« ИЛК УРТА АСРЛАРДА ТОХАРИСТОНДА ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ ВА СУНЪИЙ СУҒОРИШИ: ВАХШ ВОДИЙСИ МИСОЛИДА»

ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 739 « ИЛК УРТА АСРЛАРДА ТОХАРИСТОНДА ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ ВА СУНЪИЙ СУҒОРИШИ: ВАХШ ВОДИЙСИ МИСОЛИДА» Термиз давлат университети академик лицейи тарих фани укитувчиси Абдулакимова Дилжахон Болтаевна Аннотатция Мақола Вахш водийсида илк урта асрларда қишлоқ хўжалиги ва сунъий суғоришнинг тарихи, ривожланиши ҳамда ижтимоий-иқтисодий аҳамиятини илмий асосда таҳлил қилади. Мақсад — сувсозлик тизимлари ва улар билан боғлиқ археологик топилмалар орқали водийда қишлоқ хўжалиги, шаҳарлар ва маданий ривожланишнинг узлуксиз тарихи ҳақида кенгроқ тасаввур бериш. Тадқиқотларда М. М. Дьяконов, Н. А. Маев, П. Е. Косяков ва бошқа олимлар илмий хулосалари асос қилинади. Мақолада Вахш водийсининг қуруқ субтропик иқлимида сунъий суғоришнинг аҳамияти, қадимги каналлар ва ирригация иншоотлари, шаҳар ва қишлоқ жамиятлари билан боғлиқ археологик ёдгорликлар ҳақида маълумотлар келтирилган. Шунингдек, Қалъаи Мир, Чоргуль-тепа, Аджина-тепа, Кафиртепа ва Лягман каби археологик объектлар орқали сувсозлик тизимларининг тарихий динамикаси ва маданий ривожланишга таъсири таҳлил қилинган. Мақола Вахш водийсининг қишлоқ хўжалиги ва ирригация маданиятини ўрганишдаги муҳим илмий манба ҳисобланади. Калит сузлар : Вахш водийси, ирригация тизимлари, қадимги шаҳарлар ва қишлоқ масканлари,маданий ривожланиш, , Napki Malka , “Sotera Megas”, Қалъаи Мир, Чоргультепа,Аджина-тепа, Кафиртепа, Лягман, сувсозлик маданияти Термезский государственный университет Академический лицей Преподаватель истории Абдулакимова Дилжахон Болтаевна Аннотация Статья анализирует историю, развитие и социально-экономическое значение сельского хозяйства и искусственного орошения в долине Вахш в раннем средневековье на научной основе. Цель исследования — через изучение ирригационных систем и связанных с ними археологических находок дать более полное представление о непрерывной истории сельского хозяйства, городов и культурного развития долины. В исследованиях опираются на научные выводы таких ученых, как М. М. Дьяконов, Н. А. Маев, П. Е. Косяков и других. В статье представлены сведения о значении искусственного орошения в сухом субтропическом климате долины Вахш, о древних каналах и ирригационных сооружениях, археологических памятниках, связанных с городами и сельскими общинами. Также анализируется историческая динамика ирригационных систем и их влияние на культурное развитие через археологические объекты, такие как Калъаи Мир, Чоргуль-тепа, Аджина-тепа, Кафиртепа и Лягман. Статья является важным научным источником для изучения сельского хозяйства и ирригационной культуры долины Вахш. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 740 Ключевые слова: Вахшская долина, ирригационные системы, древние города и сельские поселения, культурное развитие, Napki Malka, “Sotera Megas”, Калъаи Мир, Чоргуль-тепа, Аджина-тепа, Кафиртепа, Лягман, культура водного хозяйства Termez State University Academic Lyceum History Teacher Abdulakimova Diljakhon Boltaevna Abstract The article scientifically analyzes the history, development, and socio-economic significance of agriculture and artificial irrigation in the Vakhsh Valley during the early Middle Ages. The aim of the study is to provide a broader understanding of the continuous history of agriculture, cities, and cultural development in the valley through irrigation systems and related archaeological findings. The research relies on the scientific conclusions of scholars such as M. M. Diakonov, N. A. Maev, P. E. Kosyakov, and others. The article provides information on the importance of artificial irrigation in the arid subtropical climate of the Vakhsh Valley, ancient canals and irrigation structures, and archaeological