scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

AGROSANOAT KORXONALARIDA MEHNAT SHAROITLARI GIGIYENIK BAHOLASH VA ULARNING ISHCHILAR SOG'LIG'IGA TA'SIRINI TAHLIL QILISH (CHORVACHILIK, PARRANDACHILIK VA YILQICHILIK MISOLIDA)

Ibrohimov K., Iskаndаrovа G.T.

Abstract

Maqsad. Chorvachilik, parrandachilik va yilqichilikka ixtisoslashgan agrosanoat korxonalarida mikroiqlim sharoitlarining gigiyenik holatini baholash, ushbu sharoitlarning ishchilar sog‘lig‘iga ta’sirini o‘rganish hamda kasbiy xavflarning oldini olishga qaratilgan amaliy choralarni ishlab chiqishdir. Materiallar va usullar. Ishlab chiqarish muhitidagi mikroiqlim parametrlarini (havo harorati, nisbiy namlik, havo almashinuvi tezligi), zararlı gazlar (ammiak, vodorod sulfid, karbonat angidrid) va havodagi mikrobiologik ifloslanish ko‘rsatkichlarini aniqlash uchun instrumental o‘lchovlar o‘tkazildi. Olingan natijalar mehnat sharoitlari bo‘yicha amaldagi sanitariya-gigiyena me’yorlari bilan solishtirildi, xodimlar sog‘lig‘i haqidagi ma’lumotlar tahlil qilindi. Natijalar. Olib borilgan ilmiy izlanishlar natijalariga ko‘ra, agrosanoat korxonalarida ishlovchi xodimlar organizmiga bir qator zararli ishlab chiqarish omillarini muntazam ta’siri aniqlandi. Jumladan: ammiak miqdori 2,5–5,0 mg/m³, vodorod sulfid 0,8–1,2 mg/m³, organik chang 3,5–7,2 mg/m³ gacha yetgani qayd etildi. Ba’zi ishlab chiqarish maydonlarida havo harorati 27–33 °C, nisbiy namlik 75–85 % ni tashkil etib, gigiyenik me’yorlardan yuqori ekanligi tasdiqlandi. Xulosa. Agrosanoat korxonalarida mehnat sharoitlarini takomillashtirish, xavfli omillar ta’sirini kamaytirish va xodimlar sog‘lig‘ini saqlash uchun kompleks sanitariya-gigiyena tadbirlarini joriy etish zarur. Mikroiqlimni me’yorlashtirish, zararli gazlar kontsentratsiyasini pasaytirish, shamollatish tizimlarini modernizatsiya qilish hamda ishchilarni gigiyenik profilaktika vositalari bilan ta’minlash ushbu sohada kasbiy xavflarning oldini olishning asosiy yo‘nalishlaridan biridir.

Full text

272 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155 AGROSANOAT KORXONALARIDA MEHNAT SHAROITLARI GIGIYENIK BAHOLASH VA ULARNING ISHCHILAR SOG‘LIG‘IGA TA’SIRINI TAHLIL QILISH (CHORVACHILIK, PARRANDACHILIK VA YILQICHILIK MISOLIDA) ГИГИЕНИЧЕСКАЯ ОЦЕНКА УСЛОВИЙ ТРУДА НА АГРОПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЯХ И АНАЛИЗ ИХ ВЛИЯНИЯ НА ЗДОРОВЬЕ РАБОТНИКОВ (НА ПРИМЕРЕ ЖИВОТНОВОДСТВА, ПТИЦЕВОДСТВА И КОНЕВОДСТВА) HYGIENIC ASSESSMENT OF WORKING CONDITIONS IN AGRO-INDUSTRIAL ENTERPRISES AND ANALYSIS OF THEIR IMPACT ON WORKERS' HEALTH (BASED ON LIVESTOCK, POULTRY, AND HORSE BREEDING SECTORS) Ibrohimov K. - PhD Buxoro davlat tibbiyot instituti Iskаndаrovа G.T.– t.f.d., professor Tibbiyot xodimlаrining kаsbiy mаlаkаsini rivojlаntirish mаrkаzi Annotatsiya: Maqsad. Chorvachilik, parrandachilik va yilqichilikka ixtisoslashgan agrosanoat korxonalarida mikroiqlim sharoitlarining gigiyenik holatini baholash, ushbu sharoitlarning ishchilar sog‘lig‘iga ta’sirini o‘rganish hamda kasbiy xavflarning oldini olishga qaratilgan amaliy choralarni ishlab chiqishdir. Materiallar va usullar. Ishlab chiqarish muhitidagi mikroiqlim parametrlarini (havo harorati, nisbiy namlik, havo almashinuvi tezligi), zararlı gazlar (ammiak, vodorod sulfid, karbonat angidrid) va havodagi mikrobiologik ifloslanish ko‘rsatkichlarini aniqlash uchun instrumental o‘lchovlar o‘tkazildi. Olingan natijalar mehnat sharoitlari bo‘yicha amaldagi sanitariya-gigiyena me’yorlari bilan solishtirildi, xodimlar sog‘lig‘i haqidagi ma’lumotlar tahlil qilindi. Natijalar. Olib borilgan ilmiy izlanishlar natijalariga ko‘ra, agrosanoat korxonalarida ishlovchi xodimlar organizmiga bir qator zararli ishlab chiqarish omillarini muntazam ta’siri aniqlandi. Jumladan: ammiak miqdori 2,5–5,0 mg/m³, vodorod sulfid 0,8–1,2 mg/m³, organik chang 3,5–7,2 mg/m³ gacha yetgani qayd etildi. Ba’zi ishlab chiqarish maydonlarida havo harorati 27–33 °C, nisbiy namlik 75–85 % ni tashkil etib, gigiyenik me’yorlardan yuqori ekanligi tasdiqlandi. Xulosa. Agrosanoat korxonalarida mehnat sharoitlarini takomillashtirish, xavfli omillar ta’sirini kamaytirish va xodimlar sog‘lig‘ini saqlash uchun kompleks sanitariya-gigiyena tadbirlarini joriy etish zarur. Mikroiqlimni me’yorlashtirish, zararli gazlar kontsentratsiyasini