XOTIRA XUSUSIYATLARINI SHAKLLANISHI

46 XOTIRA XUSUSIYATLARINI SHAKLLANISHI Asqarova Sabina Abrorovna Chirchiq davlat pedagogika universiteti Tabiiy fanlar fakulteti Biologiya Yo‘nalishi 1 - kurs talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17959113 Annotatsiya: Ushbu tezis xotiraning psixologik mohiyati, uning asosiy xususiyatlari hamda shakllanish jarayoni tahlil qilinadi. Xotira insonning bilish faoliyatida muhim o‘rin egallab, esda olib qolish, saqlash, qayta tiklash va unutish jarayonlari orqali namoyon bo‘ladi. Xotira xususiyatlarining rivojlanishiga biologik, psixologik va ijtimoiy omillar ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, xotiraning turlari va ularning yosh davrlariga xos shakllanish xususiyatlari ham yoritilgan. Kalit so‘zlar: Xotira, esda olib qolish, saqlash, qayta tiklash, unutish, kognitiv jarayonlar, psixik rivojlanish, ta’lim jarayoni. Annotation: This article analyzes the psychological nature of memory, its main characteristics, and the process of its formation. Memory plays a crucial role in human cognitive activity and is manifested through the processes of encoding, storage, retrieval, and forgetting. The development of memory characteristics is influenced by biological, psychological, and social factors. In addition, the article highlights different types of memory and their age-related developmental features. Keywords: Memory, encoding, storage, retrieval, forgetting, cognitive processes, psychological development, educational process. KIRISH Xotiraning mazmuni: Xotira - bu odamning o‘tmish tajribasini eslab qolish, saqlash va kerak bo‘lganda qayta tiklash qobiliyatidir. U bilish jarayonlarining asosiy bo‘lagi bo‘lib, tafakkur, diqqat, idrok va nutq bilan uzviy bog‘liq. Xotira xususiyatlari; Esda olib qolish - yangi axborotni qabul qilib, ongda mustahkamlash jarayoni. Saqlash - ma’lumotning uzoq yoki qisqa muddat davomida ongda turishi. Eslab qolish va qayta tiklash - kerak bo‘lganda o‘sha ma’lumotni xotiradan chiqarish. Unutish - vaqt o‘tishi bilan ma’lumotning to‘liq yoki qisman yo‘qolishi. Xotira shakllanishining asosiy omillari: Biologik omillar: asab tizimi rivoji, bosh miya po‘stlog‘ining yetilishi, irsiyat. Psixologik omillar: diqqatning barqarorligi, motivatsiya, hissiy holat, qiziqish darajasi. Ijtimoiy omillar: tarbiya, o‘qitish jarayoni, oila va muhitdagi rag‘bat. Xotiraning turlari shakllanishi: Qisqa muddatli xotira - bolalikdan boshlab shakllanadi, diqqat bilan bog‘liq. Uzoq muddatli xotira - o‘smirlik davrida kuchli rivojlanadi, ko‘p takrorlash bilan mustahkamlanadi. Hissiy xotira - bolalikda faol shakllanadi, kuchli his-tuyg‘ular bilan bog‘liq. Harakat (motor) xotirasi - mashq qilish orqali shakllanadi (yugurish, yozish, sport). Xotira shakllanish jarayonining bosqichlari: Idrok qilish; Ma’lumotni diqqat bilan qabul qilish; Kodni shakllantirish (tushunish/mantiqiy bog‘lash); Saqlash va mustahkamlash; Qayta tiklash; Xotirani shakllantirishga yordam beruvchi usullar; Tushunib o‘qish, mantiqiy bog‘lash. 47 Takrorlash, reja tuzish, klaster, jadval va diagrammalar: Diqqatni jamlash mashqlari; Sog‘lom uyqu, jismoniy faollik va to‘g‘ri ovqatlanish; Axborotni qiziqish bilan o‘rganish. Shu bilan birga, xotiraning samarali shakllanishi ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan metod va vositalarga ham bevosita bog‘liqdir. O‘quv faoliyatida