosida tahlil qilindi 2. Raqamli monitoring va tahlil: • GPS va smart-karta ma’lumotlari asosida qatnov zichligi • jamoat transporti intervali va punktualligi • bekatlardagi yo‘lovchi to‘planish darajasi 3. Amaldagi muammolarni aniqlash: • qatnov oralig‘ining beqarorligi • eski va kam quvvatli transport vositalari • raqamli boshqaruv tizimlarining yetishmasligi • jamoat transportiga ustuvorlikning yo‘qligi ZAMONAVIY YECHIMLAR 1. Bus Rapid Transit (BRT) tizimlarini joriy etish 2. Elektr avtobuslar va gibrid transport vositalaridan foydalanish 3. Avtobus va tramvaylar uchun alohida yo‘laklar 4. Yagona raqamli chipta tizimi 5. Real-time monitoring va sun’iy intellekt asosidagi boshqaruv JAMOAT TRANSPORTINING ASOSIY FUNKSIYALARI 1. Ijtimoiy — aholining teng va qulay harakatlanishini ta’minlaydi 2. Ekologik — zararli gazlar chiqishini kamaytiradi 3. Iqtisodiy — transport xarajatlarini qisqartiradi
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 145 4. Psixologik — tirbandlik va stress darajasini pasaytiradi 5. Urbanistik — shahar makonidan samarali foydalanishga xizmat qiladi Ilmiy kuzatuv natijasi: Kuzatuvlarga ko‘ra, jamoat transporti uchun ajratilgan alohida yo‘laklar mavjud bo‘lgan hududlarda: • avtobus tezligi o‘rtacha 25–35% ga oshgan; • shaxsiy avtomobildan foydalanish 15–20% ga kamaygan; • yo‘lovchilarning umumiy qoniqish darajasi sezilarli oshgan. Bu natijalar jamoat transportini rivojlantirish shahar muhitini yaxshilashda muhim omil ekanini ko‘rsatadi. Xulosa: • jamoat transportini rivojlantirish shahar barqarorligining asosiy shartidir; • raqamli va intellektual boshqaruv tizimlari muhim ahamiyatga ega; • ekologik toza transport vositalariga o‘tish zarur; • jamoat transportiga ustuvorlik berish tirbandlikni kamaytiradi; • zamonaviy jamoat transporti shahar hayot sifatini oshiradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Vuchic, V. Urban Transit Systems and Technology. Wiley, 2017. 2. Rodrigue, J-P. The Geography of Transport Systems. Routledge, 2020. 3. Litman, T. Transportation and Sustainability. Victoria Transport Policy Institute, 2019. 4. Cervero, R. Transport and Urban Development. McGraw-Hill, 2018. 5. UN Urban Mobility Report, 2024. 6. Smart Public Transport Systems — IEEE Publications, 2023. 7. Abduqodirov A., Qodirov B. Shahar transport tizimlarini rejalashtirish asoslari. — Toshkent: O‘qituvchi, 2016.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 146 8. Mirzayev M. Transport logistikasi va shahar harakat tizimlari. — Toshkent: Iqtisodiyot, 2020. 9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori. Shahar yo‘lovchi transportini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida. — Toshkent, 2022. 10. Xasanov A. Barqaror shaharlar va transport rejalashtiruvi. — Samarqand: SamDAQU nashriyoti, 2023.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 147 DOI: https://doi.org/ ONA TILI DARSLARIDA O‘QUVCHILAR BILAN HAMKORLIKDA MUSTAQIL TOPSHIRIQLARNI ISHLAB CHIQISH METODLARI Alimboyeva Nodira Jamol qizi Urganch davlat pedagogika instituti O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 1kurs magistranti Ilmiy rahbar: Raximova Sulurxon Djumaniyozovna “O‘zbek tili va adabiyoti” kafedrasi dotsenti, PhD Urganch davlat pedagogika instituti [email protected] ANNOTATSIYA Ushbu ilmiy maqolada ona tili darslarida o‘quvchilar bilan hamkorlikda mustaqil topshiriqlarni ishlab chiqishning nazariy asoslari, pedagogik yondashuvlari va amaliy metodlari ko‘rsatilgan. Shuningdek, o‘qituvchi o‘quvchining diqqatini jamlashda, topqirlik, ijodkorlik qobilyatlarini rivojlantirishda noan’anaviy metodlardan foydalanish haqida yoritib berilgan. Kalit so‘zlar: pedagogik texnologiya, interfaol metod, topqirlik, ijodkorlik, noan’anaviy metodlar, hamkorlikda ishlash ko‘nikmasi ANNOTATION This research article presents the theoretical foundations, pedagogical approaches, and practical methods of designing independent tasks in cooperation with students during mother tongue (native language) lessons. It also highlights the use of