pasaytirish, shamollatish tizimlarini modernizatsiya qilish hamda ishchilarni gigiyenik profilaktika vositalari bilan ta’minlash ushbu sohada kasbiy xavflarning oldini olishning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Kalit so‘zlar: agrosanoat korxonalari, mikroiqlim, mehnat gigiyenasi, zararli ishlab chiqarish omillari, ammiak, vodorod sulfid, biologik aerozol, xavfsizlik, kasbiy xavf, ishlab chiqarish ekologiyasi, mehnat muhofazasi. Аннотация: Цель. Оценить гигиеническое состояние микроклимата на агропромышленных предприятиях, специализирующихся на животноводстве, птицеводстве и коневодстве, изучить влияние производственных условий на здоровье работников, а также разработать практические меры по предотвращению профессиональных рисков. Материалы и методы. Для определения параметров микроклимата производственной среды (температура воздуха, относительная влажность, скорость воздухообмена), концентраций вредных газов (аммиак, сероводород, углекислый газ) и микробиологического загрязнения воздуха были проведены инструментальные измерения. Полученные данные сопоставлялись с 273 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155 действующими санитарно-гигиеническими нормами, анализировались сведения о состоянии здоровья работников. Результаты. На основе проведённых исследований установлено, что сотрудники агропромышленных предприятий испытывают регулярное воздействие вредных производственных факторов. В частности, концентрация аммиака составила 2,5–5,0 мг/м³, сероводорода — 0,8–1,2 мг/м³, органической пыли — 3,5–7,2 мг/м³. На ряде производственных участков температура воздуха достигала 27–33 °C, относительная влажность — 75–85 %, что превышает допустимые гигиенические нормы. Выводы. Для улучшения условий труда, снижения воздействия вредных факторов и сохранения здоровья работников необходимо внедрение комплекса санитарно-гигиенических мероприятий. Нормализация параметров микроклимата, снижение концентрации вредных газов, модернизация систем вентиляции и обеспечение работников средствами гигиенической профилактики являются ключевыми направлениями в предотвращении профессиональных рисков в аграрном секторе. Ключевые слова: агропромышленные предприятия, микроклимат, гигиена труда, вредные производственные факторы, аммиак, сероводород, биологический аэрозоль, безопасность, профессиональный риск, производственная экология, охрана труда. Abstract: Objective. To assess the hygienic conditions of the microclimate in agro-industrial enterprises specializing in livestock, poultry, and horse breeding, to study the impact of working conditions on workers’ health, and to develop practical measures aimed at preventing occupational risks. Materials and Methods. Instrumental measurements were carried out to determine microclimate parameters in the working environment (air temperature, relative humidity, air exchange rate), concentrations of harmful gases (ammonia, hydrogen sulfide, carbon dioxide), and levels of airborne microbiological contamination. The obtained data were compared with current sanitary-hygienic standards, and the workers’ health indicators were analyzed. Results. The research showed that employees in agro-industrial enterprises are regularly exposed to harmful production factors. The concentration of ammonia was found to be 2.5–5.0 mg/m³, hydrogen sulfide 0.8–1.2 mg/m³, and organic dust 3.5–7.2 mg/m³. In some production areas, air temperature reached 27–33 °C and relative humidity 75–85 %, exceeding the acceptable hygienic limits. These factors contribute to the development of respiratory diseases, allergic reactions, and decreased work capacity among workers. Conclusion. To improve working conditions, reduce exposure to harmful factors, and protect workers’ health, it is necessary to implement comprehensive sanitary and hygienic measures. Normalizing microclimate parameters, reducing harmful gas concentrations, modernizing ventilation systems, and providing workers with hygienic preventive tools are critical steps toward preventing occupational risks in agricultural production. Keywords: agro-industrial enterprises, microclimate, occupational hygiene, harmful production factors, ammonia, hydrogen sulfide, biological aerosol, safety, occupational risk, industrial ecology, labor protection. Kirish. Agrosanoat