FAVQULODDA HOLAT, ULARNI BARTARAF ETISH VA OLDINDAN BASHORAT QILISH MODELINI YARATISH ORQALI USHBU JARAYONLARGA IJOBIY TA'SIRINI O'RGANISH

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 69 DOI: https://10.5281/zenodo.17945938 УДК 614.8(575.2-7) FAVQULODDA HOLAT, ULARNI BARTARAF ETISH VA OLDINDAN BASHORAT QILISH MODELINI YARATISH ORQALI USHBU JARAYONLARGA IJOBIY TA’SIRINI O‘RGANISH Axrarov Bobir Baxodirovich TDTU “Xayot faoliyati xavfsizligi” kafedrasi t.f.f.d. (PhD) dotsent v.b ANNOTATSIYA Mazkur maqola favqulodda vaziyatlarni prognozlash, raqamli bazasini ishlab chiqish va modellashtirish orqali favqulodda vaziyatlarni oldini olish, bartaraf etish, qaror qabul qilishga va boshqarishga bag‘ishlanadi. Kalit so‘zlar: favqulodda vaziyat; favqulodda vaziyatlarni prognozlash; favqulodda vaziyatlarni raqamli bazasi; favqulodda vaziyatlarni modellashtirish. АННОТАЦИЯ Статья будет посвящена предупреждению, ликвидации, принятию решений и управлению чрезвычайными ситуациями путем прогнозирования, разработки и моделирования цифровой базы данных чрезвычайных ситуаций. Ключевые слова: чрезвычайная ситуация; прогнозирование чрезвычайных ситуаций; цифровая база данных чрезвычайных ситуаций; моделирование чрезвычайных ситуаций. ABSTRACT This article will be devoted to the prevention, elimination, decision-making and management of emergency situations through forecasting, development and modeling of its digital base. Keywords: emergency; forecasting of emergency situations; digital base of emergency situations; modeling of emergency situations. Dunyo aholisi yildan yilga ko‘payib bormoqda insonlarning asosiy qismi shaxarlarda yashashadi. Bu degani baland baland binolar minglab zavod fabrikalar, mashinalar va tirband yo‘llar hayolimizga keladi. Yerda inson qanchalik ko‘payib Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 70 borsa yashash sharoiti shunchalik og‘irlashib boradi. Shaharlarda favqulodda vaziyatlar shiddat bilan o‘sib bormoqda bularga misol qilib avtomobil avariyalar, yong‘in va portlashlar, xavo tarkibida zaxarli zararli moddalarning ortib borishi, epidemiyalar, zilzila talofatlarining ayanchli oqibatlarini aytishimiz mumkin. Hozirgi kunda dunyo olimlari aholi yashash hudutlariga hos bo‘lgan favqulodda vaziyatlarni bartaraf etish va oqibatlarini kamaytirish borasida ilmiy izlanishlar olib bormoqda. Axoli yashash xududlariga hos bo‘lgan favqulodda vaziyatlarni oldini olish va bartaraf etish uchun eng samarali yo‘llaridan biri favqulodda vaziyatlarni pragnozlash va raqamli bazasini ishlab chiqish va modellashtirishdir. [6] Favqulodda vaziyatlarni prognoz qilish. Favqulodda vaziyatlarning prognozi odatda uning paydo bo‘lishi va yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan oqibatlarni aniqlashga qaratilgan. Favqulodda vaziyatlarni prognoz qilish uchun hududiy taqsimot qonunlari va jonli va jonsiz tabiatda yuzaga keladigan turli jarayonlar va hodisalar vaqtida namoyon bo‘ladi. Bashorat qilish usuli xavf manbalarini aniqlash orqali baxtsiz hodisalar va falokatlar ehtimolini aniqlashdan iborat. Tabiiy jarayonlar va hodisalarni prognozlash birinchi navbatda gidromet zimmasiga yuklatildi, biroq boshqa vazirlik va idoralarning ilmiy-tadqiqot muassasalari bir qator jarayonlar va hodisalarni prognozlashda ishtirok etmoqda. Yomg‘ir, uzoq muddatli yomg‘ir, sovuq va kuchli qor yog‘ishini prognoz qilish bulut qoplami, atmosfera bosimi, namlik, havo harorati, yo‘nalish va shamol kuchini baholashga asoslangan. Odatda bunday prognozlar katta aniqlik bilan ajralib turadi va aholiga ularni ommaviy axborot vositalari orqali xabardor qiladi. Bo‘ron, chaqmoq, do‘lni prognoz qilish yomg‘ir bulutlarini tahlil qilish va baholash, 7-15 km balandlikdagi havo harorati asosida