FOYDALI QAZILMALARNI IZLASHDA GEOFIZIK TADQIQOTLARNING SAMARADORLIGI

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 84 DOI: https://10.5281/zenodo.17945979 FOYDALI QAZILMALARNI IZLASHDA GEOFIZIK TADQIQOTLARNING SAMARADORLIGI Usmonov Kuvonchbek Mannonovich Qarshi davlat texnika universiteti dotsenti E-mail: [email protected] ANNOTATSIYA Ushbu maqola foydali qazilmalarni (minerallarning) izlash jarayonida qo‘llaniladigan geofizik tadqiqotlarning samaradorligini nazariy va amaliy jihatdan tahlil qiladi. Xorijiy amaliyot va tadqiqotlar, shu jumladan aerogeofizika, elektromagnit (EM), aeromagnitik, gravimetrik, seysmika va magnetotellurik (MT) metodlarining afzalliklari va cheklovlari ko‘rib chiqiladi. O‘zbekiston misolida milliy geofizik xizmatlar, so‘nggi yillarda o‘tkazilgan izlanishlar va loyihalar tahlil qilinadi. Annotatsiyada mavzuning dolzarbligi — resurs izlash xarajatlarini kamaytirish, aniqlikni oshirish va atrof-muhit ta’sirini minimallashtirish maqsadida geofizika metodlarining integratsiyalashgan qo‘llanilishi zarurligi bilan asoslanadi. Kalit so‘zlar: geofizika, mineral izlash, aeromagnitika, elektromagnitik tadqiqotlar, O‘zbekiston. EFFECTIVENESS OF GEOPHYSICAL INVESTIGATIONS IN MINERAL EXPLORATION Kuvonchbek Usmonov Associate Professor of Karshi State Technical University E-mail: [email protected] ABSTRACT This paper analyses the effectiveness of geophysical investigations in mineral exploration from theoretical and applied perspectives. It reviews international practices and studies on airborne geophysics, electromagnetic (EM), airborne magnetics, gravity, seismic and magnetotelluric (MT) methods—highlighting strengths and limitations. The Uzbekistan case is examined, reviewing national geophysical services, recent exploration investments and project outcomes. The study argues the Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 85 relevance of integrated geophysical approaches to reduce exploration costs, improve target delineation, and minimize environmental impact. Key words: geophysics, mineral exploration, aeromagnetics, electromagnetic surveys, Uzbekistan. KIRISH Geofizik tadqiqotlar – yer osti strukturalarini va minerallarning geofizik izlarini (anomaliyalarini) aniqlash uchun asosiy tadqiqot turi hisoblanadi. So‘nggi o‘n yilliklarda aeromagnitik va aeromagnit + elektromagnit (AEM) tadqiqotlardagi texnologik yutuqlar, shuningdek, 3D tadqiqot usullari geofizik tadqiqot usullarining samaradorligini oshirishga yordam berdi. Masalan, aerogeofizika va AEM misollarida katta maydonlarni qamrab olish orqali potentsial minerallarni aniqlash samarali ekanligi koʻrsatildi. Bunday ishlar Avstraliya va Xitoyning ayrim hududlarida muvaffaqiyatli amalga oshirildi. (Liang et al., 2021; Vallée, 2024). Teknik jihatdan aeromagnitika va gravimetrik usullar keng miqyosli tekshiruvlar uchun mos bo‘lib, seysmika va magnitatellurik (MT) metodlari chuqur strukturalarni aniqlashda yuqori aniqlik beradi. Integratsiyalashgan yondashuv – masalan, aeromagnit + AEM + yer usti gravimetrik va aniq geologik kuzatuvlarni birlashtirish - qaror qabul qilish jarayonida xatoliklarni kamaytiradi va qimmat bo‘lgan chuqur burg‘ulash ishlarini maqsadga muvofiq qiladi (Dentith & Mudge, tahlillar; Yang, 2024). O‘zbekistonning minerallarga boy hududlari (Navoiy, Surxondaryo, Sirdaryo va boshqalar) keng o‘lchamli geologik strukturalarga ega bo‘lib, geofizik tadqiqotlar mamlakatda mineral xom ashyo resurslar razvedkasining ajralmas qismiga aylandi. So‘nggi yillarda respublikada qazilma resurslarni aniqlash va baholashga katta sarmoyalar yo‘naltirildi masalan, 2017 yildan boshlab investitsiyalar va davlat dasturi orqali izlanishlar moliyalashtirildi (USGS va O‘zbekiston rasmiy hisoboti). Geofizika xizmatlari (seysmika, elektrometrik, geofizik kuzatuvlar) milliy darajada faol qo‘llanilmoqda va hozirgi kunda texnologik yangilanish jarayonida. Bu esa geologik noyob hududlarda aniqroq maqsadlarga erishishda yordam berdi. Ushbu mavzu dolzarb – ayniqsa resurslarga qimmat miqdorda sarmoya kiritilayotganda geofizikaning samaradorligi izlanish xarajatlarini kamaytirish, ijtimoiy va atrof-muhit xavfsizligini ta’minlash uchun muhimdir. Xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy geofizik texnologiyalar va 3D texnologiyasi yondashuvlari foydali qazilma to‘plamlarini aniq ko‘rsatkichlarini oshirishga imkon beradi, bu esa respublika sharoitida ham yondashuvlarni optimallashtirishni talab qiladi. