O'SPIRINLIK DAVRIDA KASB TANLASHGA DOIR MUOMMOLAR

29 O‘SPIRINLIK DAVRIDA KASB TANLASHGA DOIR MUOMMOLAR Qurambayeva Dinora haydar qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Aniq fanlar fakulteti Amaliy matematika yo‘nalishi 1 - bosqich talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17948888 Annotatsiya Ushbu ilmiy maqola o‘spirinlik davrida kasb tanlash jarayonidagi murakkab muammolarni har tomonlama tahlil qiladi. Maqolada kasbiy rivojlanishning nazariy asoslari, xususan, Super, Golland va Ijtimoiy Kognitiv Kasb Nazariyasi kabi yetakchi g‘oyalar atroflicha ko‘rib chiqiladi. O‘spirinlarning kasb tanlashida duch keladigan psixologik, ijtimoiy-madaniy, ta’limga oid va iqtisodiy qiyinchiliklar atroflicha o‘rganilib, bu muammolar shaxsiy rivojlanishga va erta yoshdagi kasbiy moslashuvga qanday salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi muhokama qilinadi. Shuningdek, samarali kasbiy yo‘nalish va qo‘llab - quvvatlash tizimlarini takomillashtirishga qaratilgan strategiyalar, jumladan, kompleks ta’lim dasturlari, texnologiyalardan foydalanish va manfaatdor tomonlar o‘rtasidagi hamkorlik yo‘llari taklif etiladi. Maqola tadqiqotchilar, o‘qituvchilar va siyosatchilar uchun ushbu muhim sohadagi amaliy va nazariy bilimlar bazasini kengaytirishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Kasb tanlash, o‘spirinlik, Kasbiy yo‘nalish, Psixologik muammolar, Ijtimoiymadaniy omillar, Ta’lim tizimi, Bandlik, Kasbiy moslashish. Abstract: This scientific article comprehensively analyzes the complex problems encountered during career choice in adolescence. The article thoroughly examines the theoretical foundations of career development, specifically leading ideas such as Super's, Holland's, and Social Cognitive Career Theory. Psychological, socio-cultural, educational, and economic difficulties faced by adolescents in choosing a profession are explored in detail, discussing how these problems can negatively impact personal development and early career adaptation. Strategies aimed at improving effective career guidance and support systems, including comprehensive educational programs, use of technology, and collaboration among stakeholders, are also proposed. The article serves to expand the practical and theoretical knowledge base in this important field for researchers, educators, and policymakers. Keywords: Career choice, Adolescence, Career guidance, Psychological problems, Sociocultural factors, Education system, Employment, Career adaptation KIRISH O‘spirinlik davri inson hayotidagi eng muhim va murakkab bosqichlardan biri hisoblanadi. Bu davrda shaxsiylikni shakllantirish, o‘zlikni anglash va kelajak uchun muhim qarorlar qabul qilish jarayonlari jadal kechadi. Shu jumladan, kasb tanlash o‘spirinlik davrining markaziy masalalaridan biri bo‘lib, u nafaqat shaxsning kelajakdagi iqtisodiy ahvolini, balki uning ijtimoiy mavqei, hayotdan qoniqishi va umumiy farovonligini belgilaydi. To‘g‘ri kasb tanlash shaxsiy salohiyatni ro‘yobga chiqarishga, jamiyatga samarali hissa qo‘shishga va hayot mazmunini 30 topishga yordam beradi. Aksincha, noto‘g‘ri yoki noaniq kasb tanlash chuqur psixologik zo‘riqishlarga, ishdan qoniqmaslikka va ijtimoiy moslashuv muammolariga olib kelishi mumkin. Zamonaviy mehnat bozori globalizatsiya, texnologik inqilob va tez o‘zgaruvchan talablar tufayli tobora murakkablashmoqda. Bu esa o‘spirinlar uchun kasb tanlash jarayonini yanada qiyinlashtirib, ularga ko‘proq ma’lumot, ko‘nikma va yo‘nalishni talab qiladi. Shuning uchun, o‘spirinlik davrida kasb tanlashga doir muammolarni chuqur tahlil qilish, ularning sabab va oqibatlarini o‘rganish, shuningdek, samarali yechimlarni taklif qilish ilmiy va amaliy jihatdan muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolaning maqsadi o‘spirinlik davridagi kasb tanlash jarayonining nazariy asoslarini ko‘rib chiqish, ushbu jarayonda yuzaga keladigan ko‘p qirrali muammolarni aniqlash, ularning oqibatlarini tahlil qilish va kasbiy yo‘nalish tizimlarini takomillashtirish bo‘yicha samarali strategiyalarni