amalga oshirilishi mumkin. Qurg‘oqchilikni prognozlash yomg‘ir yog‘ishini prognozlash natijalarini tahlil qilish va baholash, bahorda qorning erishi tufayli tuproqni namlantirish darajasi, tuproq, landshaft va boshqalar hisobga olinadi. Suv toshqinlarini prognoz qilish bahorda eriydigan qor miqdorini, uning erishi tezligini, dalalarda tuproqni muzlatish chuqurligini, daryolarda tiqilish va yoriqlarning mavjudligini tahlil qilish va baholashga asoslangan.suv toshqini uzoq muddatli yoki yomg‘ir yog‘ishi, shuningdek, gidrotexnik inshootlarda baxtsiz hodisalar va falokatlar tufayli yuzaga kelishi mumkin. O‘rmon yong‘inlarini prognozlash ob-havo holatini baholash, qurg‘oqchilikni prognoz qilish, odamlar tomonidan o‘rmonga kirish darajasi va boshqalar. Shunday qilib, issiq havoda, agar yomg‘ir 15-18 kun bo‘lmasa, o‘rmon juda quruq bo‘ladi va olovga olib keladi. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 71 Texnogen favqulodda vaziyatlarni prognozlash-yong‘in, portlash, baxtsiz hodisalar, falokatlar xavfini baholash asosida texnogen favqulodda vaziyatlarning paydo bo‘lishi va rivojlanishi ehtimoli va ularning oqibatlarini oldindan aks ettirish. Texnogen favqulodda vaziyatlarni prognozlash uskunaning texnik holatini, texnikasini, inson omilini va atrofmuhit omillarini baholashga asoslangan. Ma’lumki, texnologik uskunalar o‘zining "hayot aylanishi" ga ega. Bu, odatda, o‘rnatish, sozlash, ba’zan korxonada qayta ishlash uskunalari bilan boshlanadi. Unga xizmat qiladigan odamlar odatda ta’limga muhtoj. Ushbu uskunaning ishga tushirilishi bilan avariyalar ehtimoli operatsion tajribaga ega bo‘lmagan va uskunaning o‘zi nomukammalligi tufayli xizmatchilarning aybi bilan ham muhimdir. Ushbu bosqichda, odatda, uskunada kamchiliklar bartaraf etiladi va xizmat ko‘rsatish xodimlari uni ishlatish tajribasiga ega bo‘ladi. Shubhasiz, "hayot aylanishi" o‘rtasida baxtsiz hodisalar va falokatlar xavfi minimal. Kelajakda, uskunalar eskirganligi sababli, "hayot aylanishi" oxirida xavf miqdori ortadi.[7] Xavfning kattaligi va favqulodda vaziyatlarning mumkin bo‘lgan sabablarini aniqroq taxmin qilish uchun prognozlash usuli qo‘llaniladi, uning mohiyati korxonada bir xil texnologik uskunalar misolida ko‘rib chiqiladi. Bu quyidagicha. Avvalo, xavfli manbalar aniqlangan, xavfli vaziyatlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan uskunalar va tahlildan kelib chiqadigan holatlar mavjud emas. Odatda xavf manbalari energiya manbalari, uskunalar jarayonlari va ish sharoitlari hisoblanadi. Xavfli energiya manbalari: yoqilg‘i, portlovc-hi moddalar, zaryadlangan kondansatörler, bosimli idishlar, ishlab chiqarish qurilmalari, gaz generatorlari, akkumulyator batareyalari, qo‘zg‘aysan qurilmalari, katapultlangan narsalar, isitish moslamalari, aylanadigan mexanizmlar, elektr generatorlari, statik elektr toklari, nasoslar, muxlislar, ventilyatorlar va boshqalar. Xavfli jarayonlar va shartlar: korroziya, isitish, sovutish, bosim, namlik, radiatsiya, ifloslanish, kimyoviy ajralish, kimyoviy almashtirish, mexanik zarba, oksidlanish, oqish, elektr buzilishi, yong‘inlar, portlashlar va boshqalar. Ekologik prognozlash-tabiiy va antropogen ekologik omillar bilan belgilanadigan tabiiy ekologik tizimlarning mumkin bo‘lgan holatini ilmiy tasavvur qilishdir. Ekologik favqulodda vaziyatlar davlat tuzilmalari tomonidan atrof-muhitni monitoring qilishda aniqlanadi va prognoz qilinadi. Tabiiy muhitning holatini baholash uchun zarur bo‘lgan dastlabki ma’lumotlarni olish uchun turli xil tadqiqot usullari qo‘llaniladi. Qurilmalar yordamida atrof-muhitning fizik va kimyoviy parametrlari odatda o‘lchanadi: shovqin miqdori va spektri, harorat, elektromagnit maydonlarning xususiyatlari, atrof-muhitning radioaktiv