BOLANING GO'DAKLIK DAVRIDA PSIXIK RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI

43 BOLANING GO‘DAKLIK DAVRIDA PSIXIK RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI Abduhamidova Feruza Uchqunjon qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Tabiiy fanlar fakulteti Biologiya yo‘nalishi, kechki 25/1-guruh talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17958895 Annotatsiya: Mazkur maqolada bolaning go‘daklik davrida (0 - 1 yosh) kechadigan psixik rivojlanish jarayonlari, ularning shakllanish omillari, fiziologik va ijtimoiy asoslari keng tahlil qilinadi. Go‘daklik davri inson psixikasining shakllanishidagi eng sezgir va eng jadal davr hisoblanib, shu davrda sezgi-idrok, emotsional ehtiyojlar, dastlabki nutq elementlari, harakat faoliyati va ijtimoiy munosabatlarning umumiy rivoji amalga oshadi. Maqolada shuningdek, oilaviy sharoit, ona bilan emotsional aloqa, parvarish sifati, muhit stimulyatsiyasi kabi omillarning bolaning psixik rivojiga ta’siri ilmiy manbalar asosida yoritilgan. Kalit so‘zlar: go‘daklik, psixik rivojlanish, sezgi, idrok, emotsional aloqa, nutq rivoji, harakat faoliyati, senso taraqqiyot. Annotation: This article provides a comprehensive analysis of the psychological development processes that occur during infancy (0 - 1 year), their formative factors, and their physiological and social foundations. Infancy is considered the most sensitive and rapidly developing stage in the formation of the human psyche. During this period, sensory perception, emotional needs, early elements of speech, motor activity, and the general development of social relationships take place. The article also examines, based on scientific sources, the influence of factors such as family environment, emotional attachment to the mother, quality of care, and environmental stimulation on the infant’s psychological development. Keywords: Infancy, psychological development, sensation, perception, emotional attachment, speech development, motor activity, sensory development. KIRISH Bola hayotining ilk davri - go‘daklik bosqichi - inson psixikasining eng asosiy jarayonlari shakllanadigan davrdir. Tug‘ilganidan boshlab bola tashqi dunyo bilan doimiy aloqada bo‘ladi, uning sezgi organlari faol ishlay boshlaydi, asab tizimi atrof-muhitdan kelayotgan signallarni qayta ishlashga kirishadi. Psixolog L.S. Vigotskiy go‘daklik davrini “psixik rivojlanishning poydevori” deb atagan bo‘lsa, J. Piaget bu davrni sensor-motor tafakkurning rivojlanish bosqichi sifatida belgilagan. Bugungi kunda ilmiy tadqiqotlar ko‘rsatmoqdaki, go‘daklik davrida bola kuniga o‘rtacha 1,8 millionta neyron aloqalarini shakllantiradi. Bu esa psixik jarayonlarning tez va murakkab tarzda rivojlanayotganidan dalolat beradi. Shu sababli go‘daklik davridagi psixologik jarayonlarni chuqur o‘rganish, tarbiyaviy va pedagogik yondashuvlarni to‘g‘ri tanlash pedagoglar, ota - onalar va mutaxassislar uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Go‘daklik davrining umumiy xarakteristikasi: Go‘daklik davri tug‘ilgandan boshlab taxminan bir yoshgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Bu davrda: fiziologik jarayonlar (uyqu, oziqlanish, 44 nafas olish, immun tizimi), psixologik jarayonlar (sezgi, idrok, emotsiya, ijtimoiy aloqa), jismoniy faollik (emaklash, o‘tirish, yurish), dastlabki nutq aloqasi kuchli rivojlanadi. Go‘dak dunyoni avval sezgi organlari orqali qabul qiladi. U uchun tasavvur, abstrakt fikrlash hali shakllanmagan. Shuning uchun sezgi organlarining rivoji psixik taraqqiyotning asosiy harakatlantiruvchi kuchidir. Sezgi va idrokning rivojlanishi: Sezgi - tashqi dunyo haqidagi eng dastlabki axborot manbai. Go‘dakning 0 - 1 yoshdagi sezgi faoliyati quyidagi bosqichlarda shakllanadi. Ko‘rish rivoji: Tug‘ilganda bola faqat 20 - 30 sm masofani ko‘ra oladi: 2 oyligida ranglarni ajrata boshlaydi; 3 - 4 oyligida predmetlarni kuzatadi, harakatni tanlay oladi; 6 oyligida tanish yuzlarni ajratadi, begonalarga ehtiyotkorlik bilan qaraydi. Eshitish rivoji: Bola erta yoshdan tovushlarga nisbatan sezgir