TARBIYASI OG'IR O'QUVCHILARNING PSIXOLOGIYASI

60 TARBIYASI OG‘IR O‘QUVCHILARNING PSIXOLOGIYASI Sidiqova Xurshida Xusan qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Tabiiy fanlar fakulteti 1 - bosqich talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17959207 Annotatsiya: Ushbu maqolada tarbiyasi og‘ir o‘quvchilarning psixologik xususiyatlari, ularning emotsional - irodaviy holati, bilish jarayonlari rivoji va ijtimoiy xulq-atvoridagi o‘ziga xosliklar ilmiy asosda tahlil qilinadi. Tarbiyasi og‘ir o‘quvchilarda uchraydigan motivatsion muammolar, muloqotdagi qiyinchiliklar, shaxslararo munosabatlardagi ziddiyatlar, o‘zini boshqarishdagi zaifliklar tizimli ravishda ko‘rib chiqiladi. Maqolada pedagogik va psixologik yondashuvlarning ahamiyati, o‘qituvchi faoliyatida qo‘llaniladigan amaliy metodlar orqali ushbu toifadagi bolalarning diqqat, xotira, tafakkur, nutq va emotsional barqarorligini rivojlantirishning samarali yo‘llari yoritilgan. Kalit so‘zlar: tarbiyasi og‘ir o‘quvchi, psixologik rivojlanish, emotsional holat, xulq - atvor, motivatsiya, muloqot, pedagogik yondashuv, ijtimoiy moslashuv. Abstract: This article examines the psychological characteristics of difficult students, focusing on their emotional - volitional state, cognitive development, behavioral patterns, and social interaction challenges. Motivational issues, communication difficulties, interpersonal conflicts, and deficits in self-regulation are analyzed systematically. The article presents effective pedagogical and psychological strategies to improve attention, memory, speech, thinking, and emotional stability in students with behavioral difficulties. Keywords: difficult student, psychological development, emotional regulation, behavior, motivation, communication, pedagogical methods, social adaptation. KIRISH Bugungi ta’lim jarayoni nafaqat bilim berish, balki har bir o‘quvchining shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan. Shu nuqtai nazardan, tarbiyasi og‘ir o‘quvchilar bilan ishlash muhim ijtimoiy va pedagogik masala hisoblanadi. Ushbu toifadagi o‘quvchilar ko‘pincha o‘qishga nisbatan passivlik, hissiy beqarorlik, impulsiv xatti - harakatlar va jamoada ishlashda qiyinchiliklar bilan ajralib turadilar. Bunday xususiyatlar ularning bilish jarayonlari, muloqot va ijtimoiy moslashuvga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Tarbiyasi og‘ir o‘quvchilar odatda quyidagi psixologik xususiyatlarga ega: diqqatning qisqa muddatli bo‘lishi, xotiraning barqaror emasligi, tafakkur va muloqot jarayonida qiyinchiliklar, shaxsiy motivatsiya yetishmasligi va agressiv yoki konfliktli xatti-harakatlar. Ushbu holatlar pedagog va psixolog tomonidan tizimli, ilmiy asoslangan yondashuv orqali samarali boshqarilishi mumkin. O‘qituvchi tarbiyasi og‘ir o‘quvchilar bilan ishlashda nafaqat bilim beruvchi, balki ularning ijtimoiy va emotsional barqarorligini ta’minlovchi yetakchi shaxs sifatida faol bo‘lishi lozim. Shu bilan birga, psixologik maslahatlar, individual va guruh mashg‘ulotlari orqali o‘quvchilarning o‘z - o‘zini boshqarish va ijtimoiy ko‘nikmalarini shakllantirish muhim hisoblanadi. 61 Tarbiyasi og‘ir o‘quvchilarning psixologik xususiyatlari: Tarbiyasi og‘ir o‘quvchilarning psixologiyasi quyidagi komponentlar orqali ko‘rinadi: Emotsional-irodaviy sohada: impulsivlik, sabrsizlik, agressiv reaksiyalar, hissiy beqarorlik. Bilish jarayonlarida: diqqatning tarqoqligi, mantiqiy tafakkurdagi qiyinchilik, xotiraning nobarqarorligi. Ijtimoiy xulq - atvorda: nizolarga moyillik, guruhda ishlashdagi qiyinchilik, mustaqil qaror qabul qilishdagi muammolar. Motivatsiya va o‘zini boshqarish: tashqi rag‘batga bog‘liqlik, o‘qishga kam qiziqish, o‘zini baholashdagi nomutanosiblik. Bu xususiyatlar pedagogik jarayonni individual yondashuvga asoslab tashkil etishni talab qiladi. O‘qituvchining vazifalari: O‘qituvchi tarbiyasi og‘ir o‘quvchilar bilan ishlash jarayonida quyidagi vazifalarni bajaradi; Diqqatni shakllantirish va boshqarishni o‘rgatish; Bilish jarayonlarini faollashtirish: analiz, sintez, taqqoslash, umumlashtirish ko‘nikmalarini rivojlantirish; Nutq va muloqotni rivojlantirish: fikrni izchil ifoda etish, tinglash va tushunish ko‘nikmalarini shakllantirish; Shaxsiy sifatlarni rivojlantirish: mas’uliyat, sabr - toqat, o‘zini boshqarish: Ijtimoiy moslashuvni ta’minlash: jamoa bilan ishlash, nizolarni hal qilish, hamkorlik ko‘nikmalarini rivojlantirish. Pedagogik va psixologik metodlarni qo‘llash orqali xulq-atvorni tuzatish va emotsional barqarorlikni mustahkamlash: Pedagogik va psixologik metodlar Tarbiyasi og‘ir o‘quvchilar bilan samarali ishlash usullari; Individual suhbatlar va psixokorreksion mashqlar; O‘yin-terapiya va art - terapiya; Guruh treninglari va ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish mashqlari; Vaziyatli topshiriqlar va rolli o‘yinlar; Pozitiv mustahkamlash va rag‘batlantirish Masalan, agressiv xatti - harakatni kamaytirish uchun muqobil reaksiya mashqlari; diqqatni yaxshilash uchun ko‘rgazmali topshiriqlar; xotirani rivojlantirish uchun tasniflash va guruhlash mashqlari samarali hisoblanadi. Tarbiyasi og‘ir o‘quvchilarning psixologiyasi murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, ularning emotsional-irodaviy rivoji, bilish jarayoni, xulq-atvori va ijtimoiy munosabatlari bir-biri bilan uzviy bog‘liqdir. Bunday o‘quvchilar ko‘pincha o‘z his-tuyg‘ularini boshqarishda qiyinchiliklarga duch keladilar, impulsiv qarorlar qabul qiladilar va tez - tez konfliktli vaziyatlarni yuzaga keltiradilar. Ularning diqqat va xotira jarayonlari barqaror emas, mantiqiy tafakkurning rivoji sust bo‘lishi mumkin, shuningdek, o‘qishga motivatsiya yetishmasligi ko‘p uchraydi. Shu sababli tarbiyasi og‘ir o‘quvchilar bilan ishlashda pedagog va psixologning roli nihoyatda muhimdir. Tarbiyasi og‘ir o‘quvchilarning muloqot va ijtimoiy moslashuv ko‘nikmalarini rivojlantirish ham muhim masala hisoblanadi. Ular ko‘pincha jamoada ishlashda qiyinchiliklarga duch keladilar, nizolarga moyillik va agressiv reaktsiyalarni namoyon qiladilar. Shu bois o‘qituvchi ularda hamkorlik, sabr - toqat, o‘zini tuta bilish va mas’uliyat kabi ijtimoiy sifatlarni shakllantirishga alohida e’tibor qaratadi. Guruh mashg‘ulotlari, rolli o‘yinlar va ijtimoiy treninglar ushbu jarayonda katta ahamiyatga ega. XULOSA Tarbiyasi og‘ir o‘quvchilarning psixologiyasi murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, ularning emotsional - irodaviy rivoji, bilish faoliyati, xulq - atvori va ijtimoiy moslashuvi o‘zaro chambarchas bog‘liqdir. Ushbu bolalar bilan ishlashda o‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki psixologik qo‘llab - quvvatlovchi va ijtimoiy moslashuvga yo‘naltiruvchi yetakchi shaxs sifatida namoyon bo‘ladi. Individual xususiyatlarni inobatga olgan holda ishlab chiqilgan metodik 62 yondashuvlar ularning ijtimoiy - faol pozitsiyasini rivojlantiradi, xulq - atvorini yaxshilaydi va emotsional barqarorlikni mustahkamlaydi. Shu bois, tarbiyasi og‘ir o‘quvchilar bilan tizimli va ilmiy asoslangan pedagogik ishlar ta’lim jarayonining strategik yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Walker. H. M, Ramsey.E, Gresham, F. M. (2004). Antisocial Behavior in School: Evidence - Based Practices. Brooks/Cole. 2. Achenbach, T. M, Rescorla, L. (2001). Manual for the ASEBA School - Age Forms & Profiles. University of Vermont, Research Center for Children, Youth, & Families. 3. Corsini.R. J, WeddingD. (2018). Current Psychotherapies (11th ed.). Cengage Learning. 4. Kazdin, A. E. (2005). Clinical Behavior Therapy. Cambridge University Press. 5. Rosenthal, R, Jacobson, L. (1968). Pygmalion in the Classroom: Teacher Expectation and Pupils’ Intellectual Development. Holt, Rinehart,Winston. 6. Piaget. J (1972). The Psychology of the Child. Basic Books. 7. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press. 8. Wentzel.K. R, Watkins, D. E. (2002). Peer relationships and collaborative learning as contexts for academic enablers. School Psychology Review, 31(3), 366 - 377. 9. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079