ma’lumotlarni tizimli va izchil tarzda berish, ko‘rgazmali qurollardan foydalanish, axborotni mantiqiy bog‘langan holda tushuntirish xotira jarayonlarini faollashtiradi. Xususan, klaster, jadval, sxema va diagrammalar orqali axborotni vizual shaklda taqdim etish esda olib qolish va saqlash jarayonlarini kuchaytiradi. Diqqatni jamlashga qaratilgan mashqlar, aqliy faoliyatni faollashtiruvchi o‘yinlar, mustaqil fikrlashga undovchi topshiriqlar xotiraning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Sog‘lom turmush tarziga rioya qilish, ya’ni yetarli uyqu, jismoniy faollik va muvozanatli ovqatlanish ham bosh miya faoliyatini qo‘llab-quvvatlab, xotiraning barqaror ishlashini ta’minlaydi. Axborotni qiziqish va ichki motivatsiya asosida o‘rganish esa xotirada ma’lumotlarning uzoq muddat saqlanishiga xizmat qiladi. Xotira xususiyatlarining shakllanishida yosh davrlari muhim ahamiyatga ega. Bolalik davrida xotira asosan ixtiyorsiz xarakterga ega bo‘lib, bolaning qiziqishi va emotsional holati bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlanadi. Ushbu davrda ko‘rgazmali-obrazli xotira ustun bo‘lib, rangli tasvirlar, ertaklar, o‘yinlar orqali berilgan axborot oson esda qoladi. Shu sababli, maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim bosqichida didaktik o‘yinlardan, rasmlar va modellashtirish usullaridan keng foydalanish tavsiya etiladi. Boshlang‘ich maktab yoshida xotira jarayonlari asta-sekin ixtiyoriy xarakter kasb eta boshlaydi. O‘quvchilar ma’lumotni ongli ravishda esda olib qolishga, reja asosida takrorlashga va qayta tiklashga o‘rganadilar. Bu davrda mantiqiy xotiraning rivojlanishi jadallashib, tushunib o‘qish, asosiy fikrni ajratib olish va mantiqiy bog‘lanishlarni aniqlash muhim o‘rin egallaydi. O‘qituvchining vazifasi - o‘quvchilarda xotirani boshqarish ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat. O‘smirlik davrida xotira jarayonlari yanada murakkablashib, uzoq muddatli va mantiqiy xotira ustunlik qila boshlaydi. Bu bosqichda mustaqil fikrlash, tahlil qilish va umumlashtirish qobiliyatlari kuchayadi. Axborotni maqsadli ravishda tanlab olish va uni tizimlashtirish orqali xotirada mustahkamlash o‘smirlar uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, bu davrda hissiy holatlarning o‘zgaruvchanligi xotira samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. XULOSA Xulosa qilib aytganda, xotira inson psixikasining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, uning shakllanishi murakkab va ko‘p omilli jarayondir. Xotira xususiyatlarining rivojlanishiga biologik, psixologik va ijtimoiy omillar birgalikda ta’sir ko‘rsatadi. Xotiraning turli turlari yosh davrlariga mos holda shakllanib, ta’lim jarayonida maqsadga muvofiq pedagogik yondashuvlar orqali yanada rivojlantiriladi. Shuning uchun ham o‘quvchilarda xotirani shakllantirish va mustahkamlashda ilmiy asoslangan metodlardan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziyev E. Umumiy psixologiya. - Toshkent: O‘qituvchi, 2010. 2. Nishonova Z., Sayfullaeva R. Psixologiya. - Toshkent: Innovatsiya, 2019. 3. Yo‘ldoshev J., Hasanboeva O. Pedagogik psixologiya. - Toshkent: O‘qituvchi, 2012. 4. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. - Москва: Питер, 2014. 48 5. Лурия А.Р. Высшие корковые функции человека. - Москва: МГУ, 1980. 6. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079