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 148 nontraditional methods in improving learners’ concentration, developing their creativity and problem-solving skills. Keywords: pedagogical technology, interactive method, problem-solving, creativity, non-traditional methods, collaborative learning skills АННОТАЦИЯ В данной научной статье раскрываются теоретические основы, педагогические подходы и практические методы разработки самостоятельных заданий в сотрудничестве с учениками на уроках родного языка. Кроме того, рассматривается использование нетрадиционных методов для развития у учащихся наблюдательности, сообразительности, творческих способностей, а также для повышения уровня их внимания. Ключевые слова: педагогическая технология, интерактивный метод, сообразительность, творческие способности, нетрадиционные методы, навыки совместной деятельности KIRISH Taniqli olim N.A.Muslimovning ta’kidlashicha, mashg‘ulotning muvaffaqiyatli o‘tishining 80 foizi o‘quv jarayonini to‘g‘ri loyihalashtirish, tashkil etish va uni amalga oshirishga bog‘liq. O‘quv jarayonini loyihalashtirish quyidagi uch bosqichdan iborat: o‘quv maqsadlari va natijalarini belgilash; natijalar asosida nazorat topshiriqlari va baholash mezonlarini ishlab chiqish; o‘quv jarayonida bajariladigan interaktiv metodlardan samarali foydalanish. Bugungi kunda darsning samaradorligini ta’minlovchi texnologiyalardan biri bu interfaol metodlardir. Interfaol metodlar oqituvchi va o‘quvchining birgalikdagi ish jarayoni bo‘lib, o‘quvchilarni erkin fikrlashiga, olingan bilimlarni amalda qo‘llay bilishga yo‘naltiradi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 149 ASOSIY QISM Tilni o‘rganish jarayonida o‘quvchilarda boshqa ko‘pgina o‘quv predmetlari uchun umumiy bo‘lgan ko‘nikmalar (predmetlararo ko‘nikmalar)ni hosil qilish ustida ham ish olib boriladi. Pedagogikada bunday predmetlararo ko‘nikmalarga analiz, sintez, abstraktlashtirish (til hodisalarini fikran tasawur etish), umumlashtirish, guruhlash, taqqoslash kabilar kiradi. Ushbu ko‘nikmalami o‘quvchilarda shakllantirish ustida maqsadga muvofiq ishlash ulaming o‘quv faoliyatini faollashtirishga, bilimlarini muvaffaqiyatli egallashlariga imkoniyat yaratadi. Ona tili kursidan hosil qilinadigan maxsus ko‘nikmalar bilan predmetlararo ko‘nikmalar, bir-biridan ajratilmagan holda o‘quv-tarbiyaviy jarayonda shakllantiriladi. 1 Shuningdek hamkorlikda topshiriq ishlab chiqish quyidagi metodlar bilan uyg‘un: «Aqliy hujum», «Guruh bilan ish», «INSERT», «Klaster», «Baliq suyagi», «Debat», «Yumaloqlangan qor» kabi metodlar bilan bevosita bog‘langan. Bu metodlar orqali o‘quvchilarning bilim savodxonligini yanada oshirish va yangi bilim ko‘nikmalarni shakllantirish mumkin. “To‘g‘ri yo‘lni toping“ interaktiv metodi ona tili darslarida yuqori sinflar uchun mos bo‘lib unda o‘quvchilar guruhlarga bo‘lingan holda bajaradilar. Ularning oldilariga turli xil chiziqlar yordamida chizilga yo‘l xaritasi beriladi. Agar ular savollarga to‘g‘ri javob topib chizib borsalar anq manzilga yetib boradilar, agar bironta savolda ham xatolik yuz bersa