O'ZBEK VA INGLIZ MAQOLLARINING AHAMIYATI VA LINGVOMADANIY QIYMATI

Dekabr, 2025-Yil 113 O'ZBEK VA INGLIZ MAQOLLARINING AHAMIYATI VA LINGVOMADANIY QIYMATI Bafoyeva Roxila Valijonovna Ilmiy rahbar. Osiyo xalqaro universiteti “Xorijiy til va ijtimoiy fanlar” kafedrasi assistent o‘qituvchisi. Osiyo xalqaro universiteti G'iyosova Dilshoda Shermat qizi Izlanuvchi. Osiyo xalqaro universiteti 1-bosqich magistranti. https://doi.org/10.5281/zenodo.17952525 Annotatsiya. Ushbu maqola o'zbek va ingliz maqollarining lingvistik va madaniy ahamiyatini qiyosiy tahlil qilishga bag'ishlangan. Tadqiqot maqollarning til tizimida tutgan o'rni, madaniy xotira saqlovchisi sifatidagi funksiyasi hamda milliy dunyoqarashni aks ettirishidagi roli masalalarini ko'rib chiqadi. Qiyosiy tahlil natijasida ikkala til maqollari umumbashariy qadriyatlarni ifodalashda o'xshashlik namoyish etishi bilan birga, o'ziga xos madaniy-tarixiy kontekst va qiymat tizimlarini aks ettirishda farqlanishi aniqlandi. Kalit so'zlar: maqollar, lingvomadaniy tadqiqotlar, o'zbek maqollari, ingliz maqollari, xalq donoligi, madaniy qadriyatlar, qiyosiy tilshunoslik, paremiologiya. Kirish. Maqollar har qanday tilning eng qadimiy va eng boy qatlamlaridan birini tashkil etib, xalq tajribasining umumlashtirilgan ifodasini, avlodlar mobaynida yuzlab yillar davomida shakllangan madaniy xotirani o'zida mujassam etadi. Paremiologiya – maqollarni ilmiy o'rganuvchi fan sohasi sifatida XX asrda shakllangan bo'lsa-da, maqollarning ahamiyatiga bo'lgan qiziqish insoniyat madaniyati tarixi bilan bir qatorda rivojlangan. Maqollar oddiy til birliklari emas, balki muayyan madaniyatning jahon qarashi, qiymat yo'nalishlari, ijtimoiy tuzilmasi va tarixiy tajribasini aks ettiruvchi murakkab lingvomadaniy konstruksiyalardir. Zamonaviy lingvistikada maqollar kognitiv mexanizmlar, madaniy prototiplar va kommunikativ strategiyalar sifatida o'rganilmoqda, ularning tilning semantik tuzilishidagi o'rni va pragmatik funksiyalari chuqur tadqiq etilmoqda. O'zbek va ingliz maqollarining qiyosiy tahlili ayniqsa qiziqarli ko'rinadi, chunki bu ikki til turli til oilalariga mansub bo'lib, butunlay farqli tarixiy rivojlanish yo'llarini bosib o'tgan, ammo ularning maqollar tizimida umumbashariy qadriyatlarning umumiyligini ham, madaniy o'ziga xoslikning farqlarini ham kuzatish mumkin. Asosiy qism. Maqollarning lingvomadaniy tadqiqoti uchun zamonaviy metodologiya bir necha asosiy yondashuvlarni o'z ichiga oladi. Strukturaviy-semantik tahlil maqollarning formal xususiyatlari, sintaktik tuzilishi va semantik mazmunini o'rganadi, ularning ichki mantiqiy bog'lanishi va til tizimidagi o'rnini aniqlashga qaratilgan. Kognitiv-lingvistik yondashuv maqollarni konseptual metaforalar va mentalitet modellarini aks ettiruvchi til birliklari sifatida ko'rib chiqadi, Lakoff va Jonsonning metaforik tafakkur nazariyasiga asoslanadi. Madaniyatshunoslik yondashuvi maqollarni madaniy matnlar sifatida tahlil qiladi, ularning ijtimoiy funksiyalarini, axloqiy ta'limot uzatish mexanizmlarini va milliy identifiklikni shakllantirish rolini tadqiq etadi. Qiyosiy paremiologiya turli tillardagi maqollarning umumiy va o'ziga xos xususiyatlarini, universal kognitiv sxemalar va madaniyatga bog'liq o'ziga xosliklarni aniqlashga qaratilgan. Dekabr, 2025-Yil 114 O'zbek maqollari tadqiqoti sovetlar davri va mustaqillik yillarida faol rivojlangan, xususan G'.O'.Shomaqsudov, Sh.Shorahmedov, Q.Sodiqov kabi tadqiqotchilar o'zbek xalq og'zaki ijodining bu sohasiga katta hissa qo'shganlar. O'zbek maqollari tadqiqotlarida ularning