korxonalarida, xususan chorvachilik, parrandachilik va yilqichilik yo‘nalishida faoliyat yuritayotgan xodimlar ishlab chiqarish muhiti omillari ta’sirida immun tizimining funksional holatida sezilarli o‘zgarishlar yuzaga kelishi mumkin. Bugungi kunda zararli biologik, kimyoviy va fizik omillar, shuningdek mikrobiologik xavf manbalarining ishchilar sog‘lig‘iga ta’sirini chuqur ilmiy asosda o‘rganish zarurati kuchaymoqda. Tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatadiki, mikroiqlimning nomutanosibligi, havodagi bioaerozol va organik changlar, shuningdek zararli gazlar (ammiak, vodorod sulfid)ning me’yorlardan oshishi ishchilarda yallig‘lanish jarayonlari, immunologik buzilishlar va kasbiy kasalliklar rivojlanishini tezlashtiradi [1, 6]. Ishchilar organizmiga kimyoviy moddalarning, xususan gazlar, aerozollar yoki pestitsidlarning ta’siri immunoreaktivlikni pasaytirib, himoya mexanizmlarining sustlashishiga olib kelishi ko‘plab ilmiy manbalarda qayd etilgan [3, 4]. Shuningdek, hayvonlardan ajraladigan mikroorganizmlar, shu jumladan antibiotiklarga chidamli Staphylococcus aureus shtammlari havo orqali yuqishi mumkinligi aniqlangan bo‘lib, bu qishloq xo‘jaligi xodimlarida infeksion va allergik kasalliklar tarqalish xavfini oshiradi [14, 15]. 274 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155 Parrandachilik va chorvachilik fermalarida havo ifloslanishining yuqori darajasi, organik chang va bioaerozollarning ko‘pligi, shuningdek noto‘g‘ri yoritilgan va shamollatilgan ishlab chiqarish binolari immun tizimining keskin reaktiv o‘zgarishlariga sabab bo‘lishi mumkinligi ta’kidlanadi [2, 5, 10]. Bundan tashqari, bioaerozollar tarkibida mavjud bo‘lgan patogen mikroblar qisqa masofada yuqish xususiyatiga ega bo‘lib, ishchilarda yuqori nafas yo‘llari kasalliklari rivojlanishini kuchaytiradi [12, 16]. Agrosanoat komplekslari ishchi o‘rinlarida ishlab chiqarish omillari ta’siri sharoitida immunologik diagnostika usullarini aniqlash hamda mehnat sharoitlarini ilmiy asosda baholash orqali kasbiy sog‘liqni saqlash bo‘yicha samarali mexanizmlar ishlab chiqilishi lozimligi chuqur o‘rganilgan [7, 9, 11]. Agrosanoat korxonalarida mehnat sharoitlari va immunologik o‘zgarishlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash, xavf omillarini kamaytirish bo‘yicha gigiyenik, texnik va tashkiliy choratadbirlarni ishlab chiqish dolzarb ilmiy-amaliy vazifadir. Material va metodlar. Tadqiqot agro-sanoat komplekslariga qarashli 4 ta turli yo‘nalishdagi ishlab chiqarish korxonalarida amalga oshirildi: chorvachilik (go‘sht yetishtirish), parrandachilik, yilqichilik va kolbasa ishlab chiqarish sexlari. Jami 430 nafar ishchi tadqiqotga jalb qilindi: 120 nafari chorvachilik, 110 nafari parrandachilik, 90 nafari yilqichilik va 110 nafari go‘shtni qayta ishlash sexlarida faoliyat yurituvchi xodimlardir. Ishchilar ishlab chiqarish jarayonlarining xususiyatlariga ko‘ra guruhlarga ajratilib, mehnat sharoitlari kompleks baholandi. Tadqiqot davomida ishchi o‘rinlaridagi mikroiqlim parametrlarini (havo harorati, havoning nisbiy namligi, havo almashinuvi tezligi) o‘lchash uchun AMT-3 analizatori, shovqin darajasini o‘lchash uchun “Shumomer-003” shovqin o‘lchagich asbobi qo‘llanildi. O‘lchovlar ish kunining boshlanishi, o‘rtasi va yakunida amalga oshirildi. Natijalar SanQvaM 0324-16-son “Ishlab chiqarish binolari mikroiqlimining sanitariya-gigiyenik me’yorlari” asosida tahlil qilindi. Ish joyi havosidagi zararli kimyoviy moddalarning kontsentratsiyasi (ammiak, vodorod sulfid, karbonat angidrid) SanQvaM 0294-11 “Ish joyi havosidagi zararli moddalar uchun ruxsat etilgan maksimal konsentratsiya” hamda GOST 12.1.005-88 “Ish joylari havosiga qo‘yiladigan umumiy gigiyenik talablar” asosida baholandi. Organik chang va bioaerozol namunalarini yig‘ish va tahlil qilish maxsus filtratsiya va laborator izlanishlar orqali amalga oshirildi. Ish joylarining yoritilganlik darajasi “Argus-01” lyuksmetri yordamida GOST 24940-81 “Bino va inshootlarda yoritilganlikni o‘lchash usullari” bo‘yicha baholandi va QMҚ 2.01.05-98 “Tabiiy va sun’iy yoritilganlik” talablari bilan solishtirildi. Mehnat jarayonining og‘irligi va keskinligi SanQvaN 0141-03 talablariga ko‘ra baholandi. Unda jismoniy zo‘riqish, energetik sarf, ish uslubi, noqulay ish holati, psixofiziologik yuklanish kabi ko‘rsatkichlar hisobga olindi. Natijalar. Tadqiqot davomida chorvachilik, parrandachilik, yilqichilik va kolbasa ishlab chiqarish korxonalaridagi mikroiqlim sharoitlari yilning issiq va sovuq mavsumlarida alohida o‘rganildi. Olingan ma’lumotlar shuni ko‘rsatdiki, mikroiqlim parametrlari ko‘plab hollarda amaldagi sanitariya-gigiyena me’yorlaridan chetga chiqqan. Xususan, issiq mavsumda ishlab chiqarish sexlarida havo harorati 27–33 °C oralig‘ida qayd etilib, bu ko‘rsatkich SanQvaM 0324-16 da belgilangan 18–25 °C me’yoridan sezilarli darajada yuqori ekanligi aniqlandi. 