ifloslanishining xususiyatlari, geofizik hodisalarning xususiyatlari, havo, suv, tuproq kimyoviy ifloslanishining kontsentratsiyasi Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 72 va boshqalar. Shuning uchun prognozlash, prognozlarni aniqlashtirish uchun bioindikatorlar keng qo‘llaniladi. Biologik favqulodda vaziyatlarni prognoz qilish uchun odatda davlat ilmiy-tadqiqot muassasalari tomonidan biologik monitoring o‘tkaziladi. U quyidagilarni o‘z ichiga oladi: epidemiyalar, epizootiyalar va epifitotlarni prognoz qilish. Epidemiyalarni prognozlash-aholi o‘rtasida yuqumli kasalliklar tarqalishining oldini olish, odamlarning umumiy yuqumli kasalliklarini kamaytirish va epidemiyalar oqibatida yuzaga kelgan ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarni bartaraf etish bo‘yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish va asoslash maqsadida epidemiyalar yuzaga kelish ehtimoli, ularning rivojlanish ko‘lami va oqibatlarini aniqlash. Epizootiyalarni prognozlash qishloq xo‘jalik hayvonlarining yuqumli kasalliklari tarqalishining oldini olish, ularning umumiy yuqumli kasalliklarini kamaytirish va epizootiyalar oqibatida yuzaga keladigan ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarni bartaraf etish bo‘yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish va asoslash maqsadida epizootiyalarning yuzaga kelish ehtimoli, rivojlanish ko‘lami va ularning oqibatlarini aniqlash. Epifitotiyalarni prognozlash epifitotiyalarning paydo bo‘lish ehtimoli, rivojlanish ko‘lami va ularning oqibatlarini aniqlash, shuningdek qishloq xo‘jaligi tuzilmalarining zararkunandalari paydo bo‘lishi va ko‘payishi, qishloq xo‘jaligi o‘simliklarining yuqumli kasalliklari va zararkunandalari tarqalishining oldini olish va epifitotiyalar oqibatida yuzaga keladigan ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarni bartaraf etish bo‘yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish va asoslash. Favqulodda vaziyatlarni raqamli bazasi. Favqulodda vaziyatlarni raqamli bazasi-o‘sha xududda yuz bergan favqulodda vaziyatlar, iqlimi, kuchli yog‘ingarchiliklar bo‘lgan bo‘lsa ular xaqida malumot, geologik xolati, seysmik xarakteristikasi, yon atrofdagi bino va inshoatlar, yer ustki va ostki suvning tarkibi va chuqurligi, yon atrofdagi zavod, fabrikalar va ularning xususiyatlari xaqida malumotlardir.[8] Favqulodda vaziyatlarni modellashtirish. Model - tadqiqot obʼektini shartli tarzi bo‘lib, u tadqiqotchi tomonidan tadqiqot uchun ahamiyatli bo‘lgan obʼektning harakteristikalarini (xossa, o‘zaro aloqalar, ko‘rsatkichlarini) aks ettirish maqsadida tuziladi. Modellashtirish - jarayonlarni, ularning modellarida tadqiqot kilish usulidir. Modellashtirish jarayoni. Favqulodda vaziyatlarni modellashtirish –bu maʼlum hududda, binoda, inshootlarda avariya yoki tabiiy ofat, falokatlar natijasida hosil bo‘lgan sharoitni o‘xshatish, bunda “nozik joylar”ni aniqlash va loyihalash va rejalashtirish jarayonida, mavjud holatda ularni o‘zgartirish, loyihalash bo‘yicha takliflar kiritish asosiy vazifa hisoblanadi. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 73 Modellashtirish — tajriba o‘tkazish yo‘li bilan biror bir obʼekt haqida ko‘proq maʼlumot olish maqsadida shu obʼektning o‘rnini bosadigan modelini yaratishdir. Obʼektlar modeli birmuncha oddiy tizim bo‘lib, unda real obʼektda biron vaziyat yuzaga kelganda uni to‘liq tasavvur va tahlil qilish mumkin bo‘lgan, tuzilishi aniq ko‘rsatilgan, tarkibiy qismlari bilan aloqalar aniq belgilangan bo‘ladi. Shunday qilib, modellashtirish murakkab tizim va obʼektlarni tahlil qilish instrumenti (vositasi) hisoblanadi. [2] Modellashtirishning usullariga qarab quyidagi turlari mavjud: analitik, bunda obʼekt modeli funktsional bogʼliqligi