monuments related to urban and rural communities. The historical dynamics of irrigation systems and their influence on cultural development are analyzed through archaeological sites such as Kalai Mir, Chorgul-tepa, Ajina-tepa, Kafir-tepa, and Lygman. The article serves as an important scientific source for studying agriculture and irrigation culture in the Vakhsh Valley. Keywords: Vakhsh Valley, irrigation systems, ancient cities and rural settlements, cultural development, Napki Malka, “Sotera Megas”, Kalai Mir, Chorgul-tepa, Ajina-tepa, Kafir-tepa, Lygman, water management culture Сув инсон ҳаёти ва қишлоқ хўжалиги учун доимий аҳамиятга эга бўлиб келган. Ерлардан самарали фойдаланиш ва ҳосилдорликни ошириш мақсадида сунъий суғориш тизимлари пайдо бўлиши зарур бўлган. Тўғри тақсимланган сув орқали қишлоқ жамиятлари озиқ-овқат таъминлигини мустаҳкамлаб, иқтисодий ва маданий ривожланишга ҳисса қўшган. Сувсозлик каналлари, ҳавзалар ва ирригация иншоотлари ердан самарали фойдаланишни таъминлаб, шаҳар ва қишлоқ масканларининг барқарорлиги ва ривожига асос яратган. Шунингдек, сувсозлик маданияти инсонларнинг табиат билан ҳамоҳанг яшаши ва ижтимоийиқтисодий тизимларни мустаҳкамлашда муҳим роль ўйаган. Шу тарзда, сунъий суғориш тизимлари нафақат қишлоқ хўжалигини ривожлантириш, балки умумий маданий ва иқтисодий барқарорликни таъминлашда ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлган. Вахш водийси Марказий Осиёнинг ирригация ва қишлоқ хўжалиги маданиятида алоҳида аҳамиятга эга ҳудудларидан бири ҳисобланади. Қурғоқ субтропик иқлим шароити ва ёғингарчиликнинг камлиги туфайли бу водийда сунъий суғориш турли даврларда қишлоқ хўжалигининг асосий шартларидан бири бўлган. Суғориш тизимлари нафақат ер майдонидан самарали фойдаланиш имконини беради, балки аҳоли ҳаёти, шаҳар ва қишлоқ жамиятлари, маданий ривожланиш ҳамда ижтимоий тузилма шаклланишида ҳам муҳим роль ўйнайди. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, Вахш водийсидаги суғориш иншоотлари ва улар билан боғлиқ археологик ёдгорликлар, шу жумладан қадимий шаҳарлар, қишлоқ масканлари, тангалар, уйрузгор буюмлари ва қишлоқ хўжалиги асбоблари, тарихий даврлар мобайнида сув ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 741 ресурсларидан самарали фойдаланиш ва ирригация усулларини шакллантиришда муҳим манба вазифасини бажарган. Бу мақола Вахш водийсининг сунъий суғориш тарихи ва унинг ижтимоий-иқтисодий аҳамиятини илмий асосда ўрганишга қаратилган. Мақсад — сувсозлик тизимлари ва улар билан боғлиқ археологик топилмалар орқали водийда қишлоқ хўжалиги, шаҳарлар ва маданий ривожланишнинг узлуксиз тарихи ҳақида кенгроқ тасаввур бериш. Шу мақсадда М. М. Дьяконов, Н. А. Маев, П. Е. Косяков, Н. Февралев, П. Г. Гаевский, А. М. Беленицкий, П. А. Керзум ва О. А. Грабовская каби олимларнинг тадқиқотлари асосий манба сифатида қўлланади. Қадимги Марказий Осиё суғориш тизимларига оид археологик маълумотларни таҳлил этишдаги назарий ва методологик ёндашув С. П. Толстовнинг машҳур тезиси билан боғлиқдир. У 1938 йилдаёқ шундай деб таъкидлаган эди: «…агар қулдорлик бўлмаганида, Шарқнинг бой суғориш маданияти ҳам пайдо бўлмас эди» . 1 Бу фикрни илгари суришда С. П. Толстов қадимги суғориш тизимларини ўрганиш учун энг қулай шарт-шароитга эга бўлган Хоразм археологик материалларига таянган. Бу ердаги қадимги каналлар, улар бўйида жойлашган қўрғон ва қишлоқлар асрлар давомида саҳро томонидан гўё “сақланиб қолган” ҳолда етарлича яхши ҳолда сақланган эди. Бироқ мазкур тезис кейинчалик бошқа тадқиқотчилар томонидан қабул қилинган ва Хоразм материалларидан ажратилган ҳолда умумлаштирилган. Натижада унинг илк тахминий характери йўқолиб, у гўё аксиоматик қоида сифатида қўлланила бошлади. Шу тариқа, “агар суғориш тизими мавжуд бўлса — демак, қулдорлик жамияти ҳам бўлган” деган соддалаштирилган формула шаклланди. 