1-jadval Issiq mavsumda agrosanoat korxonalarida mikroiqlim ko‘rsatkichlarining gigiyenik bahosi Ko‘rsatkichlar Me’yor (SanQvaM 0324-16) Chorvachilik (M ± m) Parrandachilik (M ± m) Yilqichilik (M ± m) Kolbasa ishlab chiqarish (M ± m) Havo harorati, °C 18–25 28,1 ± 1,6 29,4 ± 1,9 27,0 ± 1,5 30,2 ± 1,7 Nisbiy namlik, % 40–60 80,2 ± 3,8 77,5 ± 3,4 75,8 ± 3,6 72,4 ± 3,8 Havo harakati tezligi, m/s 0,2–0,5 0,19 ± 0,04 0,17 ± 0,03 0,20 ± 0,03 0,22±0,03 275 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155 Shu bilan birga, nisbiy namlik 75–85 % atrofida bo‘lib, me’yor (40–60 %)dan 15–25 %ga ortiq chiqdi, bu esa ishchilarda terlash, nafas yo‘llarida noqulaylik va umumiy charchoq holatlarining kuchayishiga olib kelgan(1 jadvalga qarang). Sovuq mavsumda esa havo harorati 14–18 °C bo‘lib, past me’yorlarga yaqinlashgani kuzatildi, ammo shamollatish tizimining yetarli darajada ishlamasligi sababli havodagi zararli moddalarning kontsentratsiyasi yuqori bo‘lib qoldi. Ammiak darajasi issiq mavsumda 3,0–5,0 mg/m³, sovuq mavsumda esa 2,0–3,5 mg/m³ ni tashkil etdi (me’yor – 2,0 mg/m³) (2 jadvalga qarang). Yuqoridagi jadvalda ko‘rinib turibdiki, issiq mavsumda agrosanoat korxonalarida mikroiqlimning asosiy parametrlarining gigiyenik me’yorlarga nisbatan holati tahlil qilindi. Me’yor qiymatlari SanQvaM 0324-16 talablariga asosan belgilangan bo‘lib, ular bilan solishtirilganda barcha korxonalarda mikroiqlimning me’yorlardan sezilarli chetlanishi kuzatildi. Xususan, havo harorati me’yor (18–25 °C)dan barcha korxonalarda yuqori bo‘lib, eng yuqori ko‘rsatkich kolbasa ishlab chiqarish sexida qayd etildi (30,2 ± 1,7 °C), parrandachilikda (29,4 ± 1,9 °C) va chorvachilikda (28,1 ± 1,6 °C) yuqori harorat ishchilarda issiqlik stressi xavfini oshirishi mumkin. Nisbiy namlik esa barcha ishlab chiqarish yo‘nalishlarida me’yor (40–60 %)dan oshgan, ayniqsa chorvachilikda (80,2 ± 3,8 %) va parrandachilikda (77,5 ± 3,4 %) yuqori qayd etilgan bo‘lib, bu muhitda nafas yo‘llari kasalliklari, allergik reaksiyalar rivojlanish ehtimolini kuchaytiradi. Havo harakati tezligi barcha korxonalarda me’yorning pastki chegarasidan ham past (0,17–0,22 m/s) bo‘lganligi aniqlandi. 2-jadval Sovuq mavsumda agrosanoat korxonalarida mikroiqlim ko‘rsatkichlarining gigiyenik bahosi Ko‘rsatkichlar Me’yor (SanQvaM 0324-16) Chorvachili k (M ± m) Parrandachili k (M ± m) Yilqichili k (M ± m) Kolbasa ishlab chiqaris h (M ± m) Havo harorati, °C 18–25 16,4 ± 1,3 15,2 ± 1,1 16,0 ± 1,3 14,8±1,0 Nisbiy namlik, % 40–60 70,5 ± 3,9 69,4 ± 3,2 67,2 ± 3,7 66,0±3,5 Havo harakati tezligi, m/s 0,2–0,5 0,26 ± 0,05 0,24 ± 0,04 0,25±0,04 0,27±0,0 4 Sovuq mavsumda agrosanoat korxonalaridagi mikroiqlim ko‘rsatkichlari gigiyenik me’yorlar bilan solishtirilganda bir qator o‘ziga xos xatoliklar va noqulayliklar mavjudligi aniqlandi. SanQvaM 0324-16 me’yorlariga ko‘ra havo harorati 18–25 °C bo‘lishi lozim, biroq barcha korxonalarda bu qiymat me’yorlardan past ekani qayd etildi: chorvachilikda 16,4 ± 1,3 °C, parrandachilikda 15,2 ± 1,1 °C, yilqichilikda 16,0 ± 1,3 °C hamda kolbasa ishlab chiqarish sexida 14,8 ± 1,0 °C qayd etilgan. Nisbiy namlik bo‘yicha me’yor 40–60 % bo‘lishiga qaramay, barcha korxonalarda bu ko‘rsatkich yuqoriroq bo‘lib, chorvachilikda 70,5 ± 3,9 %, parrandachilikda 69,4 ± 3,2 %, yilqichilikda 67,2 ± 3,7 %, kolbasa ishlab chiqarishda esa 66,0 ± 3,5 % ni tashkil etgan. Agrosanoat korxonalarida ishlab chiqarish jarayonlari davomida xodimlar nafas yo‘llari va teri orqali ta’sir ko‘rsatuvchi kimyoviy omillarga uchrashi kuzatiladi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, chorvachilik, parrandachilik, yilqichilik va kolbasa mahsulotlari ishlab chiqarish korxonalarida ishchilar mehnat sharoitida eng ko‘p