madaniy-tarixiy ildizlari, islom madaniyati va sharq donoligining ta'siri, qishloq xo'jalik hayoti va ko'chmanchi an'analarining aks etishi keng yoritilgan. Ingliz maqollari tadqiqoti G'arbiy Yevropa filologik an'analarida uzoq tarixga ega bo'lib, o'rta asrlardan buyon maqollar yig'ib, tasnif qilish ishlari olib borilgan, zamonaviy davrda esa lingvistik va antropologik tadqiqotlar keng ko'lamda amalga oshirilmoqda. Ingliz maqollari tizimining shakllanishida anglo-sakson, norman-frantsuz, lotin va keyinchalik global ta'sirlar o'z izini qoldirgan, bu esa ko'p qatlamli va boy maqollar tizimining vujudga kelishiga olib kelgan. Qiyosiy tadqiqotlar ko'rsatadiki, maqollar universal insoniy tajribani aks ettirishda o'xshash bo'lsa-da, har bir madaniyat o'z tarixiy sharoitlari, ijtimoiy tuzilmalari va qiymat tizimlari asosida o'ziga xos maqollar fondini shakllantiradi. O'zbek va ingliz maqollarining lingvomadaniy tahlili ularning til tizimidagi o'rni va madaniy funksiyalarida ham o'xshashlik, ham farqlar mavjudligini ko'rsatadi. Ikkala til maqollari ham qisqa, esda qoladigan shakl, ritm va ohang xususiyatlariga ega bo'lib, bu ularning og'zaki an'anada yengil eslab qolishi va avloddan-avlodga uzatilishini ta'minlaydi. O'zbek maqollarida ko'pincha redif, sajʻ, alliteratsiya kabi poetik vositalar qo'llaniladi, masalan "Yaxshi bilan yursang, yetarsan murodga, yomon bilan yursang, qolarsan uyatga" maqolida tovush takrorlari va parallel tuzilma kuzatiladi. Ingliz maqollarida ham "A friend in need is a friend indeed" kabi ritmik tuzilmalar va qofiyali shakllar mavjud bo'lib, bu ularning xotirda saqlanishini osonlashtiradi. Strukturaviy jihatdan ikkala tildagi maqollar ko'pincha qarama-qarshi tushunchalarni solishtirish, metaforik o'xshatishlar, shart-natija munosabatlarini ifodalash kabi umumiy mantiqiy sxemalardan foydalanadi. Madaniy mazmun nuqtai nazaridan o'zbek maqollari ijtimoiy uyg'unlikka, jamoaviy qadriyatlarga, yaqin oilaviy aloqalarga, kattalarni hurmat qilishga katta e'tibor beradi, bu o'zbek madaniyatining kollektivistik yo'nalishini aks ettiradi. "Yaxshiga yondash, yomondan adash" maqolida ijtimoiy aloqalarning shaxs taqdirini belgilashdagi roli ta'kidlanadi. O'zbek maqollarida mehnat, mehmondo'stlik, saxiylik, hurmat-izzat kabi qadriyatlar alohida ta'kidlanadi, "Mehnat qilmagan to’yib ovqat yemas" maqoli mehnatga bo'lgan munosabatni aks ettiradi. Islom madaniyatining ta'siri ham sezilarli, axloqiy me'yorlar va ma'naviy qadriyatlar ko'plab maqollarda o'z ifodasini topgan. Hayvonlar ramziy ma'noga ega bo'lib, masalan, it va ilon ko'pincha salbiy obrazlar sifatida, ot esa qadrli mulk va shon-sharaf ramzi sifatida namoyon bo'ladi. Ingliz maqollarida individualizmga, shaxsiy mas'uliyatga, amaliylikga, vaqtning qiymatiga ko'proq e'tibor beriladi, bu G'arbiy Yevropa protestant etikasi va bozor iqtisodiyotining ta'sirini aks ettiradi (Briggs 1985). "Time is money" maqoli kapitalistik qiymat tizimini, "God helps those who help themselves" esa shaxsiy tashabbuskorlikni ta'kidlaydi. Ingliz maqollarida shartnoma munosabatlari, qonuniylik, adolat kabi tushunchalar ham muhim o'rin egallaydi. Maqollarning pragmatik funksiyalari ikkala madaniyatda ham keng, ammo ulardan foydalanish kontekstlari va kommunikativ strategiyalar farq qilishi mumkin. O'zbek nutqida maqollar ko'pincha to'g'ridan-to'g'ri nasihat berish, tajriba ulashish, kattalarning yoshlarga o'gitlari shaklida qo'llaniladi, bu vertikal ijtimoiy ierarxiya va an'anaviy ta'lim usullarini aks ettiradi. Dekabr, 2025-Yil 115 Ingliz nutq madaniyatida maqollar