2 Бундай ёндашув деярли ҳар қандай деҳқончилик ёдгорлигини (суғоришсиз деҳқончилик мумкин эмас деган қараш асосида) қулдорлик муносабатларининг археологик далили сифатида талқин этиш имконини берди. Аммо суғориш тизимларини ўрганишнинг назарий жиҳатидан бу масала фақат битта мақсадда тилга олиниши лозим: яъни С. П. Толстовнинг мазкур тезиси ҳали ҳам тахмин даражасида бўлиб, уни Марказий Осиёнинг турли ҳудудларидаги ишончли археологик маълумотлар орқали қайта текшириш зарур. Бу вазифа нафақат қадимги канал қолдиқларини, балки улар билан боғлиқ барча археологик ёдгорликларни ҳам комплекс ўрганишни тақозо этади. Айниқса, суғориш узлуксиз давом этиб келаётган ҳудудларда қадимги суғориш иншоотларини аниқлаш жуда мураккаб. Сабаби, баъзи қадимги ва ўрта аср каналлари ҳозиргача фаолият юритиб, ўзининг илк кўринишини тўлиқ йўқотган; бошқалари эса вақт ўтиши билан бузилган, текисланган, сув остида қолган ёки бошқа табиий ва антропоген омиллар таъсирида бутунлай йўқолган. Шундай шароитда қадимги ва ўрта аср суғориш тармоқларини қайта тиклаш учун тупроқшунослар ва гидрогеологлар томонидан олиб бориладиган илмий кузатишлар — айниқса, маданий-суғориш қатламларининг йиғилиши, қуввати ва шиддати бўйича таҳлиллар — катта аҳамиятга эга. 1 То л с т о в С. П., Древний Хорезм. Опыт историко-археологического исследования,М., 1948. 2 Т. И. Зеймаль.Древние и средневековые каналы Вахшскои долины. Москва.1971,стр 37 ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 742 Шу билан бирга, каналларнинг хронологик мансублигини аниқлаш ва уларнинг тарихий динамикасини баҳолашда археологик ёдгорликлар энг ишончли мезон ҳисобланади. Улар орқали суғориш тармоқларининг йўналиши ва узунлигини ҳам маълум даражада тиклаш мумкин. Қадимги ва ўрта аср суғориш тизимлари қолдиқларини узлуксиз суғориладиган ҳудудларда ўрганиш катта меҳнат ва вақт талаб қиладиган жараёндир. Шу сабабли бу ишни бутун Марказий Осиё миқёсида қисқа фурсатда амалга ошириш деярли имконсиз. Энг тўғри йўл — маълумотларни алоҳида водийлар ва тарихий-географик ҳудудлар бўйича аста-секин йиғиш ва таҳлил этишдир. Шу нуқтаи назардан мазкур мақолада тадқиқ этилган Вахш водийси каналлари — Жанубий Тожикистоннинг географик жиҳатдан ажралиб турувчи ҳудудларидан бири бўлиб, бу ердаги археологик изланишлар суғориш тизими узлуксиз фаолият кўрсатаётган ерлар шароитида амалга оширилган. Вахш водийси ғарб ва шимолдан Бабатағ тоғ тизмалари, шарқдан эса Терекли тоғ силсиласи билан чекланган. Иқлими қуруқ субтропик зонага мансуб бўлиб, ўртача йиллик ҳарорат юқори, ёғингарчилик миқдори эса жуда кам. Шу сабабли бу ҳудудда сунъий суғориш деҳқончиликнинг асосий шарти ҳисобланади. 1956 йилда Тожикистоннинг археологик харитасини тузиш ишлари доирасида ташкил этилган Вахш археологик гуруҳи (кейинчалик — Вахш отряди, 1961 йилдан — Жанубий Тожикистон археологик отряди таркибида) Вахш водийсини кенг қамровли археологик жиҳатдан тадқиқ этишни бошлаган. Бу тадқиқотлар водийдаги қадимги суғориш тармоқлари ва улар билан боғлиқ жойлашув тизимини аниқлашга йўналтирилган бўлиб, Марказий Осиёдаги қадимги суғориш маданиятини комплекс ўрганишда муҳим босқич ҳисобланади. 3 Вахш водийсида суғориш тизимини ўрганиш тарихига назар ташлар эканмиз, ушбу масала бўйича қатор таниқли олимлар томонидан изчил илмий изланишлар амалга оширилганини кўриш мумкин. Жумладан, М. М. Дьяконов, Н. А. Маев, П. Е. Косяков, Н. Февралев, П. Г. Гаевский, А. М. Беленицкий, П. А. Керзум ва О. А. Грабовская сингари тадқиқотчилар Вахш водийсида мавжуд бўлган суғориш тизимларини илмий манбалар ва археологик далилларга таяна олган ҳолда кенг ёритиб берганлар. Уларнинг тадқиқотлари натижасида водийда сунъий суғориш тизимларининг шаклланиш тарихи, ривожланиш босқичлари ҳамда ирригация маданиятининг минтақавий хусусиятлари ҳақида муҳим илмий хулосалар шаклланган. Биринчилардан бўлиб, Вахш водийси суғориш тизимларини илмий жиҳатдан таҳлил этган олим — М. М. Дьяконов бўлган. У ўз тадқиқотларида Шимолий Бақтрияда синфий жамият шаклланиш муаммосини тадқиқ этиш жараёнида , 4 милоддан аввалги VII—VI асрларда Амударёнинг йирик ирмоқлари бўйида йирик суғориш тизимлари барпо этилганини таъкидлайди. У Вахш дарёсини ҳам шу тизимлар қаторига киритган. 