uchraydigan zararli kimyoviy omillar - ammiak (NH₃), vodorod sulfid (H₂S), karbonat angidrid (CO₂), organik aerozollar va boshqa uchuvchi birikmalar hisoblanadi. Tadqiqot davomida amalda bo‘lgan SanQvaM 0294-11-son va GOST 12.1.005-88 me’yorlariga asoslangan holda kimyoviy ifloslantiruvchi moddalarning kontsentratsiyasi o‘lchandi. Olingan natijalarga ko‘ra, ammiakning o‘rtacha miqdori 3,0 dan 5,0 mg/m³ gacha, bu esa ruxsat etilgan 2,0 mg/m³ me’yoridan sezilarli darajada yuqori ekanini ko‘rsatadi. Vodorod sulfid miqdori esa 0,009–0,013 mg/m³ oralig‘ida bo‘lib, amaldagi 0,008 mg/m³ me’yoridan oshgan. Organik aerozollar darajasi chorvachilik sexlarida 7,0 mg/m³, parrandachilikda 6,8 mg/m³, yilqichilikda 5,4 276 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155 mg/m³, kolbasa sexlarida esa 4,6 mg/m³ ga teng bo‘lib, ular uchun belgilangan gigiyenik chegaralar - 4,0 mg/m³ dan yuqori ekanligi qayd etildi(3 jadvalga qarang). 3-jadval Agrosanoat korxonalarida havodagi zararli kimyoviy moddalar konsentratsiyasining gigiyenik me’yorlarga nisbatan baholanishi (M ± m) Kimyoviy modda Gigiyenik me’yor (Ruxsat etilgan maksimal konsentratsiya) Chorvachilik (mg/m³) Parrandachilik (mg/m³) Yilqichilik (mg/m³) Kolbasa ishlab chiqarish (mg/m³) Ammiak (NH₃) ≤ 2,0 mg/m³ 4,8 ± 0,7 5,0 ± 0,6 3,5 ± 0,5 3,0 ± 0,5 Vodorod sulfid (H₂S) ≤ 0,008 mg/m³ 0,013±0,002 0,012 ± 0,002 0,010±0,002 0,009±0,001 Karbonat angidrid (CO₂) ≤ 900 mg/m³ 1400 ± 120 1350 ± 110 1250 ± 105 1200 ± 100 Organik chang ≤ 4,0 mg/m³ 7,0 ± 0,8 6,8 ± 0,7 5,4 ± 0,6 4,6 ± 0,5 Yuqoridagi jadvaldan ko’rinib turibdiki, ammiak (NH₃) uchun ruxsat etilgan maksimal konsentratsiya ≤ 2,0 mg/m³ bo‘lsa, chorvachilikda bu ko‘rsatkich 4,8 ± 0,7 mg/m³ ni tashkil etib, me’yordan 2,4 baravar yuqori. Parrandachilikda esa 5,0 ± 0,6 mg/m³ qayd etilib, bu me’yordan 2,5 baravar ko‘p. Yilqichilik va kolbasa sexlarida mos ravishda 1,75 va 1,5 baravar ko‘tarilgan. Vodorod sulfid (H₂S) gigiyenik chegarasi ≤ 0,008 mg/m³ bo‘lishi kerak. Chorvachilikda bu ko‘rsatkich 0,013 mg/m³ bo‘lib, me’yordan 1,6 marta, yilqichilikda esa 0,010 mg/m³ bo‘lib, 1,25 marta yuqori. Karbonat angidrid (CO₂) bo‘yicha belgilangan me’yor ≤ 900 mg/m³, biroq chorvachilikda bu qiymat 1400 ± 120 mg/m³ ni tashkil etadi, bu esa 1,55 baravar ko‘p. Parrandachilik va yilqichilikda ham mos ravishda 1,5 va 1,4 baravar oshgan. Organik chang miqdori ≤ 4,0 mg/m³ bo‘lishi talab qilinadi. Ammo chorvachilikda 7,0 ± 0,8 mg/m³ qayd etilib, bu me’yordan 1,75 baravar, parrandachilikda esa 6,8 ± 0,7 mg/m³ bo‘lib, 1,7 baravar yuqori. Eng kam ko‘rsatkich kolbasa sexida bo‘lib, u ham me’yordan 1,15 baravar oshgan. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Аликина И. Н., Долгих О. В. Иммунологический статус работников горноперерабатывающего предприятия и химические факторы риска //Гигиена и санитария. – 2021. – Т. 100. – №. 5. – С. 471-475. 2. Быков Е. В., Яковлева М. О. Специфика освещенности при детектировании объектов в опасных зонах агропромышленного комплекса //Секция. – С. 56. 3. Вещемова Т. Е. Оценка иммунного статуса работающих с пестицидами с использованием неинвазивных методов диагностики //Анализ риска здоровью-2023. – 2023. – С. 314-318. 4. Крючкова Е. Н. и др. Влияние факторов гальванического производства на иммунореактивность организма работающих //Гигиена и санитария. – 2021. – Т. 100. – №. 9. – С. 959-963. 5. Ли Я., Лемешевский В. О., Максимова С. Л. Влияние отходов крупных птицефабрик на состояние окружающей среды: обзор литературы //Медицина труда и экология человека. – 2024. – №. 4. – С. 38-52. 6. Масягутова Л. М., Бакиров А. Б. Иммуннологические показатели у работников различных животноводческих производств //Гигиена и санитария. – 2019. – Т. 98. – №. 9. – С. 972-977. 277 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155 7. Ражапов Б. Т., Красноселова Е. А. Иммунитет человека в современных реалиях //Научное обеспечение агропромышленного комплекса. – 2020. – С. 627-629. 8. Рябкова В. А., Чурилов Л. П., Шенфельд И. Гиперстимуляция иммунной системы как причина аутоиммунных заболеваний //Вестник Российской академии медицинских наук. – 2020. – Т. 75. – №. 3. – С. 204-213. 9. Савченко А. А. и др. Технологии диагностики и коррекции иммунометаболических нарушений //Клиническая иммунология для практических врачей. Красноярск: АСКИТ. – 2023. – Т. 454. 