to‘g‘ri yo‘lini topa olishmaydi. Bu metod orqali biz o‘quvchilarning hamkorlikda ishlash qobilyatini oshirishimiz va har bir savolga diqqat bilan javob izlashini ta’minlaashimiz mumkin. “Sakkizoyoq” deb nomlangan inteaktiv metod ham o‘quvchilarning hamkorlikda ishlash qobilyatini oshiradi va darsni yanada samarali qiladi. Bunda o‘quvchilar 2 yoki undan ortiq guruhlarga bo‘linib topshoriqni bajaradilar. Ayniqsa bu metod 5, 6, 7sinflarga mos bo‘lib rangi qog‘lar yordamida sakkizoyoq yasab uning oyiqlariga savol va atamalarni yozib chiqamiz. Rang-barang 1 Qosimova K., Matchonov S., G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Sariyev Sh. Ona tili o‘qitish metodikasi. — Toshkent: “Nosir”, 2009. — 94-bet.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 150 qog‘ozlar o‘quvchilarni topqirlikka undab yaratuvchanlik qobilyatini shakllantiradi. Darslarda interaktiv metodlarni shunday tashkil etish kerakki, bunda barcha o‘quvchilar faol qatnashishi lozim. Bu interfaol metodlar orqali o‘quvchilarning nutqiy ko‘nikmalarini ham rivojlantirish mumkin. Ona tili darslarida o‘quvchilar bilan hamkorlikda mavzuga doir loyiha ishlarini ishlab chiqish mumkin. Masalan, ot mavzusi o‘tilsa ularga mustaqil ishlashlari uchun o‘z yashash joyidagi atoqli otlarni yozib kelish kabi topshiriqlarni berish zarur. Bu orqali o‘quvchi atoqli otning turlari toponimlar, antroponimlar haqida chuqur nazariy ma’lumotga ega bo‘lib unda mustaqil izlanuvchanlik qobilyati yanada rivojlanadi. XULOSA Hamkorlikda mustaqil topshiriqlar ishlab chiqish ona tili darslarining samaradorligini oshiruvchi eng muhim metodlardan biridir. Bunday yondashuv o‘quvchini tayyor bilim oluvchiga emas, balki bilim yaratuvchi shaxsga aylantiradi. Shuningdek, o‘quvchilarning kompetensiyalarini chuqur shakllantiradi, mustaqil va ijodiy fikrlashni rag‘batlantiradi, dars jarayonini qiziqarli qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Qosimova K., Matchonov S., G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Sariyev Sh. Ona tili o‘qitish metodikasi. — Toshkent: Nosir, 2009. 2. G‘ulomov A. va boshq. Ona tili o‘qitish metodikasi. — Toshkent: O‘qituvchi. 3. Yo‘ldoshev Q., Mustafoqulov S. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar. 4. Hasanov A. Faol ta’lim metodlari. 5. https://uz.wikipedia.org/wiki/Bosh_Sahifa 6. https://www.ziyouz.com/kutubxona
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 151 DOI: https://doi.org/ ХОРИЖИЙ ТИЛЛАРНИ ЎРГАНИШ ОРҚАЛИ ТАНҚИДИЙ ФИКРЛАШНИ РИВОЖЛАНТИРИШ Улуғбек Мамаджанов Турон университети, Андижон филиали 2-босқич лингвистика йўналиши магистранти АННОТАЦИЯ Ушбу мақолада хорижий тилларни ўрганишда Хукумат томонидан яратиб берилаётган имкониятлар, хорижий тил орқали танқидий фикрлаш ва у орқали ўсиб келаётган ўқувчи-ёшлар ҳамда талабаларнинг рақобатдош кадрлар бўлиб шаклланиши муҳокама қилинади. Хусусан хорижий тилларни ўрганишда турли хил методлардан фойдаланиш ҳам ёритиб берилган. Калит сўзлар: танқидий фикрлаш, хорижий тил, мулоқот, тил ўрганиш Кириш: Ушбу мақолада чет тилини ўрганиш орқали танқидий фикрлашни ривожлантиришнинг педагогик ва ижтимоий аҳамияти Ўзбекистон таълим тизими контекстида таҳлил қилинади. Мақолада Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони, 03.02.2021 йилдаги ПФ-6155-сонли “2017—2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича ҳаракатлар стратегиясини «Ёшларни қўллаб-қувватлаш ва аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш йили 2 ”да амалга оширишга оид давлат дастури тўғрисида Фармонидаги чора-тадбирлар, Ўзбекистон Республикаси 2 https://lex.uz/ru/docs/5260791
