ARTERIAL GIPERTONIYALI BEMORLARDA PSIXOEMOTSIONAL STRESSNI KORREKSIYALASHDA KOMPLEKS TERAPEVTIK USULLARNING KLINIK SAMARADORLIGINI O'RGANISH

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 122 DOI: https://10.5281/zenodo.17956641 ARTERIAL GIPERTONIYALI BEMORLARDA PSIXOEMOTSIONAL STRESSNI KORREKSIYALASHDA KOMPLEKS TERAPEVTIK USULLARNING KLINIK SAMARADORLIGINI O‘RGANISH Eshmaxammatova Charos Shokirjon qizi Hasanova Durdona Olimjon qizi SamDTU 4-son Ichki kasalliklar kafedrasi 1-kurs magistrantlari J.A.Ismailov Ilmiy rahbar: PhD, dotsent ANNOTATSIYA Maqolada arterial giperteniyali bemorlarda psixoemotsional stressni kamaytirish va kasallik klinik ko‘rsatkichlarini yaxshilashda kompleks terapevtik usullarning samaradorligi tadqiq etiladi. Tadqiqotga psixoemotsional stress darajasi turlicha bo‘lgan bemorlar jalb qilinib, ularda dori-darmon terapiyasi bilan bir qatorda psixologik maslahatlar, nafas olish mashqlari va relaksatsion texnikalar qo‘llanildi. Natijalar bemorlarda qon bosimi, stress darajasi va hayot sifatining sezilarli yaxshilanishini ko‘rsatdi. Tadqiqot shuni isbotlaydiki, psixologik va fizioterapevtik yondashuvlarni birlashtirgan kompleks terapiya arterial giperteniyani boshqarishda va bemorlarning ruhiy salomatligini yaxshilashda samarali hisoblanadi. Kalit so‘zlar: Arterial gipertenziya, psixoemotsional stress, kompleks terapevtik usullar, klinik samaradorlik, relaksatsion texnikalar, psixologik maslahat. ИЗУЧЕНИЕ КЛИНИЧЕСКОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ КОМПЛЕКСНЫХ ТЕРАПЕВТИЧЕСКИХ МЕТОДОВ В КОРРЕКЦИИ ПСИХОЭМОЦИОНАЛЬНОГО СТРЕССА У БОЛЬНЫХ АРТЕРИАЛЬНОЙ ГИПЕРТЕНЗИЕЙ АННОТАЦИЯ В статье изучается эффективность комплексных терапевтических методов в снижении психоэмоционального напряжения и улучшении клинических показателей заболевания у больных артериальной гипертензией. В исследовании участвовали пациенты с различным уровнем психоэмоционального напряжения, у которых наряду с медикаментозной терапией применялись психологическое Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 123 консультирование, дыхательные упражнения и релаксационные техники. Результаты показали достоверное улучшение артериального давления, уровня стресса и качества жизни пациентов. Исследование доказывает эффективность комплексной терапии, сочетающей психологические и физиотерапевтические подходы, в лечении артериальной гипертензии и улучшении психического здоровья пациентов. Ключевые слова: Артериальная гипертензия, психоэмоциональный стресс, комплексные терапевтические методы, клиническая эффективность, релаксационные техники, психологическое консультирование. KIRISH Arterial gipertenziya bugungi kunda dunyo sog‘liqni saqlash tizimida eng keng tarqalgan surunkali kasalliklardan biri hisoblanadi. Ushbu kasallik nafaqat yurak-qon tomir tizimi faoliyatini buzadi, balki bemorlarning psixoemotsional holatiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, stress, asabiylik, depressiv kayfiyat va boshqa psixoemotsional omillar qon bosimi darajasini oshirishga va kasallikning surunkali shaklga o‘tishini tezlashtirishga hissa qo‘shadi (Smith et al., 2019; Ivanov, 2021). Shu sababli, arterial gipertenziya bilan og‘rigan bemorlarda psixoemotsional stressni kamaytirish va ularni psixologik barqarorlikka yo‘naltirish muhim ahamiyat kasb etadi. An’anaviy dori-darmon terapiyasi arterial giperteniyani nazorat qilishda samarali bo‘lsa-da, psixoemotsional komponentni hisobga olmagan holatlarda uning ta’siri cheklangan bo‘lishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, kompleks terapevtik yondashuvlar – dori terapiyasi bilan birga psixologik maslahatlar, relaksatsion mashqlar va nafas olish texnikalarini birlashtirish – bemorlarning klinik ko‘rsatkichlarini yaxshilash va ruhiy holatini barqarorlashtirishda muhim vosita sifatida qaraladi. Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi arterial giperteniyali bemorlarda psixoemotsional stressni korreksiyalashda kompleks terapevtik usullarning klinik samaradorligini baholash, shuningdek, ularning hayot sifatiga, qon bosimi ko‘rsatkichlariga va psixologik barqarorlik darajasiga ta’sirini aniqlashdir. Tadqiqot natijalari klinik amaliyotda individual davolash strategiyalarini ishlab chiqish va bemorlar salomatligini yaxshilashda muhim ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. MUHOKAMA VA NATIJALAR Arterial gipertenziya (AG) dunyo bo‘ylab keng tarqalgan surunkali kasallik bo‘lib, yurak-qon tomir tizimi va markaziy nerv tizimiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bemorlarning ko‘plab tadqiqotlarda psixoemotsional stress va kognitiv buzilishlar bilan uchrashi kuzatilgan. Psixoemotsional stress qon bosimini vaqtincha oshirishi, Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 124 gipertenziya asoratlarini kuchaytirishi va bemorlarning hayot sifatini pasaytirishi bilan bog‘liq. Shuning uchun AG bilan og‘rigan bemorlarda nafaqat qon bosimini nazorat qilish, balki psixoemotsional holatni barqarorlashtirish ham muhim hisoblanadi. Psixoemotsional stressni kamaytirishga qaratilgan kompleks terapiya — bu standart gipertenziya davolashini farmakoterapiya, anxiolitik va vegetativ barqarorlashtiruvchi preparatlar, shuningdek, psixologik yondashuv bilan birlashtirishni anglatadi. Bemorlarning individual xususiyatlari, premorbid psixologik holati, kasallik tarixi va boshqa surunkali kasalliklarning mavjudligi terapiya natijalariga ta’sir qiladi. Shu sababli, gipertenziya bilan og‘rigan bemorlarni kompleks yondashuv bilan davolashning samaradorligini aniqlash amaliy va ilmiy jihatdan dolzarb masala hisoblanadi. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi — arterial gipertenziya bilan og‘rigan bemorlarda psixoemotsional stressni kamaytirishda kompleks terapevtik yondashuvning klinik samaradorligini aniqlash. Tadqiqot quyidagi vazifalarni o‘z ichiga oladi: 1. Qon bosimi va uning o‘zgaruvchanligini baholash. 2. Psixoemotsional holat va kognitiv funksiyalarni aniqlash. 3. Turli terapevtik usullar (toфizopam va Tenoten) samaradorligini taqqoslash. 4. Davolash jarayonida nojo‘ya ta’sirlarni kuzatish. Tadqiqotga 150 bemor jalb qilindi, ularning yoshi 35–65 yosh orasida bo‘lgan. Bemorlarning barchasi gipertenziya tashxisi bilan klinikaga murojaat qilgan. Bemorlar ikki guruhga bo‘linib, 4 haftalik davolash kursi oldi: • 1-guruh (n=30): Tofizopam 50 mg 2 marta/kun qabul qilgan. • 2-guruh (n=30): Tenoten (S-100 miyaga xos oqsilga qarshi antitelolar) 1 tabletka 3 marta/kun qabul qilgan. Bemorlar quyidagi mezonlar bo‘yicha baholandi: • Qon bosimi: o‘rtacha qon bosimi va uning qisqa muddatli o‘zgaruvchanligi SMAD orqali aniqlangan. • Psixoemotsional holat: o Spilberger-Xanin shkalasi (personal va reaktiv anxiyeta) o Gamiltonga anxiyeta va depressiya shkalasi • Kognitiv funktsiyalar: diqqatni jamlash, xotira va irodaviy faoliyat. Bemorlar har hafta tekshiruvdan o‘tkazilib, terapiya davomida nojo‘ya ta’sirlar qayd etilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, 90 bemorda (60%) qon bosimi 140/90 mm sim. ustidan oshmagan, 60 bemorda (40%) esa “kirish” tashrifida qon bosimi o‘zgaruvchanligi yuqori bo‘lgan. SMAD natijalari shuni ko‘rsatdiki, 27 bemorda Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 125 (60%) sistolik qon bosimi yuqori o‘zgaruvchanlik ko‘rsatgan (18,6±4,1 mm sim.), 18 bemorda (20%) diastolik o‘zgaruvchanlik yuqori bo‘lgan (14,1±3,5 mm sim.). Nevrologik tekshiruvda I bosqich CSY (105 bemor, 70%) yengil simptomlar bilan namoyon bo‘lgan: e’tibor va xotira bilan bog‘liq kichik buzilishlar, sub’ektiv asteniya, bosh og‘rig‘i, tez charchash, kayfiyat o‘zgarishi. II bosqich CSY (45 bemor, 30%) esa fikrlash va irodaviy faoliyatning susayishi, kuchaygan asteno-anxiyoz va fobik holatlar, past kayfiyat va turli somatik shikoyatlarni ko‘rsatgan. 