10. Фисинин В. И. и др. Микробиологические риски в промышленном птицеводстве и животноводстве //Сельскохозяйственная биология. – 2018. – Т. 53. – №. 6. – С. 11201130. 11. Яковлева С. Н. и др. Проблемы специальной оценки условий труда работников сельскохозяйственного производства //Вестник техносферной безопасности и сельского развития. – 2022. – №. 1 (30). – С. 5-9. 12. Gladding T. L. et al. Concentration and composition of bioaerosol emissions from intensive farms: pig and poultry livestock //Journal of environmental management. – 2020. – Т. 272. – С. 111052. 13. Gorucu S., Michael J., Chege K. Nonfatal agricultural injuries treated in emergency departments: 2015-2019 //Journal of agromedicine. – 2022. – Т. 27. – №. 1. – С. 41-50. 14. Hsu B. M. et al. Role of Bioaerosols on the Short-Distance Transmission of MultidrugResistant Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus (MRSA) in a Chicken Farm Environment //Antibiotics. – 2022. – Т. 11. – №. 1. – С. 81. 15. Nunez J. et al. JA: 2021-20. Source Attribution of MRSA Exposure and Carriage among Dairy Workers //Journal of Agromedicine. – 2020. – Т. 25. – №. 3. – С. 246-247. 16. Sørensen A. I. V., Hansen J. E., Halasa T. A dynamic model for spread of livestockassociated methicillin-resistant Staphylococcus aureus on a pig farm, incorporating bacterial load and human exposure through air //Journal of Theoretical Biology. – 2020. – Т. 505. – С. 110402. 278 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155 ИНТЕНСИВНЫЕ ТЕХНОЛОГИИ РАЗВИТИЯ ПРОФИЛАКТИЧЕСКОЙ КОМПЕТЕНТНОСТИ СТУДЕНТОВ В МЕДИЦИНСКОМ ОБРАЗОВАНИИ (НА ПРИМЕРЕ ПРЕПОДАВАНИЯ ГИГИЕНЫ) TIBBIY TA’LIMDA TALABALARNING PROFILAKTIK KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISHNING INTENSIV TEXNOLOGIYALARI (GIGIYENA FANINI O‘QITISH MISOLIDA) INTENSIVE TECHNOLOGIES FOR DEVELOPING STUDENTS' PREVENTIVE COMPETENCE IN MEDICAL EDUCATION (USING THE EXAMPLE OF TEACHING HYGIENE) Турдиев Шавкат Мамирович https://orcid.org/0009-0002-8570-9483 Ферганский медицинский институт общественного здоровья Турдиев Ш.М. (2025). ИНТЕНСИВНЫЕ ТЕХНОЛОГИИ РАЗВИТИЯ ПРОФИЛАКТИЧЕСКОЙ КОМПЕТЕНТНОСТИ СТУДЕНТОВ В МЕДИЦИНСКОМ ОБРАЗОВАНИИ (НА ПРИМЕРЕ ПРЕПОДАВАНИЯ ГИГИЕНЫ). Actacamu, 4(12), 278–282. https://doi.org/10.5281/zenodo.17950474 Аннотация: В статье рассматриваются интенсивные педагогические технологии, направленные на развитие профилактической компетентности студентов-медиков при обучении гигиене. Проведено педагогическое исследование с участием 700 студентов (экспериментальные и контрольные группы) в трех медицинских вузах, где в учебный процесс экспериментальной группы была интегрирована модель STIR (Стратегия, Технология, Интерактивность, Рефлексия). Оценка знаний и навыков до и после обучения показала, что применение интерактивных методов и симуляционных технологий значительно повысило показатели профилактической компетентности студентов: в экспериментальной группе зафиксировано улучшение результатов обучения на 13,7% по сравнению с контролем. На основе полученных данных разработаны практические рекомендации и учебно-методические материалы для оптимизации преподавания гигиены. Результаты подтверждают высокую эффективность интенсивных технологий в подготовке будущих врачей к профилактической деятельности. Таким образом, внедрение модели STIR обеспечило более эффективное формирование у студентов знаний, умений и навыков профилактической медицины. Ключевые слова: профилактическая компетентность, медицинское образование, гигиена, интерактивное обучение, интенсивные технологии, модель STIR, профилактическая медицина. Annotatsiya: Maqolada gigiyenani o‘qitishda tibbiyot talabalari profilaktik kompetentligini rivojlantirishga qaratilgan intensiv pedagogik texnologiyalar ko‘rib chiqiladi. Uchta tibbiyot oliy ta’lim muassasasida 700 nafar talaba (tajriba va nazorat guruhlari) ishtirokida pedagogik tadqiqot o‘tkazildi. Bunda tajriba guruhining o‘quv jarayoniga STIR (Strategiya, Texnologiya, Interaktivlik, Refleksiya) modeli joriy etildi. O‘qitishdan oldingi va keyingi bilim hamda ko‘nikmalarni baholash shuni ko‘rsatdiki, interfaol usullar va simulyatsion texnologiyalarni qo‘llash talabalarning profilaktik kompetentligi ko‘rsatkichlarini sezilarli darajada oshirdi: tajriba guruhida nazorat guruhiga nisbatan o‘quv natijalarining 13,7 foizga yaxshilanishi qayd etildi. Olingan ma’lumotlar asosida gigiyena fanini o‘qitishni takomillashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar va o‘quv-uslubiy materiallar ishlab chiqildi. Natijalar bo‘lajak shifokorlarni profilaktik faoliyatga tayyorlashda intensiv texnologiyalarning yuqori samaradorligini tasdiqlaydi. Shunday qilib, STIR modelini joriy etish talabalarda profilaktik tibbiyot bo‘yicha bilim, ko‘nikma va malakalarni yanada samaraliroq shakllantirishni ta’minladi. 