BOSHLANG'ICH SINFLARDA XOTIRA JARAYONLARIGA EMOTSIONAL HOLATLARNING TA'SIRI

119 BOSHLANG'ICH SINFLARDA XOTIRA JARAYONLARIGA EMOTSIONAL HOLATLARNING TA'SIRI Boboavezov Boboavez Shavkatjon o'g'li Chirchiq davlat pedagogika unversiteti, ''Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim'' fakulteti, ''Boshlang'ich ta'lim'' yo'nalishi 1-kurs talabasi. [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17959976 Annotatsiya: Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilari xotira jarayonlarining psixologik xususiyatlari, ularga emotsional holatlarning ta’siri va o‘quv jarayonida yaratiladigan psixologik muhitning ahamiyati batafsil tahlil qilinadi. Xotiraning idrok, eslab qolish va qayta tiklash bosqichlarida ijobiy va salbiy emotsiyalarning o‘rni ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, emotsional muhitni to‘g‘ri tashkil etish orqali o‘quvchilar xotirasini kuchaytirish metodlari, pedagogik yondashuvlar va amaliy tavsiyalar beriladi. Kalit so‘zlar: xotira, emotsiya, emotsional holat, boshlang‘ich ta’lim, psixologik muhit, idrok, eslab qolish, qayta tiklash, motivatsiya, pedagogik jarayon. Annotation: This article analyzes the psychological characteristics of memory processes in primary school students and the influence of emotional states on these processes. It examines the role of positive and negative emotions in the stages of perception, retention, and recall. The study also highlights the importance of a supportive emotional climate in the classroom and presents pedagogical methods and practical strategies for enhancing memory through emotional engagement. Keyswords: memory, emotion, emotional state, primary education, psychological environment, perception, recall, retrieval, motivation, pedagogical process. KIRISH Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari psixik rivojlanishning eng muhim davrida bo‘lib, ularning bilish jarayonlari, xususan xotira va idrok qobiliyatlari juda faol shakllanadi. Bu yoshda emotsional ta’sirlar kuchli bo‘lgani sababli, bola o‘z atrofida sodir bo‘layotgan voqea va o‘quv jarayonidagi holatlarga sezgir bo‘ladi. Shuning uchun ham o‘quvchining emotsional holati uning eslab qolish, idrok etish, o‘rganilgan ma’lumotni saqlash va qayta tiklash jarayonlariga bevosita ta’sir qiladi. O‘qituvchi tomonidan yaratiladigan ijobiy psixologik muhit xotiraning jadallashuviga, salbiy hissiyotlar esa uni susaytirishiga olib keladi. Mazkur maqola aynan shu jarayonlarning mohiyatini ilmiy asosda ochib beradi. Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarning xotira jarayonlari o‘ziga xos psixologik xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning rivojlanishi ko‘p jihatdan emotsional holatlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Bu yoshda bolaning psixik faoliyati hali yetarlicha barqaror emas, hissiy kechinmalar esa juda kuchli namoyon bo‘ladi. Hissiy ta’sirlar bolaning idrokini, fikrlashini, xotirasini, ta’limga munosabatini, darsdagi faolligini belgilaydi. Shuning uchun emotsional holatlarning xotira jarayoniga ta’sirini tahlil qilish boshlang‘ich ta’lim metodikasida muhim ahamiyatga ega. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida xotira ko‘proq ko‘rgazmali-obrazli shaklda rivojlangan bo‘ladi. Bu shuni anglatadiki, bola rangli tasvirlar, predmetlar, video, rasm, harakatlar orqali berilgan ma’lumotni yaxshi eslab qoladi. Ular grafik ko‘rgazmalarni, piktogrammalarni, qiziqarli obrazlarni, multfilm kadrlari yoki real predmetlarni o‘qituvchi og‘zaki tushuntirishiga qaraganda 120 tezroq xotirada saqlab qoladi. Bu jarayonning negizida hissiy jalb qilinganlik yotadi - bola nimaniki yoqtirsa, nimaga hayron bo‘lsa, nimaga qiziqsa, aynan shuni tez eslab qoladi. Ixtiyorsiz xotira boshlang‘ich ta’lim yoshida eng kuchli turlardan biri sanaladi. Chunki bola maxsus yodlashga urinmaydi, balki qiziqarli taassurot orqali material o‘z-o‘zidan xotirada mustahkamlanadi. Misol uchun, o‘yin texnologiyalari asosida o‘tilgan darslar, tajribalar, rolli o‘yinlar, sahnalashtirish, interaktiv mashqlar, musiqiy faoliyatlar bolaning nafaqat bilish jarayonini, balki emotsional faolligini ham kuchaytiradi. Shu bilan birga, bola o‘qituvchining emotsional munosabatlarini ham kuchli idrok qiladi. O‘qituvchi quvnoq, mehribon, e’tiborli bo‘lsa, o‘quvchi darsga ijobiy kayfiyatda qatnashadi, bu esa uning xotirasiga bevosita ta’sir etadi. Emotsiyalar idrok jarayonining sifatini ham belgilaydi. Ijobiy emotsiyalar diqqatning barqarorligini oshiradi, kishining tashqi ma’lumotlarga nisbatan ochiq bo‘lishiga yordam beradi. Bolada quvonch, hayrat, shodlik, qiziqish kabi hislar mavjud bo‘lsa, u materialni chuqurroq anglaydi, detal va mazmunni yaxshiroq idrok etadi. Negaki, his-tuyg‘ular