3 Т. И. Зеймаль.Древние и средневековые каналы Вахшскои долины. Москва.1971, стр 39 4 Дь я к о н о в М. М., Археологические работы в нижнем течении реки Кафирнигана (Кобадиан) (1950—1951 гг.), — ≪Труды Таджикской археологической экспедиции≫, М.—Л., 1953, т. II, стр. 253—293 (МИА СССР, № 37). Д ь я к о н о в М. М., Сложение классового общества в Северной Бактрии, — С А, 1954, т. XIX, стр. 121— 140. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 743 Олимнинг мазкур фикри кейинроқ Қалъаи Мир қўрғонида мил. авв. VII—IV асрларга оид маданий қатлам топилганидан сўнг янада асосланган, чунки деҳқончиликнинг мавжудлиги суғориш тизимининг бўлишини назарда тутади. Шу боис тадқиқотчилар Вахш водийси ғарбида жойлашган Кофарниҳон водийсида ҳам мил. авв. VII—VI асрлардаёқ суғориш тизимлари мавжуд бўлган, деган тахминни илгари сурдилар. Бироқ М. М. Дьяконов олиб борган қазишмалар Қалъаи Мир қўрғони остидаги қишлоқнинг ҳажми ёки уни сув билан таъминловчи ирригация иншоотининг кўлами ҳақида аниқ хулоса чиқариш имконини бермаган. Шунингдек, Кофарниҳон ёки бошқа йирик ирмоқлар водийларида ҳам қадимги суғориш тармоқлари қолдиқлари ўша вақтда ҳали тадқиқ этилмаган эди. Дьяконов фақат Қалъаи Мир қўрғонининг шарқидан ўтувчи замонавий магистрал канал — Наҳри Калон ҳақида сўз юритиб, унинг номи асосида бу иншоотни «жуда қадимий» деб тахмин қилган, аммо бу фикр археологик далиллар билан тасдиқланмаган. XIX аср охири — XX аср бошларидаги тадкикотларга таянадиган булсак, Вахш водийси ҳақидаги илк маълумотлар ушбу асрларда бу ҳудудга ташриф буюрган рус офицерлари ва сайёҳларнинг қайдномаларида учрайди. Улар асосан ташлаб қўйилган каналлар ҳақида қисқача маълумотлар берган. Бу мавзуга Н. А. Маев ҳам мурожаат этган бўлиб, у Самарқанд илмий экспедицияси раҳбари сифатида ўз ёзувларида водийдаги қадимги каналлар ҳақида сўз юритган . 5 Кейинчалик, П. Е. Косяков Вахш водийсидаги топографик кузатувлари асосида Қурғонтепадан жанубда жойлашган эски ариқлар ҳақида топографик маълумотлар келтирган . 6 Бу жараённи давом эттириб, рус офицери Н. Февралев ўз изланишларида Вахш водийсидаги қуруқ ариқ каналларини қайд этган . 7 Айни масалага оид муҳим маълумотлар П. Г. Гаевский томонидан 1915 йилда тузилган «Қурғонтепа беклигининг географик ва иқтисодий кўриги» асарида келтирилган . 8 Ушбу кўрикда Вахш водийсидаги амалдор суғориш тизимларидан — Жуйбар ва Жиликул ариқлари — тўғрисида батафсил маълумот берилган, шунингдек, ташлаб қўйилган Кафир канали ҳам тилга олинган. Бу маълумотлар суғориш тизимининг узоқ тарихий ривожланишга эга эканини кўрсатади. Вахш водийсидаги биринчи археологик тахлил ва натижани 1947 йилда Тожикистон археологик экспедициясининг Вахш отряди амалга оширган (раҳбар — А. М. Беленицкий). Асосий эътибор қишлоқлар қолдиқларига қаратилган бўлса-да, экспедиция ҳисоботида суғориш тизимларига оид маълумотлар ҳам келтирилган. Беленицкий Вахш тупроқ-мелиоратив станцияси маълумотларига таяниб, водийда сунъий суғоришнинг жуда қадимийлигини таъкидлаган. У Қурғантюбинский қишлоғининг жанубида 5 [Маев Н. А. под псевдонимом] Ф. Жуков , Верхнее течение Аму-Дарьи, — ≪Туркестанские ведомости≫, 1880, № 12, 17, 21. 6 Ко с я к о в П. Е., Путевые заметки по Каратегину и Дарвазу в 1882 г., — ИРГО, 1884, т. XX, стр. 600-602. 7 Ф е в р а л ё в Н., Правобережная полоса Пянджа и Аму-Дарьи. От Калы-Ванч до Керки, — ≪Военный сборник≫, 1895, № 9, 10.стр 433 8 Г а е в с к и й П. Г., Курган-тюбинское бекство, — ИРГО, Пг., 1923, т. IV, стр. 14—67. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 744 жойлашган Жуйбар эски канали ҳақида маълумот бериб, уни қадимги ирригация тизимининг қолдиғи сифатида баҳолаган . 