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 86 ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA Kosmik elektromagnit (Airborne electromagnetic AEM) va aeromagnit tadqiqotlari katta maydonlarni tez va nisbatan arzon qamrab oladi. Bu metodlar chuqur yashiringan foydali qazilma yoki ruda zonalarini aniqlashda samarali bo‘ldi (Liang et al., 2021). Bundan tashqari (Masalan, Pilbara, Xitoy va boshqalar) aerogeofizika yordamida potensial anomaliyalarni erta aniqlash va keyingi yer ishlarini optimallashtirish imkonini ko‘rsatdi. Magnit usullar keng hududlar bo‘yicha geologik tekshiruv uchun samarali, elektromagnitik usullar esa konduktiv zona (masalan, sulfid) bilan bog‘liq anomaliyalarni aniqlaydi. Ushbu usullar birgalikda qo‘llanilganda, tadqiqot aniqligi oshadi (Vallée, 2024). So‘nggi yillarda 3D tadqiqot algoritmlari va yuqori samarali hisoblash geofizik signallarni kattaroq aniqlik bilan modellashtirishga yordam berdi; bu, o‘z navbatida, burg‘ulash risklarini kamaytiradi (Yang, 2024). Har bir metodning chegaralari mavjud – masalan, aeromagnitika yuzaki magnit zonalarni kuchaytirishi mumkin va anomaliya manbasini to‘liq aniqlamaydi. Shuning uchun geologik va geokimyoviy ma’lumotlar bilan birlashtirish zarur. Barchasidan ham, atrof-muhit sharoitlari va geoiqlimiy parametrlar natijalarni cheklashi mumkin. O‘zbekiston rasmiy hisobotlari va sanoat tahlillari (masalan, Navoiy kompaniya hisobotlari, davlat minerallarga oid tahlillar) mamlakatda geofizik tadqiqotlarning keng qo‘llanishini va davlat dasturlari orqali sarmoyalanayotganini ko‘rsatadi. USGS xulosalari O‘zbekistonning minerallarga boy hududlari va so‘nggi topilmalarni tasdiqlaydi. O‘zbekistonlik tadqiqotchilar va olimlar zamonaviy geofizik metodlar va ularning qo‘llanilishi haqida maqolalar e’lon qilmoqda, shu jumladan 3D seysmik va elektrometrik ishlar, hamda milliy sharoitga moslashtirilgan metodlar (Nasurıllaeva, 2024) hisoblanadi. Bu ishlar milliy infratuzilma va me’yoriy hujjatlarga asoslangan amaliy qo‘llanmalarni boyitadi. Mamlakatda aeromagnitika, yer yuzasi gravimetrik va elektromagnitik kuzatuvlar bir nechta loyihalarda muvaffaqiyatli qo‘llanildi – bu esa lokal minerallarni aniqlash va burg‘ulash punktlarini aniqlashda samaradorlikni oshirdi, rasmiy hisobotlar va loyiha yakunlari buning dalilidir. Adabiyotlar shuni ko‘rsatadiki, samaradoz usullarni tanlash, ma’lumotlar integratsiyasi va 3D modellashtirish orqali oshiriladi, lekin har bir hudud uchun metod va parametrlarni mahalliy geologik sharoitga moslashtirish muhim. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 87 NATIJALAR Aerogeofizika va AEM tadqiqotlari katta hududlarda topilma potentsialini samarali saralash imkonini berdi. Xitoy misolida bu usullar keyingi yer tekshiruvlari va aniq burg‘ulashlarni 30–60% samaraliroq yo‘naltirgan. Chuqurroq va murakkab strukturalarni aniqlashda seysmika + MT kombinatsiyasi aniqroq vizualizatsiyani ta’minladi. Bu chuqur konlarni (masalan, baʼzi mis va molibden konlari) lokallashtirishda foydali bo‘ldi. 3D modellashtirish burg‘ulashning noaniqligini kamaytirdi. Geofizik ma’lumotlarni geologiya va geokimyo bilan integratsiya qilish orqali burg‘ulash joyini tanlash uchun sarf-xarajat sezilarli darajada kamaygan. O‘zbekiston davlat hisobotlari va kompaniya loyiha hujjatlariga ko‘ra, so‘nggi yillarda geofizik tadqiqotlarga qilingan sarmoyalar yangi topilmalar (oltin, mis, boshqa minerallar) bilan