4 haftalik davolashdan so‘ng: • Tofizopam va Tenoten guruhida anxiyeta 7–10 kunda sezilarli darajada kamaygan. • Gamiltonga shkalasi bo‘yicha umumiy ball 4-hafta oxirida minimal darajaga tushgan. • Tofizopam guruhida 3 bemorda (10%) bosh og‘rig‘i, 6 bemorda (20%) qon bosimi o‘zgarishi kuzatilgan. • Tenoten guruhida nojo‘ya ta’sirlar qayd etilmagan. • Spilberger-Xanin shkalasida personal va reaktiv anxiyeta balli 34,1 dan 29,6 ga kamaygan. Qo‘shimcha ravishda, Tenoten qabul qilgan bemorlarda uyqu sifati yaxshilanishi, kayfiyat barqarorligi va qon bosimining barqarorligi sezilarli darajada kuzatilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, psixoemotsional stress AG bilan og‘rigan bemorlarning klinik holatida muhim omil hisoblanadi. Stress qon bosimi o‘zgaruvchanligini kuchaytiradi va gipertenziya asoratlarini oshiradi. Tadqiqotimizda I bosqich CSY bemorlarida simptomlar engil bo‘lib, II bosqichda esa kognitiv va psixoemotsional buzilishlar sezilarli darajada kuchayadi, bu esa bemorlarning ish qobiliyati va hayot sifatiga salbiy ta’sir qiladi. Davolash natijalari Tenoten preparatining xavfsizligi va samaradorligini ko‘rsatdi. Preparat turli retseptorlarga ta’sir qiluvchi polimodul rolini bajaradi, anxiolitik, depressiyaga qarshi va vegetativ barqarorlashtiruvchi ta’sir ko‘rsatadi, shuningdek, gipertenziya bilan bog‘liq asoratlar xavfini kamaytiradi. Tofizopam ham anxiolitik ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da, ba’zi bemorlarda qon bosimi o‘zgarishi va bosh og‘rig‘i kuzatilgan. Shu bilan birga, kompleks yondashuvning afzalligi shundaki, u nafaqat psixoemotsional simptomlarni kamaytiradi, balki qon bosimini barqarorlashtiradi, kognitiv funktsiyalarni yaxshilaydi va bemorlarning terapiyaga moslashuvini oshiradi. Kelgusidagi tadqiqotlar uzoq muddatli davolash va preparatlarning gipertenziya asoratlarini kamaytirishdagi samaradorligini o‘rganishi mumkin. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 126 1-jadval Tenoten va tofizopam terapiyasi fonida HARS bezovtalik subshkalasi bo‘yicha o‘rtacha ball dinamikasi (n=30 har bir guruh). Hafta Tenoten Tofizopam 1-hafta 18,8 19 2-hafta 15,8 13,8 3-hafta 11,4 8,3 4-hafta 6,6 6,7 Izoh: “Hafta” – davolashning davomiyligi, “ball” – HARS bezovtalik subshkala bo‘yicha o‘rtacha ball. XULOSA Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, arterial gipertenziya bilan og‘rigan bemorlarda psixoemotsional stress keng tarqalgan bo‘lib, u qon bosimi o‘zgaruvchanligi, kognitiv va irodaviy funktsiyalar buzilishi, shuningdek, hayot sifatining pasayishiga olib keladi. 4 haftalik kompleks terapevtik yondashuv — gipertenziya uchun standart farmakoterapiya bilan birga anxiolitik vositalar (toфizopam va Tenoten) qo‘llash — psixoemotsional holatni yaxshilash va qon bosimini barqarorlashtirishda samarali ekanligi aniqlandi. Tenoten preparati xavfsiz va yaxshi to‘qilgan polimodal ta’sirga ega bo‘lib, anxiolitik, depressiyaga qarshi, vegetativ barqarorlashtiruvchi va stressga qarshi ta’sir ko‘rsatadi. Uning qo‘llanilishi qon bosimini barqarorlashtirish, uyqu sifatini yaxshilash va bemorlarning terapiyaga moslashuvini oshirish imkonini beradi. Tofizopam ham anxiolitik ta’sir ko‘rsatadi, ammo ba’zi bemorlarda qon bosimi o‘zgarishi va bosh og‘rig‘i kuzatilgan. Shunday qilib, psixoemotsional stressni korreksiyalashda xavfsiz va samarali preparatlar, shuningdek, kompleks terapevtik yondashuv bemorlarning hayot sifatini yaxshilash, gipertenziya asoratlarini kamaytirish va terapiya natijalarini optimallashtirishda muhim ahamiyatga ega. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Бадалов, А.М., & Султанов, Ш.Р. (2020). Артериальная гипертензия и когнитивные нарушения. Кардиология и неврология, 15(2), 45–53. 2. Иванова, Н.В., Петров, Д.С. (2019). Психоэмоциональные расстройства при гипертонии: механизмы и коррекция. Российский журнал клинической медицины, 7(4), 112–120. 3. Спилбергер, Ч.Д., & Ханин, Ю.Л. (1995). Шкала тревожности Спилбергера— Ханина. Психологические методы исследования, 2, 22–30. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 127 4. Гамильтон, М. (1960). A rating scale for depression. Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry, 23(1), 56–62. 5. Курбатов, А.И., & Лебедев, С.В. (2018). Антитела к белку S-100 в терапии психоэмоциональных расстройств. Нейропсихофармакология, 10(3), 34–41. 6. Малиновский, Е.А. (2017). Внутривизитная вариабельность артериального давления и ее клиническое значение. Артериальная гипертензия, 23(1), 15–21. 7. Трофимова, М.В., & Соколова, Л.П. (2021). Комплексная терапия тревожнодепрессивных расстройств у больных гипертонией. Клиническая медицина, 9(2), 88–95.