scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

डिजिटल बँकिंग सेवा आणि भारताचा आंतरराष्ट्रीय व्यापार एक विश्लेषणात्मक अध्ययन

नारेकर, शुभांगी दिलीप; थनगण, विशाल एन.

Abstract

सारांश : डिजिटल बँकिंग सेवांमुळे विदेशी व्यापारावर होणार परिणाम या लेखात स्पष्ट करण्यात आला आहे. डिजिटल बँकिंग जागतिक व्यापार धोरणांसाठी गतिमान माध्यम आहे. यामुळे व्यवहार जलद, सुरक्षित आणि पारदर्शक होऊ लागले आहेत. डिजिटल बँकिंगने भारताच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारात बदल घडवुन आणले आहेत. डिजिटल बँकिंगचा योग्य वापर करून भारत आंतरराष्ट्रीय व्यापारात अग्रणी राहील. परकीय व्यापारात डिजिटल बँकिंग सेवांची भूमिका, महत्व, कोणत्या सेवांचा वापर जास्त करण्यात येतो, विनिमय बदल कशा प्रकारे करण्यात येते, व्यापाऱ्यांना कोणते फायदे आंतरराष्ट्रीय व्यापारात या सेवेचा वापर केल्यामुळे प्राप्त होतात. तसेच कोणकोणत्या देशांत आंतरराष्ट्रीय व्यापारासाठी डिजिटल बँकिंगचा उपयोग होतो याविषयी या लेखात विवेचन करण्यात आले आहे. ऑनलाइन व्यवहार देशाच्या अर्थव्यवस्थेला गती प्रदान करणारे आहेत. "जग बदलते तेव्हाच व्यापाराची पद्धत बदलते आणि जो या बदलानुसार व्यापाराची पद्धत स्वीकारतो तोच प्रगती करतो."