9 Олим, шунингдек, Қафир-тепе қишлоғи ҳудудини таърифлар экан, шундай ёзган: «Ҳозирда бу — бўш ва ярим батаклик пастлик бўлиб, у ерда қадимги суғориш каналларидан кўп излар бор ва улар ўзини тиклашни кутмоқда» Бу фикрлар Вахш водийсида суғориш тизими узлуксиз равишда узоқ даврлар давомида фаолият юритганини кўрсатади. Вахш тупроқ-мелиоратив станциясининг кўп йиллик кузатувлари асосида П. А. Керзум ва О. А. Грабовская Вахш водийсида сунъий суғориш тарихи бўйича муҳим хулосаларни илгари сурганлар . 10 Уларнинг маълумотларига кўра: 1. Водийнинг катта қисми (асосан учинчи ва қисман иккинчи терраса) суғориш фаолияти натижасида ҳосил бўлган қум-қирғи қатламлари билан қопланган. Бу қатламнинг қуввати 1,0 дан 4,0–5,0 метргача ўзгаради. Агар йиллик қум-қирғи йиғилиши 3,5 мм бўлса, бу суғориш тизими бир неча юз йиллар, эҳтимол минг йиллар давомида фаолият юритганини кўрсатади [42, б. 48]. 11 2.Ҳозиргача фаолият кўрсатаётган қадимги сувоқув каналларидан энг муҳими — Жуйбар магистраль канали бўлиб, унинг суғориш майдони тахминан 400 км² ни ташкил этади. Қадимги сувсозлик иншоотларининг айрим қисмлари ҳозирда фаолиятсиз бўлиб, улар УртaБоза, Кафир тоғли минтақалари ва Кумсангирда жойлашган. 3.Қадимги суғориш тизимларининг умумий камчилиги — сув олиш иншоотларининг содда қурилганлиги, дренаж ва коллектор тизимининг йўқлиги, шунингдек, кичик тармоқларнинг узун ва баланд жойлашганлигида кўринади. 4.Узоқ йиллик сунъий суғориш натижасида суғориладиган ерларда «чашма мезорельефи» деб аталувчи хусусий релеф шакли ҳосил бўлган. Бу ҳолат тузли ер ости сувларининг кўтарилишига, ерларнинг ботқоқланиши ва тузланишига сабаб бўлган, натижада айрим майдонлар қишлоқ хўжалиги айланмасидан чиқиб кетган (масалан, Қараланг водийси мисолида). А.Гафуровнинг илмий тадкикотларига кура эса, Тоҳористон аҳолисининг катта қисми, эҳтимол, асосий қисми қишлоқ хўжалиги билан шуғулланган. Сон Юннинг (қаранг юқорида) маълумотларида сунъий суғориш тизими мавжудлиги ҳақида ишора бор. Табиийки, суғориш тармоқлари — ва жуда ҳам ривожланган ҳолда — дарё ўзанидаги водийларда мавжуд бўлган, юқори toгли ҳудудларда эса асосан богаричилик (яъни табиий ёмғир сувига суянган деҳқончилик) ривожланган. Мазкур давр учун айниқса муҳим аҳамиятга эга бўлган Кафир канали хакида уз карашларини баён этган, жумладан . ҳатто ҳозирги кунда ҳам бу буюк иншоот жуда таъсирчан кўринади. Канал яна жанубга қараб давом этган, кўплаб қишлоқларни сув билан таъминлаб, Вахш водийсининг асосий қисмини кесиб ўтиб, ҳозирги Кумсангир туманидан ўтган. 9 Б е л е н и ц к и й А. М., Отчет о работе Вахшского отряда в 1947 г., — ≪Труды согдийско-таджикской археологической экспедиции≫, М.—Л., 1950, т. I, стр. 140—146 (МИА, № 15). 10 “Почвы Вахшской долины и их мелиорация”≫, под ред. Н. И. Антипова-Каратаева и А. В. Жигачева, Сталинабад, 1947. 11 11 “Почвы Вахшской долины и их мелиорация”≫, под ред. Н. И. Антипова-Каратаева и А. В. Жигачева, Сталинабад, 1947. Стр 48 ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 745 Бу каналнинг икки хусусиятига алоҳида эътибор қаратиш лозим. Биринчидан, канал баландликнинг тўғрисидаги пояси яқинида ўтказилган ва водийга нисбатан устун мавқега эга бўлган, бу эса сувни турли йўналишларга ўз оқими билан узатиш имконини берган. Иккинчидан, қадимги ирригаторларнинг канал йўлини лойиҳалашдаги ажойиб маҳоратидир. Ҳозирги кунда қурилган асосий магистрал канал, унинг трассасини юқори малакага эга муҳандис-геодезистлар ҳамда ирригаторлар ҳаво сурати ва замонавий геодезик асбобускуналардан фойдаланган ҳолда лойиҳалашган бўлса-да, у йўналиш қарийб ёки тўлиқ қадимги канал йўналиши билан тўғри келади. 