taklif qilishdan iborat. O‘spirinlik davrida kasbiy rivojlanishni tushunish uchun bir qancha nazariy yondashuvlar muhim ahamiyatga ega. Donald Superning Hayot davri, Hayot makoni nazariyasi (Life - Span, LifeSpace Theory) kasb tanlashni inson hayotining turli bosqichlarida o‘z-o‘zini anglash va o‘zini turli rollarda sinash orqali amalga oshiriladigan uzluksiz jarayon sifatida tushuntiradi. O‘spirinlik davri bu nazariyada asosan “kashfiyot” va “aniqlash” (crystallization va specification) bosqichlariga to‘g‘ri keladi, bu jarayonda shaxslar o‘z qiziqishlari, qobiliyatlari va qadriyatlarini tushunib, o‘zlarini turli kasblarda tasavvur qila boshlaydilar. Shu nuqtai nazardan, o‘spirinning o‘z-o‘zini anglash darajasi uning kasbiy tanlovining aniqligi va samaradorligini belgilaydi. Jon Gollandning Kasbiy shaxslar va ish muhitlari nazariyasi (Theory of Vocational Personalities and Work Environments) shaxsning xususiyatlari (shaxs turi) va ish muhitining xususiyatlari o‘rtasidagi moslik kasbiy qoniqish va muvaffaqiyatning asosiy omili ekanligini ta’kidlaydi. U RIASEC (Realistik, Tadqiqotchi, Ijodiy, Ijtimoiy, Tadbirkor, Aniq) modelini taklif etadi. Ushbu nazariyaga ko‘ra, o‘spirinlar o‘z shaxsiyat turiga mos keladigan kasbiy muhitni topishga intiladilar. Moslik qanchalik yuqori bo‘lsa, shaxsning ishdan qoniqishi va barqarorligi shunchalik yuqori bo‘ladi. Lent, Braun va Xakett tomonidan ishlab chiqilgan Ijtimoiy Kognitiv Kasb Nazariyasi (Social Cognitive Career Theory - SCCT) esa o‘z-o‘ziga ishonch (self-efficacy), natijalar haqidagi kutishlar (outcome expectations) va shaxsiy maqsadlar (personal goals) kabi omillarning kasbiy tanlovga ta’sirini tahlil qiladi. Bu nazariya shaxsiy xususiyatlar, o‘rganish tajribalari va tashqi muhit omillari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni ta’kidlaydi. O‘spirinlar o‘z qobiliyatlariga ishonchlari yuqori bo‘lgan va muvaffaqiyatga erishish ehtimoli yuqori deb hisoblagan kasblarni tanlashga moyil bo‘ladilar. Erik Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasidagi "Identiklikka qarshi rol chalkashligi" bosqichi (Identity vs. Role Confusion) o‘spirinlik davriga to‘g‘ri keladi va kasb tanlovining shaxsiy identiklikni shakllantirishdagi rolini yorqin ko‘rsatib beradi. O‘zining kelajakdagi kasbini aniq tasavvur qila olmagan o‘spirinlar ko‘pincha rol chalkashligiga tushib qoladilar. O‘spirinlik davrida kasb tanlashda bir qator murakkab muammolar mavjud bo‘lib, ularni psixologik, ijtimoiy-madaniy, ta’limga oid va iqtisodiy omillar guruhiga ajratish mumkin. Psixologik muammolar. Ko‘pgina o‘spirinlarda o‘z-o‘zini anglash darajasi past bo‘lishi mumkin. Ular o‘z qiziqishlari, qobiliyatlari, qadriyatlari va shaxsiyat xususiyatlari haqida aniq tasavvurga ega bo‘lmaydilar. Bu esa kasb tanlashda ikkilanish, qat’iyatsizlik va qaror qabul qilishdagi qiyinchiliklarga olib keladi. Ba’zi o‘spirinlar kelajakdagi noaniqlik, muvaffaqiyatsizlikdan qo‘rqish yoki noto‘g‘ri tanlov qilish ehtimolidan kelib chiqadigan kuchli stress va xavotirni boshdan kechirishadi. Ota-onalar va tengdoshlar bosimi, shuningdek, 31 jamiyatda ma’lum kasblarga nisbatan mavjud bo‘lgan noto‘g‘ri tasavvurlar va stereotiplar ham o‘spirinning shaxsiy tanloviga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Realistik bo‘lmagan kutishlar, ya’ni o‘z qobiliyatlariga mos kelmaydigan yuqori maqsadlar qo‘yish yoki aksincha, o‘z salohiyatini past baholash ham psixologik to‘siqlarni keltirib chiqaradi. Ijtimoiy-madaniy muammolar. Gender stereotiplari hali ham ko‘plab jamiyatlarda kasb tanlashga ta’sir qiluvchi muhim omil bo‘lib qolmoqda. Ba’zi kasblar "erkaklarga xos" yoki "ayollarga xos" deb hisoblanishi, o‘spirinlarning o‘z qiziqishlari va qobiliyatlariga zid ravishda an’anaviy yo‘nalishlarni tanlashga majbur qilishi mumkin. Oila muhiti, ijtimoiy-iqtisodiy holat va ota-onaning kasbiy intilishlari ham muhim rol o‘ynaydi. Oilaning iqtisodiy ahvoli o‘spirinni tezroq ishga kirishga yoki ma’lum, daromadli kasblarni tanlashga undashi mumkin. Shuningdek, ba’zi madaniyatlarda kasblarga