Full text

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 183  󰲕     󰲇 󰱿  󰲄󰫽 󰬀  .  󰲑  1 .  . 2 1󰫵 , . . 󰫦 󰫵 󰱳    2󰬇 󰭈󰬀 , 󰫵  󰱿󰬎  . . 󰫦 󰫵 󰱳    Email: shubhangin[email protected] Manuscript ID: JRD -2025-171043 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 10 (III) Pp. 183-189 October 2025 Submitted:22 Sept. 2025 Revised: 27 Sept. 2025 Accepted: 20 Oct. 2025 Published: 31 Oct. 2025  :  󰲕    󰱿  󰲐   󰬎󰲆 󰫼  .  󰲕   󰱿   󰬀 .  󰱿 , 󰫤  󰫦   .  󰲕  󰫳 󰲇 󰱿    .  󰲕  󰫰  󰰉  󰲇 󰱿 󰬶 .  󰲒 󰱿  󰲕    , 󰫽, 󰫽   󰬎 󰫼 ,    󰭈  󰫼 , 󰱿󰬬   󰲇 󰱿    󰬉 󰭈󰱺 .   󰫽  󰲇 󰱿  󰲕        󰫼  .  󰱿 󰫳 󰫦󰱿󰬎  󰭈  . "  󰬋 󰱿 󰱮      󰱿 󰱮 󰬎   󰭈 ."  :  󰲕 , 󰲇 󰱿,  ,  ,  󰫦󰱿󰬎, 󰫽. 󰭈󰬎 : 󰲕  󰱿󰬎  󰬎󰰉 󰬆  󰲕  . 󰲇 󰱿  󰲕  󰫽 󰫽󰫦 .  󰱿,  󰬎,   󰱿,  󰫦    󰰌 󰱿  󰫦  .     󰲕  󰬎    . (   , 2025)  󰲑  󰱿 󰫮  󰬀    󰰈   󰬂󰰗  󰫳  󰬎 . 󰲇 󰱿  󰫳 󰲗󰫦   󰫽 󰫽󰫦 . 󰫦, 󰭅, 󰲇 󰰗 , . . (  󰬴)  󰱿 󰲐󰫽  .  󰲕  ,   󰭑   .     󰲕  󰲇 󰱿 󰲐, 󰭅 󰱮  󰭃󰫥, 󰲇 󰱿 󰬬  󰫽 󰱨  󰲕    󰫼 ,  󰲕   󰰗   󰬎󰲆 󰫼  . ( 󰫦󰲇 󰱿   󰱿 󰭈   󰰌 󰰣   󰱇 󰬂󰫦  󰰉 󰰗 ‘󰬾’ 󰲒 󰬎 󰲒  󰬁󰭅  2025-26 , n.d.) . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI: 10.5281/zenodo.17775537 Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence:  .   󰲑   ,  󰫵  .. . 󰫦  󰫵  󰱳      . How to cite this article:   , .  . 󰲑 . , &  , .  . ( 2025).  󰲕     󰲇 󰱿  󰲄󰫽 󰬀. Journal of Research & Development, 17(10(III)), 183–189. Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 184 󰬾  󰲇 󰱿  󰬂󰫦 ,  󰰌 󰱿    󰱇 .  󰱯 󰲇 󰱿 󰬎   ,  󰫽  󰭈  󰲇 󰱿    .    󰬀 󰫳  󰫦 󰱿 󰭈󰫽 󰫼    󰫼 󰬉 󰫽 󰲒 󰬾 .  󰲕   󰲇 󰱿   󰲇 󰱿 󰬎󰬎  .  󰲇 󰱿   . “󰲇 󰱿 󰬆  󰲕  󰫽󰫤 󰬎 󰬀  󰬎   󰱿 .” ( International (Global) Trade , n.d.)  󰲕  󰲇 󰱿 󰰈   󰫼 .  󰬀 󰬎󰬃 󰭈󰱨 󰱿 󰫼 .    󰰗    󰬂󰬆󰫦  󰫼  .   󰫳   󰰗󰫸,    󰫼  . 󰫽   : 1. (H. Li et al., 2025)    󰰌  󰲇 󰱿  󰱿   󰲐  󰱯 .  󰬅 󰫳 󰭈 󰬎   .  󰰌 󰫳 󰱿 󰫦󰫤  󰫽 󰲐 .     󰬎󰲆  󰲒 󰭃 󰬁   󰰌   󰱿 󰫳   󰰍  . ,   , 󰱳  󰰉  󰲗󰫦   󰭈 󰬎 , 󰫽   󰰌  󰫦 󰱿  󰲐  , 󰫵 󰬀 󰰌 󰭃   ,   󰲐   󰫽 .  󰰌  󰫳 󰱿     .  󰬍 󰰩 󰫳 󰲂 󰱿   󰰌    󰰍 󰭈 .  󰫽󰰩  󰰌  󰬀 󰭈   󰫼  󰲑 ,  󰰉   󰰌 󰲐 󰫦    .  󰬀  󰲀  -󰫦 󰫼    󰫤󰭃    󰫼  ,  󰰌   󰰎 󰭃 󰬁  󰭈 󰲗󰫦   󰭈󰫽, 󰭃 󰬁   󰰌  󰱿 󰭈 󰬌 . 󰫽,  , 󰱳    󰲗󰫦   󰭈     .  󰰌   󰭈 󰱿   󰲐  󰭃,   󰲐 󰫳 󰱍 󰰌󰫳 󰱿   ,  “ 󰰌󰫦 󰫽 󰱇󰲒” 󰫼  “ ” 2023 󰬀  󰬉   . 2. ( Major Developments in Digital Banking Driving International Trade in 2024 | LinkedIn , n.d.) 2024   󰲕  󰲇 󰱿 󰰌 󰱿    󰫤  ,   󰬀 󰭈  󰫦     . 󰱿 󰲕  , 󰱿     󰫤  󰰉  󰲇 󰱿󰫳  󰰍󰫦  󰲑 .  󰲕      , 󰬍    󰫽 , 󰫦󰫤  󰫦 󰲗󰫦  󰲂 ,   󰱿  . 3. (Z. Li et al., 2024)    󰫳 󰲇 󰱿 󰬎  󰰉 󰫽 , 2012  2020    󰰗󰫸 󰲇 󰱿 󰬎  󰲐   . 󰫽  󰰗󰫸  󰲇 󰱿 󰬎 󰭈 󰰉  .   󰭈    󰫵 󰲇 󰱿 󰬎  .  