12 Юқорида келтирилган маълумотлар Вахш водийсидаги суғориш тизимларини ўрганиш босқичма-босқич ривожланганини кўрсатади. Илк тахминлар М. М. Дьяконовнинг тарихий хулосалари билан бошланган бўлса, кейинги даврларда Беленицкий, Керзум ва Грабовскаянинг амалий кузатувлари бу назарияларни илмий далиллар билан бойитган. XIX– XX аср бошларига оид географик ва топографик маълумотлар эса суғориш тизимларининг узлуксиз фаолиятини тасдиқлайди. Вахш водийсидаги суғориш тизимини ўрганиш жараёнида фақат гидротехник иншоотларни эмас, балки ушбу тизим билан чамбарчас боғлиқ бўлган қадимий шаҳарлар, аҳоли масканлари ва археологик ёдгорликларни ҳам биргаликда таҳлил қилиш муҳим аҳамият касб этади. Зеро, суғориш тизими жамиятнинг иқтисодий ва маданий ҳаётининг асосий таркибий қисми сифатида фақат суғориш каналлари орқали эмас, балки ўша ҳудуддан топилган археологик материаллар — яъни тангалар, хўжалик ва маиший буюмлар, қишлоқ хўжалиги учун мўлжалланган асбоб-ускуналар орқали ҳам ёритилади. Шу боис Вахш водийсидаги ирригация тизимини ўрганишда археологик ёдгорликлар ва моддий маданият топилмаларининг таҳлили узвий равишда амалга оширилиши лозим. А.Гафуров Т.И. Зеймальнинг тадкикотларига таянган холда куйидаги фикрларни баён этган , жумладан , Вахш дарёсининг чап соҳилида, Калининобод шаҳридан 2,5 км ғарбда канал қолдиқлари аниқланган. Каналнинг бош қисми “беғараз бўш жой” (яъни сув оқимисиз бўлган) бўлиб, кейин канал совхоз номи Кирова бўлган ерларда жойлашган Мардат қишлоғига чиқар эди. У ердан канал жанубга қараб, водийнинг шарқий терассаси ёнидан ўтиб кетар эди. Шу ҳудудда 16 та ёдгорликдан иборат катта бир гуруҳ мавжуд. Унинг марказида Чоргул-тепа номли қадимги ўрта асрлар даврига мансуб давлат даражасида қурилган мустаҳкамланган шаҳарча бор эди. 13 Чоргуль-тепа шаҳарчаси тақрибан квадрат шаклида бўлиб, ҳудуди 230×230 м² ни ташкил этади. Қурилишнинг асосий йўналиши шимолга мослаштирилган. Шаҳарчанинг жанубғарбий бурчагида кичик цитадель (35×35 м²) мавжуд бўлиб, у шаҳарчадан қўшимча девор орқали ажратилган. Шаҳарчанинг жануб-шарқий қисмида очилган шурф чуқурликка қаратилган тадқиқотлар натижасида VII—VIII асрларга мансуб иншоот қолдиқлари аниқланган. Чиқарилган материаллар таҳлили шаҳарчанинг кейинроқ даврларда ҳам аҳолиланганини кўрсатади; айниқса XI—XII асрларда ҳам истиқомат бўлгани тасдиқланди. 14 12 Т. И. Зеймаль.Древние и средневековые каналы Вахшскои долины. Москва.1971.стр 84 13 Т. И. Зеймаль.Древние и средневековые каналы Вахшскои долины. Москва.1971. стр 43 14 Т. И. Зеймаль.Древние и средневековые каналы Вахшскои долины. Москва.1971. стр 43 ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 746 Шаҳарча атрофидаги кичик тепеларда очилган шурфларда деворсиз уй-жойлар топилган ва уларда икки асосий қатлам аниқланган: пастки қатлам VII—VIII асрларга, юқори қатлам эса XI—XII асрларга мансубдир. Чор-гуль-тепа шаҳарчаси атрофида, ундан тахминан 1,5 км масофада Аджина-тепа номли буддист монастири мавжуд бўлиб, 15 у Марказий Осиёнинг археологик қимматга эга ёдгорликларидан бири ҳисобланади. Археологик қазишлар натижасида монастир VII асрнинг иккинчи ярмида барпо этилган ва VIII асрнинг ўрталарида ўз фаолиятини тўхтатгани аниқланди (расм 1, 3). Аджина-тепа ёдгорлиги маданий ва тарихий жиҳатдан катта аҳамиятга эга бўлиб, унинг даври асосан қазишларда топилган моддий маданият буюмлари, архитектура ва санъат намуналари орқали аниқланади. Шунингдек, монастирдан топилган тахминан 300 та танга ҳам унга хос даврни аниқлашда муҳим манба ҳисобланади. Тангалар орқали маҳаллий иқтисодий муносабатлар, савдо алоқалари ва маданий ҳамкорликлар ҳақида ҳам маълумот олиш мумкин. Аджина-тепанинг археологик қазишлари орқали Марказий Осиёда VII–VIII асрларда буддизмнинг тарқалиши, диний ва маданий ҳаёт, шунингдек, маҳаллий ва минтақавий алоқаларнинг хоссалари тўлиқроқ таҳлил қилиниши имкони пайдо бўлди. Монастирнинг архитектураси, санъат асарлари ва топилган артефактлар унинг фаолият даври ва маданий контексти ҳақида кенгроқ тасаввурга эга бўлиш имконини беради. 16 Қишлоқ хўжалиги ишлари оддий, темир усткичли амалча билан бажарилган, бундай асбоб Ажина-тепада топилган. 