ko'proq o'z pozitsiyasini asoslash, gap-so'zga hazil qo'shish, bilvosita ma'no ifodalash vositasi sifatida ishlatiladi, bu gorizontalroq ijtimoiy munosabatlar va to'g'ridan-to'g'ri buyruq berishdan qochish tendentsiyasini ko'rsatadi. Maqollarning metaforik tizimi ham madaniy tajribani aks ettiradi: o'zbek maqollarida qishloq xo'jaligi, cho'ponchilik, hunarmandchilik hayotidan olingan obrazlar ko'p uchraydi, ingliz maqollarida esa dengizchilik, savdo-sotiq, shahar hayotiga oid obrazlar kengroq qo'llaniladi, bu ikki xalqning turli tarixiy iqtisodiy faoliyat turlarini aks ettiradi. Lingvistik jihatdan, o'zbek maqollari agglyutinativ til tuzilishi xususiyatlarini namoyish etadi, qo'shimchalar orqali grammatik munosabatlar ifodalanadi, so'z tartibi nisbatan erkin bo'lsada, maqollarda odatda qat'iy ritm va tuzilma saqlanadi. Ingliz maqollari analitik til strukturasini aks ettiradi, grammatik munosabatlar so'z tartibi va yordamchi so'zlar orqali ifodalanadi, ammo maqollarda arxaik so'z tartibi va qadimgi grammatik shakllar saqlanib qolgan bo'lishi mumkin, bu ularning qadimiyligini va madaniy qiymatini ta'kidlaydi. Ikkala tildagi maqollar ham ma'lum darajada arxaik leksika va grammatik shaklllarni saqlab qoladi, bu ularning tarixi va madaniy doimiyligini ta'minlaydi. Semantik jihatdan, ikkala tildagi maqollar ham abstrakt tushunchalarni konkret obrazlar orqali ifodalash tendentsiyasiga ega, bu kognitiv lingvistikaning metaforik xaritalash konsepsiyasiga mos keladi. Xulosa. O'zbek va ingliz maqollarining qiyosiy tadqiqoti shuni ko'rsatadiki, maqollar tilning muhim komponenti bo'lib, ular nafaqat lingvistik hodisa, balki madaniy bilim, ijtimoiy tajriba va milliy dunyoqarashni avloddan-avlodga uzatuvchi muhim mexanizmdir. Ikkala til maqollari ham umumbashariy qadriyatlar, axloqiy tamoyillar va hayotiy donоlikni aks ettirishda o'xshashlik namoyish etadi, bu insoniyatning umumiy kognitiv mexanizmlari va yashash tajribasining universalligini tasdiqlaydi. Shu bilan birga, har bir madaniyatning maqollari o'z tarixiy yo'li, ijtimoiy tuzilmasi, iqtisodiy faoliyat turlari va qiymat tizimlari bilan bog'liq o'ziga xos xususiyatlarni namoyon etadi. O'zbek maqollari ko'proq jamoaviy qadriyatlar, ijtimoiy uyg'unlik, an'anaviy ierarxiya va ma'naviy-axloqiy normalarga e'tibor bersa, ingliz maqollari individualizmga, amaliylikka, shaxsiy mas'uliyat va iqtisodiy samadorolikka urg'u beradi. Maqollarning lingvomadaniy qiymatini o'rganish tilshunoslik, madaniyatshunoslik, tarjima nazariyasi, madaniyatlararo kommunikatsiya kabi sohalar uchun muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Adabiyotlar ro'yxati 1. Mieder W. Proverbs: A Handbook. – Westport: Greenwood Press, 2004. – 304 p. 2. Cram D. Language universals and 17th-century universal language schemes // Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft. – 1994. – Vol. 4. – P. 191-210. 3. Norrick N.R. How Proverbs Mean: Semantic Studies in English Proverbs. – Berlin: Mouton, 1985. – 235 p. 4. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. – Chicago: University of Chicago Press, 1980. – 242 p. 5. Honeck R.P. A Proverb in Mind: The Cognitive Science of Proverbial Wit and Wisdom. – Mahwah: Lawrence Erlbaum Associates, 1997. – 341 p. Dekabr, 2025-Yil 116 6. Grzybek P. Foundations of Semiotic Proverb Study // Proverbium. – 1987. – Vol. 4. – P. 39-85. 7. Shomaqsudov Sh., Shorahmedov Sh. O'zbek xalq maqollari. – Toshkent: O'qituvchi, 1990. – 456 b. 8. Simpson J., Roud S. A Dictionary of English Folklore. – Oxford: Oxford University Press, 2000. – 411 p.