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 152 Президентининг қарори 19.05.2021 йилдаги ПҚ-5117-сонли “Ўзбекистон Республикасида хорижий тилларни ўрганишни оммалаштириш фаолиятини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқиш чора-тадбирлари 3 ” тўғрисида қароридаги топшириқлар, шунингдек Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 19майдаги ВМ-312-сонли “Хорижий тилларни ўрганиш тизимини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида 4 ”ги қарори асосида чет тилларни ўзлаштириш ва танқидий фикрлаш ўртасидаги муносабатлар тадкиқ этилади. Тадқиқот натижалари чет тили дарсларида инновасион методларни жорий этишнинг зарурлигини, шунингдек мазкур сиёсатларни амалга оширишдаги ижобий таъсирларни кўрсатади. Ўзбекистонда танқидий фикрлашни шакллантиришнинг замонавий усуллари давлат сиёсатининг асосий йўналишларидан бирига айланмоқда. Президент Шавкат Мирзиёевнинг «Таълим – буюк келажакка сафар» девизи асосида хорижий тилларни ўрганишнинг ўрни мактаб ва олий таълим муассасаларида кескин кўтарилмоқда. Ушбу ижтимоий-педагогик талабларнинг асосий мақсади – ёшавлоднинг мустақил фикрлаш қобилиятини шакллантириш орқали ижодий ва рақобатбардорлик қобилиятини оширишдир. Президентнинг 2022 йилдаги «Стратегия 2022-2026»да кўрсатилганидек, хорижий тиллар билимдоңгисининг кўтарилиши миллий таълим стандартларининг асосий мезонидир. Бунга мос равишда, мактабларда АIассолланган тил ўргатиш платформалари (масалан, «Алифбо» дастури) жорий этилмоқда. ВазирларМаҳкамасининг 2021 йилдаги қарорига кўра, EILTS ва CEFR стандартлари асосида тил синовлари тайёрланди, бу эса ўқувчиларни танқидий фикрлашни такозо этувчи мавзулар (экология, иқтисодиёт) асосида сўзбозлик қилишга ўргатади. 3 https://lex.uz/docs/5426736 4 https://lex.uz/docs/5431845
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 153 Тошкент Давлат Педагогика Университетида 2023 йилда ўтказилган тадқиқотга кўра, CLIL (Content and Language Intergated Learning) методологиясини қўллаган гуруҳларда талабаларнинг муаммоларни ечишдаги ижодийлик кўрсаткичи 40% ошган. Бу натижа чет тилини фақат грамматика сифатида эмас, балки фикрлаш воситаси сифатида ўргатишнинг аҳамиятини тасдиқлайди. Асосий қисм. Ушбу мақолада танқидий фикрлаш ва уни ўрганувчини тил ўрганиш жараёнига таъсири борасида фикр юритамиз. Дастлаб, танқидий фикрлаш тушунчасига таъриф беришдан берамиз, бу ахборотни фақат қабул қилиш эмас, балки уларни таҳлил қилиш, баҳолаш ва ижобий ҳал этиш қобилиятига айтилади. Танқидий фикрлаш орқали барча берилган маълумотга ўрганувчи ўз-фикр мулоҳазаларини билдириш десак муболаға бўлмайди. Икки тилни ўзлаштирган инсонлар танқидий фикрлаш ва мантиқий таҳлил қобилиятларини юқори даражада ривожлантирадилар. Чет тилларини ўрганиш инсонни контекстни тўғри баҳолаш, янгича нуқтаи назарни қабул қилиш ва муаммоларни ҳал қилишда альтернатив фикрларни кўришга мажбур қилади 5 . Танқидий фикрлашни ривожлантиришда асосан қуйидагиалрга аҳамият бериш керак. 1. Солиштириш ва таърифлаш қобилияти Хорижий тилларни ўрганиш, ўрганувчида таққослаш ва таърифлаш қобилиятини шакллантирилади. Чет тилни ўрганувчи доимий равишда ўз она тили билан хорижий тилни солиштиришга, грамматик ва лексик структураларнинг ўхшашликларини ва фарқларини кўришга мажбур бўлади. 2. Далил ва баҳолашни ўрганиш Тил ўрганиш жараёнида, матнни ўқиш, таҳлил қилиш ва махсус ёки техник сўзларни тушуниш талаб этилади. Ушбу жараёнда тилга хос усул ва техника 5 "Cognitive and Linguistic Consequences of Bilingualism" E. Bialystok Annual Review of Linguistics