17 Чор-гуль-тепа атрофидан жанубда Кафир канали трассаси Акгазин платоси пояси бўйлаб аниқ кузатилади . Бу ерда, оқим бўйича бир неча километр пастда, Кафырдан сув олган яна бир ёдгорликлар гуруҳи жойлашган — Октябр қишлоғи яқинида. Ушбу гуруҳнинг марказий ёдгорлиги шаҳарча эмас, балки йирик тепе (эхтимол, катта қаср қолдиқлари) бўлиб, атрофида «турли масофада ёпиқ тепалар гуллари» шаклида кичик ҳовли қолдиқлари жойлашган . 18 1947 йилда А. М. Беленицкий мазкур ҳудудда камида ўн бешта археологик ёдгорликни қайд этган. Сўров маълумотларига кўра, ушбу гуруҳдан яна кўплаб ёдгорликлар мавжуд бўлган, бироқ ҳозирги кунда уларнинг аксари қазиш ишлари учун ишлатилиши имконияти деярли йўқ, чунки кўпчилиги замонавий қазишгоҳлар фаолияти учун эгалланган. Шу тариқа, Октябр гуруҳи археологик топилмаларга асосланиб, эрта ўрта асрлар даврига тегишли деб баҳоланиши мумкин. Шу билан бирга, Акгазин платоси пояси бўйлаб жойлашган ёдгорликларни ишонч билан Кафыр канали ҳудудига киритиш мумкин бўлган ҳолда, ушбу ҳудуднинг ғарб томонларига сув етиши эҳтимоли Джуйбарнинг чап қўшилмалари орқали амалга ошган бўлиши мумкин. 15 Большие многолетние раскопки на Аджина-тепе (с 1960 г. до настоящего времени) позволили вскрыть более 3/4 площади памятника. Результаты этих работ частично отражены в печати [19; 33; 34; 36 и др.]. 16 Т. И. Зеймаль.Древние и средневековые каналы Вахшскои долины. Москва.1971 стр 44 17 А.Гофуров .Таджики 18 Б е л е н и ц к и й А. М., Отчет о работе Вахшского отряда в 1947 г., — ≪Труды согдийско-таджикской археологической экспедиции≫, М.—Л., 1950, т. I, стр. 145 (МИА, № 15). ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 747 Кафыр канал бўлагида жойлашган энг йирик археологик ёдгорликлар — Кафиртепа ва Кўҳнашаҳр шаҳарчалари ҳисобланади. Кафиртепа ёдгорлиги илк бор 1947 йили илмий адабиётларда тавсифланган . 19 Ёдгорлик тўртбурчак шаклда бўлиб, умумий майдони тахминан 9 гектарни ташкил этади. Шаҳарчадаги дарвозалар шимолий ва юқори фасад қисмларида жойлашган. Ички релъеф бир нечта йирик тепаликлардан иборат бўлиб, улар эҳтимол муайян меъморий мажмуаларнинг қолдиқларига мос келади. А. М. Беленицкий Кафиртепанинг аниқ даврий мансублиги ҳақида маълумотга эга бўлмаган. Шу сабабли, 1961 йилда ёдгорликнинг бир тепалиги ёнида стратиграфик қазишмалар амалга оширилган. Қазишмалар натижасида пахса блоклар ва тўртбурчак шаклдаги қуруқ гиштлардан барпо этилган иншоот қолдиқлари аниқланган. Тадқиқотлар натижасига кўра, ёдгорлик бир қатламли маданий қатламга эга эканлиги маълум бўлган. Қурилиш қолдиқлари, керамик буюмлар ҳамда бошқа археологик топилмалар билан бир қаторда, бинолар пол қисмида қирқимли тешикка эга бронза тангалар — шунингдек, илмий адабиётларда “Тоҳаристон типи” деб номланган нумизматик намуналар топилган. Ушбу материаллар асосида иншоотнинг (ва эҳтимол бутун шаҳарчанинг) шаклланиш даври VII— VIII асрларга мансуб эканлиги ҳақида хулоса чиқариш мумкин. 20 Кафиртепа шаҳарчасидан шимолга тахминан 500 метр масофада, Кафир каналининг қарши соҳилида яна бир йирик археологик маскан — Кўҳнашаҳр ёдгорлиги жойлашган. Масканнинг аниқ меъморий чегаралари ҳозирча қайд этилмаган бўлиб, умумий майдони тахминан 10 гектарни ташкил этади. Ҳудуд майда тепаликлар ва йирик жинс қоялари билан кесилиб ўтган бўлиб, у ерда кўп миқдорда керамика синдиклари, ёқилган гишт парчалари ҳамда бошқа оғир қурилиш материаллари тарқалган ҳолда аниқланган. Маскан релъефида нисбатан баланд, умумий шакли давриқ бўлган тепалар устунлик қилади. Ушбу тепалардан бирида амалга оширилган шурф қазишмалари натижасида икки хронологик босқични қамраб олган маданий қатламлар аниқланган. Қуйи қатлам VII—VIII асрларга мансуб бўлиб, бу даврда Кафиртепа шаҳарчасида ҳаёт мавжуд бўлгани маълум. Шундан келиб чиқиб, мазкур тепа эҳтимол Кафиртепа атрофидаги хўжалик мажмуаларидан ёки усадьбалардан бири бўлган, деб тахмин қилиш мумкин. Иккинчи маданий қатлам XI—XII асрларга тўғри келади ва унинг топилмалари Кўҳнашаҳр масканининг умумий юқори қатлами билан хронологик жиҳатдан мос келади. Бу ҳолат ёдгорлик ҳудудида VII—VIII асрлардан кейинги даврда ҳам қисман ёки қайта тикланган аҳоли жойлашувини кўрсатади. 