279 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155 Kalit so‘zlar: profilaktik kompetentlik, tibbiy ta’lim, gigiyena, interfaol ta’lim, intensiv texnologiyalar, STIR modeli, profilaktik tibbiyot. Abstract: The article examines intensive pedagogical technologies aimed at developing the preventive competence of medical students in hygiene education. A pedagogical study was conducted with the participation of 700 students (experimental and control groups) across three medical universities, where the STIR (Strategy, Technology, Interactivity, Reflection) model was integrated into the educational process of the experimental group. Assessment of knowledge and skills before and after training showed that the use of interactive methods and simulation technologies significantly improved the indicators of students' preventive competence: the experimental group demonstrated an improvement in learning outcomes by 13.7% compared to the control group. Based on the obtained data, practical recommendations and teaching materials were developed to optimize the teaching of hygiene. The results confirm the high effectiveness of intensive technologies in preparing future doctors for preventive activities. Thus, the implementation of the STIR model ensured a more effective development of students' knowledge, skills, and abilities in preventive medicine. Keywords: preventive competence, medical education, hygiene, interactive learning, intensive technologies, STIR model, preventive medicine. Актуальность. В современных условиях медицинская профилактика приобретает всё большее значение для поддержания здоровья населения и предупреждения заболеваний. Профилактический подход доказал свою эффективность: предотвращение заболеваний зачастую гораздо эффективнее их последующего лечения [3]. Соответственно, подготовка высококвалифицированных кадров в области профилактической медицины стала приоритетным направлением медицинского образования. Обучение будущих врачей профилактическим знаниям и навыкам имеет решающее значение для раннего выявления причин заболеваний и улучшения общественного здравоохранения [4]. В разных странах внедряются инновационные методы для укрепления профилактической направленности подготовки врачей. Например, в Северо-Западном университете прикладных наук (Швейцария) создана электронная платформа интенсивных образовательных технологий, позволяющая студентам совмещать теорию с практикой и тем самым повышать свою профилактическую компетентность. В Университете Циндао (Китай) реализована интеграция теоретического и практического обучения по гигиене, что способствует развитию профилактических навыков у студентов. В Республике Беларусь профилактическая направленность провозглашена одним из приоритетов системы здравоохранения (Закон "О здравоохранении", 2014), и разработана специальная образовательная система, включающая использование видеоматериалов, мультимедийных презентаций и других средств формирования здорового образа жизни [5]. Актуальность развития профилактической компетентности отражена и в государственной политике Узбекистана. В стране реализуются концепции и программы по пропаганде здорового образа жизни и повышению физической активности населения. Президентскими постановлениями утверждены меры по совершенствованию системы образования и обеспечению здорового питания населения, нацеленные на подготовку будущих врачей, способных эффективно работать в сфере профилактики. Таким образом, необходимость совершенствования подготовки студентов-медиков в области профилактической медицины обусловлена как глобальными тенденциями снижения заболеваемости за счет профилактики, так и национальными приоритетами реформирования здравоохранения. Цель. Разработать эффективные методы и подходы к подготовке медицинских кадров, обладающих