bo‘ladi; 3 oyligida ovoz manbaiga qaraydi; 6 oyga kelib ona ovozini boshqalardan farqlay oladi; Teginish (taktil sezgi); Bu eng qadimgi va eng kuchli sezgi turi bo‘lib, go‘dakni tinchlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Hid va ta’m sezgisi: Yangi tug‘ilgan bola onaning hidini ajratadi. Ta’m sezgisi orqali ovqatga munosabat bildiradi; Sezgi va idrokning rivojlanishi bolaning keyingi nutq, tafakkur, ijtimoiy munosabatlari shakllanishiga asos bo‘ladi. Emotsional rivojlanish va ijtimoiy aloqa: Go‘dakning psixik rivojida emotsional aloqa eng muhim omillardan biridir; Ona bilan emotsional bog‘lanish; 2 oyligida bola ijtimoiy tabassum qilishi; Onaning ovoziga javob qaytarishi; Qo‘lga olinsa tinchlanishi; uning psixologik xavfsizligini shakllantiradi. Psixologlar ta’kidlaganidek, birinchi yil ichida shakllangan xavfsiz emotsional aloqa bolaning: ijtimoiy moslashuvi; o‘ziga ishonchi; stressga chidamliligi; kelajakdagi shaxs sifatida kamol topishiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Emotsional reaksiyalarning rivojlanishi: 1 - 3 oy: quvonch, qiziqish; 4 - 6 oy: qo‘rquv, norozilik; 7 - 9 oy: begona odamdan cho‘chish; 10 - 12 oy: ob’ektga bog‘lanish. Harakat faoliyatining psixik rivojga ta’siri: Harakat - psixikaning rivojlanishida asosiy omillardan biridir. Asosiy motorika bosqichlari; 2 oy boshni ko‘tara boshlaydi; 3 - 4 oy qo‘l bilan predmetga uzatma harakati; 6 oy o‘tirish; 7 - 8 oy emaklash; 9 - 12 oy yurish. Harakat faolligi ortishi bilan: idrok kengayadi; predmetlar xususiyatlari o‘rganiladi; xotira va tafakkur rivojlanadi. Nutq rivojlanishining dastlabki bosqichlari: Go‘daklik davrida nutq rivoji quyidagi bosqichlarda kechadi: G‘o‘ng‘irlash (2 - 3 oy); Bola tovushlar bilan o‘ynaydi, ohang chiqaradi; Bo‘g‘inli tovushlar (6 - 8 oy); “ba - ba”, “ma - ma”, “da - da” kabi tovushlar paydo bo‘ladi; Bir so‘zli nutq (10 - 12 oy); Bola ayrim so‘zlarni ma’lum vaziyatda to‘g‘ri qo‘llay boshlaydi; Nutqning rivoji bolaning ijtimoiy tajribasi, kattalarning gapirishi, muloqot sifati bilan chambarchas bog‘liq. Xotira, tafakkur va diqqat rivojlanishi: Bola hayotining birinchi yilida: Xotira - tanish yuzlarni eslab qoladi; harakat natijalarini yod oladi; ma’lum ovoz yoki o‘yinchoqqa reaksiyani takrorlaydi. Tafakkur: Sensor - motor tafakkur shakllanadi; sabab - oqibat bog‘lanishlari paydo bo‘ladi; predmetlar barqarorligi haqida tasavvur hosil bo‘ladi. Diqqat: Ixtiyorsiz diqqat hukmron bo‘ladi; yorqin, harakatlanuvchi predmetlar unga kuchli ta’sir qiladi. Oilaviy muhitning psixik rivojga ta’siri: Bola psixikasining sog‘lom rivoji quyidagi omillarga bog‘liq: Mehr - muhabbat, vaqtida parvarish, xavfsiz uy muhiti, katta bilan muloqot, sensor stimulyatsiya (o‘yinchoqlar, tovushlar, ranglar). 45 Noto‘g‘ri tarbiya, befarqlik yoki zo‘ravonlik bolaning psixik rivojiga jiddiy zarar yetkazadi. XULOSA Go‘daklik davri - bu psixik jarayonlarning shakllanishidagi eng mas’uliyatli va murakkab davrdir. Sezgi-idrok, nutq, emotsional aloqa, xotira, tafakkur va ijtimoiy munosabatlar aynan shu davrda asos solinadi. Shu sababli pedagoglar va ota - onalar go‘daklik psixologiyasini chuqur o‘rganib, bola rivoji uchun sog‘lom, tinch, xavfsiz va mehrga boy muhit yaratishlari zarur. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. L.S. Vigotskiy. “Bolalar psixologiyasi”. 2. J. Piaget. “Sensor - motor rivojlanish nazariyasi”. 3. Ainsworth M. “Emotsional bog‘lanish nazariyasi”. 4. Zamonaviy bolalar psixologiyasi bo‘yicha ilmiy maqolalar. 5. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim. 6. O‘G‘Li, O. O. B. (2024). Vatanparvarlik ruhini talаbalarda rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Central Asian Journal of Academic Research, 2(10-2), 37-41. 7. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079 8. Fanlar tizimida pedagogika fanining boshqa fanlar bilan aloqadorligi. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 103 - 106. 9. Ozodqulov, o. B. O. G. L. (2020). O‘rta osiyoda cho‘l mintaqasining ekologik oqibatlari. Academic research in educational sciences, (2), 196 - 200.