OʻQUVCHILARDA IXTIYORIY DIQQATNING SHAKLLANISHI

49 OʻQUVCHILARDA IXTIYORIY DIQQATNING SHAKLLANISHI Mirzaboyeva Roza Dilshod qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Tabiiy fanlar fakulteti 1 - bosqich talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17959124 Annotatsiya: Mazkur maqolada o‘quvchilarda ixtiyoriy diqqatning shakllanishi, uning yosh xususiyatlari va rivojlanish omillari tahlil qilinadi. Ixtiyoriy diqqat o‘quvchilarning ongli ravishda e’tiborini bir vazifaga qaratish, uni davom ettirish va chalg‘ituvchi omillarga qarshi turish qobiliyatidir. Maqolada biologik, psixologik va ijtimoiy omillar, pedagogik metodlar va psixologik yondashuvlar orqali diqqatni samarali shakllantirish usullari yoritilgan. Shu bilan birga, ixtiyoriy diqqatning o‘quv faoliyatidagi roli va shaxsiy fazilatlarni rivojlantirishdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Ixtiyoriy diqqat, diqqatni boshqarish, o‘quvchilar, psixik rivojlanish, pedagogik metodlar, e’tibor, shaxsiy fazilatlar. Annotation: This article analyzes the formation of voluntary attention in students, its age characteristics, and developmental factors. Voluntary attention is the ability of students to consciously focus on a task, maintain it, and resist distracting factors. The study highlights biological, psychological, and social factors, as well as pedagogical methods and psychological approaches for effectively developing attention. Additionally, the article examines the role of voluntary attention in learning activities and its importance in developing personal qualities. Keywords: Voluntary attention, attention control, students, psychological development, pedagogical methods, focus, personal qualities. KIRISH Ixtiyoriy diqqat - bu o‘quvchining ongli ravishda e’tiborini ma’lum bir vazifaga qaratish, uni davom ettirish va chalg‘ituvchi omillarga qarshi turish qobiliyatidir. U bilish jarayonlarining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, xotira, tafakkur, idrok va emotsional holat bilan uzviy bog‘liqdir. Ixtiyoriy diqqatning rivojlanishi o‘quvchilarning o‘qish, eslab qolish va mustaqil faoliyat ko‘rsatish qobiliyatini oshiradi. Ixtiyoriy diqqatning ta’rifi va ahamiyati: Ixtiyoriy diqqat - bu shaxsning oʻz xohishi bilan ma’lum bir ob’ekt yoki faoliyatga diqqatini qaratishi va uni uzoq vaqt saqlab turishi jarayoni. Oʻquvchilarda bu koʻnikma oʻquv jarayonining samaradorligini belgilaydi, chunki u bilimlarni oʻzlashtirish, muammolarni hal qilish va mustaqil fikrlashni ta’minlaydi. Yosh bosqichlariga koʻra shakllanishi: Kichik yosh (6 - 10 yosh): Diqqat asosan majburiy (tashqi ta’sirlar bilan) boʻlib, ixtiyoriy diqqat qisqa muddatli (10 - 20 daqiqa). Oʻyin elementlari orqali rivojlantiriladi. Oʻrta yosh (11 - 14 yosh): Ixtiyoriy diqqat 30 - 45 daqiqagacha choʻziladi; motivatsiya va maqsad qoʻyish orqali shakllanadi. Katta yosh (15 - 17 yosh): Diqqat uzoq muddatli (1 soatgacha) boʻlib, oʻz-oʻzini nazorat qilish va rejalashtirish koʻnikmalari bilan mustahkamlanadi. Shakllanish omillari: 50 Ichki omillar: Motivatsiya, qiziqish, oʻz - oʻzini baholash. Masalan, oʻquvchi maqsadga erishish uchun diqqatini jamlaydi. Tashqi omillar: Oʻqituvchining metodikasi (interfaol darslar, vizual vositalar), oila muhiti va raqamli distraksiyalarning cheklanishi. Fiziologik asos: Miyaning oldingi qismi (prefrontal korteks) rivojlanishi bilan bogʻliq; yetarli uyqu va ovqatlanish muhim. Rivojlantirish usullari: Didaktik mashqlar: Vaqt cheklangan topshiriqlar, diqqatni almashishtirish oʻyinlari (masalan, “Stroop testi” variatsiyalari). Psixologik yondashuvlar: Meditatsiya, nafas olish mashqlari; Pomodoro texnikasi (25 daqiqa diqqat + 5 daqiqa dam). Texnologik vositalar: Ilovalar (Focus@Will, Brain.fm) orqali diqqatni mashq qilish, lekin ekran vaqtini cheklash zarur. Muammolar va yechimlar: Muammo: Raqamli distraksiyalar (smartfonlar) diqqatni pasaytiradi. Yechim: “Diqqat zonasi” yaratish, ota-onalar va oʻqituvchilar hamkorligi; tadqiqotlar (APA, 2023) shuni koʻrsatadiki, ekran vaqtini 2 soatga cheklash diqqatni 20 - 30% oshiradi. Ilmiy asos va natijalar: Piaget va Vygotskiyning nazariyalariga koʻra, ixtiyoriy diqqat ijtimoiy oʻzaro ta’sir orqali shakllanadi. Empirik tadqiqotlar (masalan, OECD PISA 2022) shuni tasdiqlaydi: yaxshi rivojlangan ixtiyoriy diqqat oʻquvchi natijalarini 15 - 25% yaxshilaydi. XULOSA Xulosa qilib aytganda, ixtiyoriy diqqat o‘quvchilarning psixik rivojlanishida va bilish faoliyatida asosiy tarkibiy qism hisoblanadi. Uning shakllanishi biologik, psixologik va ijtimoiy omillarga bog‘liq bo‘lib, pedagogik metodlar va psixologik yondashuvlar yordamida samarali rivojlantirilishi mumkin. Ixtiyoriy diqqatni rivojlantirish o‘quvchilarning o‘qish samaradorligini oshiradi, mustaqil fikrlash va mas’uliyatli faoliyat ko‘rsatish qobiliyatini kuchaytiradi hamda shaxsiy fazilatlarni rivojlantiradi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziyev E. Umumiy psixologiya. - Toshkent: O‘qituvchi, 2010. 2. Nishonova Z., Sayfullaeva R. Maktab psixologiyasi. - Toshkent: Innovatsiya, 2019. 3. Yo‘ldoshev J. Pedagogik psixologiya asoslari. - Toshkent: Fan, 2017. 4. Islomova N. O‘quvchilarda diqqat va xotira rivoji. - Toshkent: O‘qituvchi, 2015. 5. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. - Москва: Питер, 2014. 6. Лурия А.Р. Высшие корковые функции человека. - Москва: МГУ, 1980. 7. O‘G‘Li, O. O. B. (2024). Vatanparvarlik ruhini talаbalarda rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Central Asian Journal of Academic Research, 2(10-2), 37 - 41. 8. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079 9. Fanlar tizimida pedagogika fanining boshqa fanlar bilan aloqadorligi. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 103 - 106.Ozodqulov, o. B. O. G. L. (2020). O‘rta osiyoda cho‘l mintaqasining ekologik oqibatlari. Academic research in educational sciences, (2), 196 - 200.