высокой профилактической компетентностью. Материалы и методы. Исследование проводилось на базе трёх медицинских вузов (Ферганского медицинского института общественного здоровья, Андижанского и Бухарского 280 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155 государственных медицинских институтов). В опытно-экспериментальной работе приняли участие 700 студентов 2–3 курсов, разделённые на экспериментальные (354 человека) и контрольные (346 человек) группы. В экспериментальных группах процесс обучения гигиене осуществлялся с использованием интенсивных технологий, основанных на модели «STIR» («Стратегия, Технология, Интерактивность, Рефлексия»), тогда как в контрольных группах применялись традиционные методы преподавания. Для оценки результатов обучения были использованы методики педагогического эксперимента: анализ нормативных документов и учебных программ, педагогическое моделирование, анкетирование, тестирование знаний, наблюдение за учебной деятельностью, интервьюирование, социометрический опрос. Полученные данные обрабатывались методами математической статистики. Уровень сформированности профилактической компетентности студентов оценивался до и после педагогического эксперимента по ряду критериев, включая мотивационный, когнитивный, операциональный и рефлексивный компоненты. В рамках интенсивного обучения особое внимание уделялось практикоориентированным технологиям. В учебный процесс были интегрированы современные симуляционные методики: отработке практических навыков способствовало использование имитационных тренажёров и ситуационных задач, приближённых к реальным условиям профилактической работы. Были систематизированы и применены семь типов реалистичности симуляций – визуальная, тактильная, реактивная, автоматизированная, инструментальная, интерактивная и интегрированная – для обеспечения высокой достоверности учебных ситуаций. Также модель STIR предполагала активное вовлечение студентов в учебный процесс (интерактивные дискуссии, групповые задания) и рефлексивный анализ их опыта по завершении занятий. Результаты исследования. До внедрения интенсивных технологий исходный уровень профилактической компетентности студентов в экспериментальной и контрольной группах существенных различий не имел. Однако по завершении педагогического эксперимента были зафиксированы заметные позитивные сдвиги в экспериментальной группе. Знания, умения и навыки студентов экспериментальных групп по вопросам гигиены и профилактики статистически значимо превзошли показатели студентов контрольной группы. В частности, доля студентов с высоким уровнем сформированности компетентности резко возросла: например, по когнитивному компоненту число студентов с высоким уровнем увеличилось с 23% (до эксперимента) до 49% (после) в экспериментальной группе, тогда как в контрольной группе рост был незначительным (с ~16% до 20%). Обобщенный показатель эффективности обучения (коэффициент освоения программы) в экспериментальных группах превысил аналогичный показатель в контроле. По результатам статистического анализа установлено, что освоение учебного материала по гигиене с применением интенсивных технологий в экспериментальных группах оказалось выше, чем в контрольных, на 13,7%. Это достоверно подтверждает повышенную образовательную эффективность разработанной методики формирования профилактической компетентности. Применение модели STIR в преподавании гигиены не только улучшило теоретические знания студентов, но и значительно укрепило их практические навыки проведения профилактических мероприятий. Студенты экспериментальной группы демонстрировали уверенное владение гигиеническими методиками (оценка факторов окружающей среды, санитарно-просветительская работа и др.) и более высокую мотивацию к профилактической деятельности по сравнению с традиционно обучавшимися сверстниками. На базе проведённого исследования разработано учебно-методическое обеспечение: подготовлены методические рекомендации для преподавателей и новый учебник «Совершенствование преподавания гигиены в медицинском образовании посредством интенсивных технологий», утвержденный к использованию в образовательных учреждениях. Обсуждение. Полученные результаты подтверждают, что интеграция инновационных, интерактивных методов обучения заметно усиливает подготовку студентов-медиков в области