va mantiqiy sharoiti ko‘rinishida yaratiladi; imitatsion, bunda obʼekt modeli real jarayonlar algoritmi ko‘rinishida kompьter texnologiyalari yordamida yaratiladi. Statistika maʼlumotlariga ko‘ra odamlar bilan sodir bo‘lgan zamonaviy avariyalar, halokatlar va baxtsiz hodisalar odamlarga, material va tabiiy resurslarga yongʼinlar, transport vositalari, portlashlar va imoratlarning vayron bo‘lishlari zarar keltiradi. Ko‘pchilik texnogen avariyalar harakatdagi mashinalar, mexanizmlardan boshqarib bo‘lmaydigan idishlardagi kimyoviy moddalarning, yoqilgʼi aralashmalarining energiyasi yuqori bosimi kinetik energiyaning ajralishi natijasida sodir bo‘ladi. [3] FVlarni modellashtirish-aniq hududda, imoratda, binoda tabiiy ofat va texnogen avariyalar holatini imitatsiya qilish va “nozik” joylarni aniqlash va qaror qabul qilishda takliflar ishlab chiqish. FV larni modellashtirish ko‘pchilik yigʼiladigan (metropoliten, aeroport) yoki madaniy dam olish maskanlari (stadionlar, kontsert zallari, savdo komplekslar, bozorlar, ofis markazlari) kabi joylarda FVlarni keltiradigan zararini aniqlashda yaqindan yordam beradi. Modellashtirish natijalari yordamida sodir bo‘lish ehtimoli va rivojlanish senariylarini aniqlash, qaror qabul qilish bo‘yicha testlar taqdim etish, FVlar sodir bo‘lganda muxandislik, transport va tizimdagi avariyani bartaraf etishdagi tadbirlarni optimallashtirish imkoni yaratiladi. [4] Modellarni quyidagi turlarga bo‘lish mumkin: 1) Funktsional model – endogen (ichki sabab va taʼsirlar bilan vujudga keladigan va ekzogen (tashqi saba bilan vujudga keladigan) o‘zgaruvchilar orasidagi to‘gʼri bogʼlanishni ko‘rsatadi. 2) Endogen miqdorlarni o‘zgarishini tenglamalar sistemasi yordamida ifodalovchi modellar. Turli iqtisodiy miqdorlar orasidagi o‘zaro bogʼlanish balansni ochib beradi (masalan, tarmoqlar aro balans modeli). 3) Optimizatsiya modeli. Modelning asosiy qismi –endogen o‘zgaruvchilarga nisbatan tenglamalar sistemasi. Lekin maqsadibaʼzi iqtisodiy ko‘rsatgichlarni optimal yechimini aniqlash hisoblanadi (masalan, maʼlum vaqti ichida, byudjetga vositalarni maksimal to‘planishini taʼminalash maqsadida, soliqlar miqdorini aniqlash). Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 74 4) Imitatsiya modeli – iqtisodiy holatni juda ham aniq aks ettiradi. Imitatsiya modeli “ agar.... nima bo‘ladi?” savollariga javob bera oladi. Imitatsiya tizimi – bu o‘rganilayotgan jarayonni borishini imitatsiyalash, yordamchi dasturlar va axborot bazasini birlashtiradigan, modellar to‘plami bo‘lib, yetarlicha oddiy va tezkor hisobkitoblar variantlarini tadbiq etish xususiyatiga egadir.[5] XULOSA Favqulodda vaziyatlarni prognozlash, raqamli bazasini ishlab chiqish va modellashtirish orqali favqulodda vaziyatlarni oldini olish, bartaraf etish va ikkilamchi vavqulod vaziyat yuzaga kelishi mumkin yoki mumkin emasligini aniqlaymiz. Bugungi kunda zamonaviy prognozlash texnika va texnologiyalar ishlab chiqilmoda. Bu orqali insonlarning qurbon bo‘lishi va jabrlanishining oldi olinmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1.Большаков А.С. Моделирование в менеджменте: Учеб.пособие. - М., 2000. – С.12. 2. Микитский Ю. Анализ организации управления на предприятии // Менеджмент в России и за рубежом. – 1999. - № 4. – С. 16. 3. Друкер П.Ф. Задачи менеджмента в XXI веке. - М., 2001. – С.523. 4. Репин В.В., Елиферов В.Г. Процессный подход к управлению: Моделирование бизнес-процессов. – М., 2005. - 2-е изд. – С.245. 5. Nigmatov I., Tojiyev M. Favqulodda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi.Darslik – Т.:Iqtisod-Moliya, 2011. 6. Фуқаро муҳофазаси асослари (маьруза матнлари тўплами). Муаллифлар мажмуаси.-Т.: «Фуқаро муҳофазаси институти»,2003. 7. www.ziyo.uz 8. www.library.uz