TA'LIM JARAYONIDA NEYROPSIXOLOGIK YONDASHUVNING DOLZARBLIGI

Dekabr, 2025-Yil 152 TA’LIM JARAYONIDA NEYROPSIXOLOGIK YONDASHUVNING DOLZARBLIGI Jo‘rayeva Barno Nizomiddinovna Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti ingliz tili fani o‘qituvchisi. [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17954140 Annotatsiya. Mazkur tezisda ta’lim jarayonida neyropsixologik yondashuvning ahamiyati va dolzarbligi o‘rganilgan. Unda o‘rganish jarayonining miya faoliyati bilan bog‘liqligi, o‘quvchilarning individual neyropsixologik xususiyatlarini hisobga olish zarurati va o‘qituvchi faoliyatida zamonaviy neyropsixologik bilimlarning o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek, ta’limdagi muammolarni neyropsixologik metodlar orqali hal etish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: neyropsixologiya, ta’lim jarayoni, miya faoliyati, individual yondashuv, kognitiv rivojlanish. Аннотация. В данной работе рассматривается актуальность нейропсихологического подхода в образовательном процессе. Анализируется связь обучения с деятельностью мозга, необходимость учета индивидуальных нейропсихологических особенностей учащихся, а также роль современных нейропсихологических знаний в деятельности учителя. Особое внимание уделяется возможностям решения учебных трудностей с помощью нейропсихологических методов. Ключевые слова: нейропсихология, образовательный процесс, деятельность мозга, индивидуальный подход, когнитивное развитие. Annotation. This thesis examines the relevance of a neuropsychological approach in the educational process. It analyzes the relationship between learning and brain activity, the importance of considering students’ individual neuropsychological characteristics, and the role of modern neuropsychological knowledge in teaching practice. The study also discusses the use of neuropsychological methods to address learning difficulties. Keywords: neuropsychology, educational process, brain activity, individual approach, cognitive development. Kirish So‘nggi yillarda ta’lim tizimida o‘quvchilarning bilimni o‘zlashtirish jarayoni faqat pedagogik emas, balki neyropsixologik mexanizmlar asosida ham tahlil qilinmoqda. Neyropsixologiya ta’lim jarayonida o‘rganish, xotira, diqqat, emotsiya va ijro funksiyalarining miya faoliyati bilan bog‘liqligini ochib beradi. Shu sababli ta’limda neyropsixologik yondashuvni joriy etish bugungi kunda dolzarb masalaga aylangan. OECD hisobotida ta’kidlanishicha: “Ta’lim samaradorligini oshirish uchun miya qanday o‘rganishini tushunish muhim” (OECD, 2019). O‘rganish jarayoni va miya faoliyati. Zamonaviy neyropsixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘rganish jarayoni bir nechta miya tizimlarining hamkorligi natijasidir. Xususan, prefrontal sohalar diqqat va rejalashtirishga, gipokamp esa xotira shakllanishiga mas’ul hisoblanadi. Dekabr, 2025-Yil 153 Kolb va Whishaw fikricha: “Ta’lim jarayoni miya plastiklik xususiyatiga asoslanadi, ya’ni tajriba miya tuzilmasini o‘zgartiradi” (Kolb & Whishaw, 2015). Bu holat shuni anglatadiki, o‘qitishda faol metodlar, takrorlash va mustahkamlash miya rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Emotsiya va ta’limning neyropsixologik asoslari. Avval emotsiyalar ta’limdan alohida qaralgan bo‘lsa, hozirgi ilmiy tadqiqotlar ularning o‘rganish jarayonidagi muhim rolini isbotlamoqda. Emotsional jihatdan ahamiyatli axborot kuchliroq esda qoladi. Immordino-Yang shunday ta’kidlaydi: “Emotsiyalar o‘rganishning ajralmas qismi bo‘lib, ular bo‘lmasa chuqur tushunish yuzaga kelmaydi” (Immordino-Yang, 2016). Demak, dars jarayonida motivatsiya, qiziqish va ijobiy emotsional muhit yaratish neyropsixologik jihatdan asoslangan zaruratdir. Individual farqlar va ijro funksiyalari. O‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasidagi farqlar ko‘pincha ijro funksiyalarining rivojlanish darajasi bilan bog‘liq. Ijro funksiyalariga diqqatni boshqarish, impulslarni nazorat qilish va ishchi xotira kiradi. Diamond (2020) bu borada quyidagicha yozadi: “Ijro funksiyalari ta’limdagi muvaffaqiyatning asosiy neyropsixologik omillaridan biridir”. Shu sababli barcha o‘quvchilarga bir xil metod qo‘llash emas, balki individual neyropsixologik imkoniyatlarni hisobga olish muhimdir. Neyromiflar va o‘qituvchi mas’uliyati. Ta’lim amaliyotida ko‘plab noto‘g‘ri tushunchalar — neyromiflar mavjud (masalan, “inson faqat 10% miyadan foydalanadi”). Bu kabi qarashlar ilmiy asosga ega emas. Tokuhama-Espinosa quidagicha yozadi: “Neyromiflar ta’lim sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va ilmiy yondashuv bilan bartaraf etilishi lozim” (Tokuhama-Espinosa, 2018). Shu bois o‘qituvchilarning neyropsixologik savodxonligi ta’lim sifatini oshirishda muhim omil hisoblanadi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, zamonaviy neyropsixologik tadqiqotlar ta’lim jarayonini ilmiy asosda tashkil etish imkonini bermoqda. O‘rganish jarayonida miya faoliyati, emotsiya, ijro funksiyalari va individual farqlarni hisobga olish ta’lim samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Shuning uchun ta’lim tizimida neyropsixologik yondashuvni keng joriy etish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Kolb B., Whishaw I.Q. Fundamentals of Human Neuropsychology. — 8th ed. — New York: Worth Publishers, 2015. — 720 p. 2. Gazzaniga M.S., Ivry R.B., Mangun G.R. Cognitive Neuroscience: The Biology of the Mind. — 5th ed. — New York: W.W. Norton & Company, 2019. — 736 p. 3. Sousa D.A. How the Brain Learns. — 5th ed. — Thousand Oaks: Corwin Press, 2017. — 320 p. 4. Tokuhama-Espinosa T. Neuromyths: Debunking False Ideas About the Brain. — New York: W.W. Norton & Company, 2018. — 352 p. 5. Immordino-Yang M.H. Emotions, Learning, and the Brain. — New York: W.W. Norton & Company, 2016. — 248 p. 6. Baddeley A., Eysenck M., Anderson M. Memory. — 2nd ed. — London: Psychology Press, 2020. — 416 p. 7. OECD. Understanding the Brain: The Birth of a Learning Science. — Paris: OECD Publishing, 2019. — 222 p. Dekabr, 2025-Yil 154 8. Diamond A. Executive functions // Annual Review of Psychology. — 2020. — Vol. 71. — P. 135–168. 9. Obidov A., Rasulov Sh. Pedagogik va yosh psixologiyasi. — Toshkent: O‘qituvchi, 2018. — 288 b. 10. Xolmatova M., Qodirov B. Ta’limda zamonaviy psixologik yondashuvlar. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. — 240 b.