faollashgan paytda miya faoliyati jonlanadi, neyronlar orasidagi bog‘lanishlar kuchayadi, bu esa eslab qolishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Biroq salbiy emotsiyalar - qo‘rquv, xavotir, sharmandalik, xafa bo‘lish, haddan tashqari bosim - xotira jarayoniga salbiy ta’sir qiladi. Bolaning ustidan kulish, uni kamsitish, qo‘pol ohangda gapirish, xatoni keskin tanqid qilish o‘quvchi psixikasiga bosim qiladi. Natijada diqqat tarqoq bo‘ladi, idrok torayadi, xotira sekinlashadi yoki bloklanadi. Ba’zan bola yaxshi biladigan materialni ham xavotir sababli eslay olmay qoladi. Bu jarayon “emotsional blok” deb ataladi. Qayta tiklash jarayonida emotsional holatning roli ayniqsa kuchli. O‘quvchi o‘zini ishonchli his qilsa, o‘qituvchining qo‘llab-quvvatlashini ko‘rgan bo‘lsa, darsda erkin fikr bildirgan bo‘lsa, bilimlarni osongina qayta tiklaydi. Aks holda, bola o‘z fikrini tuta olmay qoladi, chalkashadi, xijolat chekadi, natijada eslab qolgan ma’lumot ham yuzaga chiqmaydi. Shuning uchun pedagog o‘quvchilar javob berganda ularni qo‘llab-quvvatlashi, xato qilsa ham muloyimlik bilan yo‘l ko‘rsatishi zarur. Emotsional muhitni to‘g‘ri tashkil etish xotiraning barqaror ishlashini ta’minlaydi. O‘qituvchining samimiy tabassumi, quvnoq ohang, rag‘bat so‘zlari, jamoada iliq muloqot, tengdoshlar bilan do‘stona atmosfera bolaning kayfiyatini ko‘taradi. Yaxshi kayfiyat esa xotiraning faolligini oshiradi. Shuningdek, dars jarayonida musiqiy pauza, jismoniy mashqlar, kichik tanaffuslar, rangli ko‘rgazmalar, qiziqarli misollar, mavzuga mos hazil-mutoyiba ham xotira jarayoniga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Xotirani rivojlantirish uchun emotsional yondashuvga asoslangan usullar keng qo‘llanadi. Masalan, assotsiativ yodlash, hikoyalashtirish, rasm chizish orqali ma’lumotlarni mustahkamlash, predmetlar bilan manipulyatsiya qilish, obraz yaratish texnikalari, qiyoslash va guruhlash bo‘yicha interaktiv usullar xotiraning chuqurlashuviga yordam beradi. Bu usullarning barchasi bolada qiziqish uyg‘otgani uchun ular emotsional jihatdan faol bo‘ladi va natijada xotira jarayonlari kuchayadi. Shuningdek, ba’zi o‘quvchilar emotsional jihatdan juda sezgir bo‘lganligi sababli, ular bilan yakka tartibda ishlash, psixologik qo‘llab-quvvatlash, motivatsion suhbatlar o‘tkazish, bosimni kamaytirish, darsda erkin atmosferani yaratish ham juda muhimdir. Bu borada o‘qituvchining pedagogik mahorati, kommunikativ malakasi va bolalar psixologiyasini chuqur bilishi asosiy rol o‘ynaydi. XULOSA 121 Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarning xotira jarayonlari emotsional holatlar bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, ta’lim samaradorligining muhim ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi. Ijobiy emotsiyalar - quvonch, qiziqish, ishonch, hayrat - idrokni faollashtiradi, eslab qolish jarayonini tezlashtiradi, qayta tiklashni osonlashtiradi. Salbiy emotsiyalar - qo‘rquv, uyalish, tashvish, ruhiy bosim - xotira jarayonini to‘sib qo‘yadi, o‘quvchining bilish faoliyatini sekinlashtiradi. Shu sababli pedagog o‘z darsida emotsional muhitni ongli ravishda boshqarishi, bolaning psixologik holatini kuzatib borishi, o‘quvchilarni rag‘batlantirishi, qo‘llab-quvvatlashi, ularda motivatsiya uyg‘otishi zarur. Ta’lim jarayonida emotsional yondashuvning qo‘llanilishi o‘quvchilarni faollashtiradi, darsga qiziqishini oshiradi, xotiraning mustahkamlanishiga yordam beradi. O‘qituvchi darsni qiziqarli tashkil qilganida, ko‘rgazmali vositalardan foydalanganida, o‘yin texnologiyalarini qo‘llaganida, intonatsiya va mimika orqali bolalar bilan emotsional aloqa o‘rnatganida, o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasi sezilarli ortadi. Bunday yondashuv nafaqat xotira jarayonining rivojlanishiga, balki bolaning shaxs sifatida kamol topishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shunday qilib, emotsional holatlarni inobatga olgan holda tashkil etilgan ta’lim jarayoni boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining xotira jarayonini kuchaytiradi, bilimlarni chuqurroq o‘zlashtirishga yordam beradi va ta’lim samaradorligini oshiradi. Bu esa zamonaviy pedagogikaning asosiy talablaridan biridir. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Z. Nishonova, G. To‘rayev - Umumiy psixologiya. Toshkent: 2. O‘qituvchi nashriyoti. 3. S. G‘anixonova - Bolalar psixologiyasi. Toshkent: Fan va texnologiya. 4. A. V. Petrovskij - Psixologiya: umumiy kurs. Moskva: Akademiya. 5. L. S. Vygotskiy - Bola psixik rivojlanishining asoslari. 6. J. Piaget - Bolalar tafakkuri va intellekt rivoji. 7. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim to‘g‘risidagi qonun va davlat ta’lim standartlari.