21 Қариб тўртбурчак планга эга бўлган Кафирқала шаҳарчаси (расм 1, 8) ҳар бир томони тахминан 360 метр бўлган юқори ҳимоя деворлари билан ўралган бўлиб, ҳозирда улар ботиқ ҳолатдаги қадимги ҳимоя хандақлари (қирдек) билан иҳота қилинган. Шаҳарнинг шимолий19 Б е л е н и ц к и й А. М., Отчет о работе Вахшского отряда в 1947 г., — ≪Труды согдийско-таджикской археологической экспедиции≫, М.—Л., 1950, т. I, стр. 142 (МИА, № 15). 20 Т. И. Зеймаль.Древние и средневековые каналы Вахшскои долины. Москва.1971.стр 45 21 П. Г. Гаевский [11, стр. 29] сообщает о небольшом кладе, видимо происходящем с Кухна-шахр; монеты эти, по определению В. В. Бартольда, относятся к ≪монгольскому периоду — XII—XIII вв. и не позже XV в.≫. Выяснить дальнейшую судьбу этих монет мне не удалось. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 754 етиштириш ҳажми ошган. Бу эса аҳоли сонининг ўсиши, шаҳарлар ва қишлоқ масканларининг барқарор ривожланишига хизмат қилган. Иккинчи томондан, суғориш тизимлари жамиятда иқтисодий ва маданий ривожланишга ҳам таъсир кўрсатган. Қадимги каналлар ва ирригация иншоотлари орқали сув тақсимоти тизимли ташкил этилган, бу эса меҳнат ресурсларидан самарали фойдаланишга ва қишлоқлар ўртасида ҳамкорликка ёрдам берган. Шунингдек, сувсозлик маданияти маданий мерос сифатида сакланиб, кейинги авлодлар учун илмий ва амалий аҳамиятга эга бўлган. Фойдаланилган адабиётлар руйхати 1.То л с т о в С. П., Древний Хорезм. Опыт историко-археологического исследования,М., 1948. 2.Т. И. Зеймаль.Древние и средневековые каналы Вахшскои долины. Москва.1971 3.Дь я к о н о в М. М., Археологические работы в нижнем течении реки Кафирнигана (Кобадиан) (1950—1951 гг.), — ≪Труды Таджикской археологической экспедиции≫, М.—Л., 1953, т. II, стр. 253—293 (МИА СССР, № 37). 4.Д ь я к о н о в М. М., Сложение классового общества в Северной Бактрии, — С А, 1954, т. XIX, стр. 121—140. 5. [Маев Н. А. под псевдонимом] Ф. Жуков , Верхнее течение Аму-Дарьи, Туркестанские ведомости≫, 1880, № 12, 17, 21. 6.Ко с я к о в П. Е., Путевые заметки по Каратегину и Дарвазу в 1882 г., — ИРГО, 1884, т. XX, стр. 600-602. 7.Ф е в р а л ё в Н., Правобережная полоса Пянджа и Аму-Дарьи. От Калы-Ванч до Керки, — ≪Военный сборник≫, 1895, № 9, 10.стр 433 8.Г а е в с к и й П. Г., Курган-тюбинское бекство, — ИРГО, Пг., 1923, т. IV, стр. 14—67. 9.Б е л е н и ц к и й А. М., Отчет о работе Вахшского отряда в 1947 г., — ≪Труды согдийскотаджикской археологической экспедиции≫, М.—Л., 1950, т. I, стр. 140—146 (МИА, № 15). 10.“Почвы Вахшской долины и их мелиорация”≫, под ред. Н. И. Антипова-Каратаева и А. В. Жигачева, Сталинабад, 1947. 11.“Почвы Вахшской долины и их мелиорация”≫, под ред. Н. И. Антипова-Каратаева и А. В. Жигачева, Сталинабад, 1947. Стр 48 12.Ко с я к о в П. Е., Путевые заметки по Каратегину и Дарвазу в 1882 г., — ИРГО,1884, т. XX, стр. 589—613; Ч е й лыт к о В., Древний город Лягман (к археологическому обследованию долины Вахша), — газета ≪Коммунист Таджикистана≫, 1936, 23 мая, № 117 (1907); 13.Б е л е н и ц к и й А. М., Историко-географический очерк Хутталя с древнейших времен до X в. н. э., — ≪Труды согдийско-таджикской археологической экспедиции≫, М.—Л., 1950, т. I, стр. 109—127 (МИА, № 15). 14.Л и т в и н с к и й Б. А., З е й м а л ь Т . И., Каменные базы колонн пз Вахшской долины,— ≪Известия отд. общ. наук АН ТаджССР≫, Сталинабад, 1960, вып. 1 (22),стр. 73—79. 15. Почвы Вахшской долины и их мелиорация”≫, под ред. Н. И. Антипова-Каратаева и А. В. Жигачева, Сталинабад, 1947. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 755 16. Beal S.J Si-Yu-Ki, Buddhist records of the Western World. Translated from the Chinese of Hiuen Tsiang (A. D. 629), vol. I, London, 1906 (Trubner’s Oriental series).