nisbatan yuqori ijtimoiy mavqe berilishi (masalan, shifokorlik, muhandislik kabi) boshqa sohalarga qiziqishi bor o‘spirinlarning tanloviga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Qishloq joylarida yoki chekka hududlarda yashaydigan o‘spirinlar uchun kasbiy axborot manbalarining cheklanganligi va turli kasblar haqida ma’lumot olish imkoniyatlarining yetishmasligi ham dolzarb muammo hisoblanadi. Ta’limga oid muammolar. Maktablarda kasbiy yo‘nalish darslari va psixologik xizmatlarning yetarli darajada rivojlanmaganligi, mutaxassislarning malaka darajasining pastligi o‘spirinlar uchun samarali qo‘llab-quvvatlash tizimining yo‘qligini anglatadi. Ta’lim tizimi ko‘pincha mehnat bozori talablari va kelajak kasblari haqida yetarli ma’lumot bermaydi. Kurs va dasturlarning eskirganligi, o‘quvchilarga kasblar dunyosi haqida keng qamrovli bilimlar berilmasligi, amaliy tajriba olish imkoniyatlarining kamligi o‘spirinlarning realistik kasbiy tasavvurlarga ega bo‘lishiga to‘sqinlik qiladi. Shuningdek, talabalarning individual qiziqishlari va qobiliyatlarini aniqlashga qaratilgan standartlashtirilgan testlar va baholash usullarining yetishmasligi ham muammolardan biridir. Iqtisodiy muammolar. Mehnat bozoridagi noaniqlik, ba’zi sohalarda ish o‘rinlarining tanqisligi yoki aksincha, ayrim kasblarning to‘yinganligi o‘spirinlar uchun kasb tanlashni yanada qiyinlashtiradi. Kam maoshli ish o‘rinlari, ishsizlik va yosh mutaxassislarning bandlik muammolari ham yoshlarni noto‘g‘ri tanlov qilishga yoki umuman ish topa olmaslikka olib kelishi mumkin. Oilaning iqtisodiy ahvoli ko‘pincha o‘spirinning o‘qishni davom ettirish yoki erta yoshda ishga kirish zaruratini belgilaydi, bu esa uning kasbiy imkoniyatlarini cheklashi mumkin. Mintaqaviy iqtisodiy tafovutlar ham muhim rol o‘ynaydi; shaharlarda mavjud bo‘lgan imkoniyatlar qishloq joylarida kam bo‘lishi mumkin. Amaliy tajribalarni kengaytirish. O‘spirinlarga ishlab chiqarishga ekskursiyalar, stajirovkalar, amaliyotlar, mahorat darslari va mentorlik dasturlarini taklif qilish orqali kasblarni “ichkaridan” o‘rganish imkoniyatini yaratish lozim. Bu yoshlarning kasblar haqidagi real tasavvurlarini shakllantirishga yordam beradi. Texnologiyalardan samarali foydalanish. Onlayn kasbiy testlar, virtual ekskursiyalar, ta’lim platformalari va ijtimoiy tarmoqlardan kasblar haqida ma’lumot berish, tajribalar almashish va maslahat olish uchun foydalanish mumkin. Sun’iy intellektga asoslangan platformalar shaxsiy xususiyatlariga ko‘ra kasb tavsiyalarini berishi mumkin. Gender tengligi va stereotiplarga qarshi kurash. Kasblardagi gender stereotiplarini bartaraf etishga qaratilgan axborot kampaniyalari va ta’lim dasturlari orqali o‘spirinlarni o‘z qiziqishlari va qobiliyatlariga qarab kasb tanlashga undash kerak. XULOSA 32 O‘spirinlik davridagi kasb tanlash jarayoni shaxsning kelajakdagi hayotini belgilovchi murakkab va mas’uliyatli bosqichdir. Ushbu maqolada ko‘rib chiqilganidek, nazariy yondashuvlar kasbiy rivojlanishning ko‘p qirrali tabiatini tushuntirib beradi, ammo o‘spirinlar psixologik, ijtimoiy-madaniy, ta’limga oid va iqtisodiy qator muammolarga duch kelishadi. Ushbu muammolarni e’tiborsiz qoldirish erta yoshdagi kattalikda ishdan qoniqmaslik, kasbiy moslashuv muammolari va shaxsiy farovonlikning pasayishi kabi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Brown, D., & Brooks, L. (Muharrirlar). Kasb tanlash va rivojlanish: Zamonaviy nazariyalarni amaliyotga tadbiq etish. San Francisco: Jossey-Bass, 2008. 2. Savickas, M. L. Kasb maslahati. Washington, DC: American Psychological Association, 2011. 3. Kelly.K. R & Goldberg, M. D. “Karyeraga oid ikkilanish va xavotir o'rtasidagi bog‘liqlik” Psixologik maslahat jurnali, vol. 34, no. 4, 1987, pp. 437 - 446. 4. Super, D. E. “Kasb rivojlanishiga hayot davomiyligi, hayot makoni yondashuvi.” Kasbiy Xulq Jurnali, vol. 16, no. 3, 1980, pp. 282 - 298. 5. Arnett, J. J. O‘smirlik va Shakllanib Borayotgan Kattalik: Madaniy Yondashuv. Boston: Pearson, 2015. 6. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079