bog‘liq muvaffaqiyatlarni berdi. Konlar resurslari qayta baholandi va yangi potentsial hududlar aniqlandi. Bu geofizika metodlarining mamlakat sharoitida samaradorligini tasdiqlaydi. Navoiy va boshqa mintaqalarda aerogeofizika va yer usti gravimetrik ishlari mineralizatsiyani aniqlashda samarali bo‘ldi, lekin boshqaruv va texnik imkoniyatlarni kengaytirish orqali aniqlik yanada oshirilishi mumkin. Mahalliy tajriba shuni ko‘rsatadiki, geofizika samaradorligi yuqori, ammo ma’lumotlarni qayta ishlash, 3D tadqiqot va yuqori sifatli geokimyoviy ma’lumotlar bilan birlashtirish darajasi oshirilsa, natijalar ancha yaxshilanadi. Davlat va xususiy sektor o‘rtasida hamkorlik, shuningdek, xalqaro standartlar va texnologiyalarni joriy etish zarur. MUHOKAMA AEM va aeromagnit tadqiqotlari kattaroq hududlarni aniqlash uchun tejamkor va samarali, seysmika va MT chuqur strukturalarni aniqlashda afzallik beradi. 3D tadqiqot va ma’lumot integratsiyasi esa maqsadli burg‘ulashlarni aniqlashdagi noaniqlikni kamaytiradi. Biroq, aniq natijalarga erishish uchun geologik ma’lumotlar va geokimyoviy tasdiqlash ham zarur. O‘zbekiston uchun aerogeofizika va yuqori darajali AEM investitsiyalari mayda va chuqur yotgan minerallarning aniqligini oshiradi. Biroq bu texnologiyalarni samarali qo‘llash uchun malakali kadrlar va hisoblash infratuzilmasi lozim. Geofizika, geologiya va geokimyo ma’lumotlarini yagona 3D modelga birlashtirish mamlakatdagi izlash samaradorligini oshiradi. Ushbu yondashuv investitsiya xavfini kamaytiradi va burg‘ulash chiqindilarini optimallashtiradi. Geofizik usullar qulay bo‘lib, atrof-muhitga ta’sirni kamaytiradi – bu ijtimoiy rozilik va sog‘lom ekologik amaliyotlar uchun muhim. Shu bilan birga, aniq bo‘lmagan anomaliyalar yuzasidan ortiqcha burg‘ulashlar oldini olish lozim. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 88 XULOSA Geofizik metodlar (aeromagnitik, AEM, gravimetrik, seysmika, MT) minerallarni izlashda samarali vositalardir; ular hududni saralash, maqsadli burg‘ulashni kamaytirish va resurslarni aniqlashda iqtisodiy samaradorlikni oshiradi. Xalqaro tajriba geofizikani 3D invertion va ma’lumot integratsiyasi bilan birgalikda qo‘llashni samarali deb topdi. Davlat va sanoat hamkorligida aerogeofizika va yuqori darajali AEM dasturlarini kengaytirish. Mahalliy malakalarni oshirish, 3D modellashtirish va katta hajmdagi geofizik ma’lumotlarni qayta ishlash uchun infratuzilmani rivojlantirish. Ma’lumotlarni geologiya va geokimyo bilan integratsiyalash orqali burg‘ulash riskini kamaytirish va atrof-muhitni himoya qilish. Sun’iy intellekt va mashinaviy oʻrganish yordamida geofizik ma’lumotlarni avtomatlashtirish va anomaliyalarni aniqlash samaradorligini oshirish. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Liang, S., et al. (2021). Application of Airborne Electromagnetics and Magnetics for Mineral Exploration. Remote Sensing, 13(5), 903. 2. Vallée, M. A. (2024). Case Studies of Magnetic and Electromagnetic Techniques. Minerals, 14(12), 1286. 3. Yang, D. (2024). Editorial for Special Issue “Using Geophysical Inversion” Minerals. 4. Haritha, K. (2023). A Review of Recent Advancements in Geophysical Technologies and Their Implications for Mineral and Hydrocarbon Exploration. ResearchGate / e-Journal. 5. USGS & contributors. (2022/2024). The Mineral Industry of Uzbekistan in 20202021. USGS Minerals Yearbook / Country Review. 6. Wardell Armstrong International / Navoi MRE report (2024). Combined MRE Ore Report (Navoi). (Company report). 7. Nasurıllaeva, J. J. (2024). Modern Methods of Geological Exploration. AJAST. (Article on modern geophysical applications in Uzbekistan). 8. Afshar, A., et al. (2023). Gravity, Magnetic, and Magnetotelluric Prospect. IJMGE. 9. Geophysical study - Uzbekistan Geoportal. (2024). Overview of geophysical services in Uzbekistan. 10. Haritha, K. (2023). A Review of Recent Advancements in Geophysical Technologies (alternative hosting).