󰬀  󰰗󰫸 󰲐  󰲑. 󰫵 󰬀 󰱿  󰭈 󰬎 ,   󰰗󰫸 󰲇 󰱿 󰬎 󰫤  󰫽 󰲐 󰲑;  󰫵 󰬀 󰱿   ,  󰫽  󰰍󰫦 󰲐 󰲑     󰫽 󰫳 󰲇 󰱿 󰬎󰫦󰫽   .  󰬍 󰰩󰫳    󰬉 ,   󰰗       󰰗󰫳      󰫦 . 󰫽  󰭃󰫥        .  󰰗 󰫤 󰭃󰫥 󰭈 ,  󰰉  󰫤󰭃 󰲂  󰫤   .  󰬋󰫦    󰫦  󰬎 󰫦 󰬋  󰫦 ,  󰰉 󰫽󰫳  󰫦 󰬀  󰰗 󰱿 󰱿󰬎  .  󰲒 󰱿   ,  󰰗 Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 185    󰰗󰭅        󰬄 󰰉 󰱳󰱿.  󰰗    󰬎󰲐  , ,  󰰗     󰲇 󰱿 .        󰭃 󰫼   ,  󰰉 󰲗󰫦   󰫰 󰭈  . 4. ( How Digital Tools and Technologies Are Shaping the Future of Import-Export , n.d.)    󰭃󰫥 -󰫦 󰱿 󰲐󰫦  .  󰫦󰫤 , 󰱿 󰭈󰲑󰬴   󰫼 . 󰱿󰫳  󰬌     󰫦󰫤    󰭈 .  󰱿      󰲗󰫦  . HDFC  󰫳 MyBusiness Digital Banking   󰫳       .   󰫦 󰱿  󰲕   .  󰬂󰫦󰰉 󰰗,  , 󰫦  ,     󰱿  󰱿󰬎  , 󰫵 󰲇 󰱿 󰱿  󰱿󰬎  . 5. (Kumari, 2025)  󰬅 󰱯 󰲑   󰱿 󰫦  󰫽 󰬬   󰲐   . 󰲑   󰲇 󰱿 󰫦  󰫼 󰫦 󰱿󰫤  󰭈 .   󰫽   󰬁 󰫤󰭃   󰰌 , 󰬎󰫽     󰫦 󰫽 (GDP) 󰫳 󰱿 󰭈 󰲐 󰬅 󰬬   .     󰫽󰰩 󰰌 󰱿󰬀 󰲑     󰬎  󰬉 󰱿     . 󰱿 󰫽󰫳 󰫦󰱮󰰎󰬀 󰲑   󰫼 󰭈󰫽 󰱳.  󰫳 󰲑  󰫳   󰬴 󰲔 󰲑󰬉 󰱿 󰫦       󰰌  󰬄 󰰉  󰱿 󰲇 󰬎 󰭈 󰫼  .  󰱳 󰬎󰫦󰫽       󰲆   . 󰲑   󰰉 󰱿 󰫦󰫤   󰱿 󰲐󰬀  󰫼 󰰍    . 󰲑 󰬎 󰰉 󰱳 󰫽 󰫦󰫤   , 󰫦  󰰉    󰬎󰫦󰫽   󰭈 󰰉  . 󰱯 : 1.  󰲕    󰲒 󰲕  󰱿      . 2.  󰲕  󰬀 󰫽  󰲕   󰲇 󰱿 󰬎  󰬉    . 3. 󰲇 󰱿  󰲕   󰬉 󰫦󰱿󰬎      . 4. 󰲇 󰫦 󰬬 󰱿󰬬  󰲕  󰬬   .  󰫽 : 1.  󰲕    󰲒 󰲕  󰱿   . 2.  󰲕 󰬀 󰲇 󰱿 󰬴-󰫦 󰰗  󰫦  . 3. 󰲇 󰱿  󰲕   󰬉 󰫦󰱿󰬎  . 4. 󰲇 󰫦 󰬬 󰱿󰬬  󰲕    .  󰱮 :  󰬅 󰫦󰫽  󰲄󰫽 .    󰱨 󰫾 󰲐 .    󰭈 󰫼 . 󰱨 󰭓 : 󰬎 , 󰫦󰬉,    󰭓. 󰲄:   󰱆,      󰫼 . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 186  󰲄 : 1.  󰲕    󰲒 󰲕  󰱿   . Adapted from (“Cross-Border Payments,” n.d.)  󰲕    󰬎 , 󰭅 ,   , 󰫤  󰬎󰬎 󰱮  .   󰱿 󰫳 󰬇 󰫽󰲐   󰫮 . SWIFT, NEFT, RTGS, UPI    󰬎   . 󰫽 󰲇 󰱿  󰲕    . 2.  󰲕 󰬀 󰲇 󰱿 󰬴-󰫦 󰰗  󰫦  . Adapted from ( Understanding Cross-Border Payments | DSGPay , 2024) Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 187 Adapted from ( Understanding Cross-Border Payments | DSGPay , 2024) 󰲇 󰱿  󰬴 󰫦 󰰗 󰬉  .  󰬊   󰫽   󰰉󰲐 , 󰱿  󰫤󰲐󰫽 RippleNet, Visa B2B Connect 󰫯  󰫦 󰱨 󰫼 .   󰫦   󰲕    󰰉  . Wise (TransferWise), Payoneer, PayPal Business, Stripe Atlas / Stripe International, SWIFT network (through banks), WorldRemit / Remitly (for smaller trade payments)  󰬴 󰫦 󰰗  󰫼 . 󰬀 AD Category-I   . HDFC, SBI, Axis, ICICI 󰫳 󰬀 󰬴 󰫦 󰬾 󰰗  󰬉 . 3. 󰲇 󰱿  󰲕   󰬉 󰫦󰱿󰬎  . Adapted from ( Cross-Border Payments Guide , n.d.)    󰱿 󰫯 2017   󰬁,   󰰗 󰱮 󰬉 󰱿 󰫯 󰬎󰲆  .  󰱿    . Adapted from ( Cross-Border Payments Guide , n.d.) Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 188      󰲇  󰱿  󰫽 󰱆 󰬎󰲆  .  󰱿 , 󰫤  󰫦 󰱮 󰬉 󰫦󰱿󰬎 󰫽  .    , 󰲕  󰭈 󰱿 󰬾󰲕     󰫦 󰱮, 󰫤 󰱮  . 󰲇 󰱿  .  󰫦 ,  󰲗󰫦 , 󰱳 󰱿  ,  󰲒     󰫳 󰫦󰱿󰬎  . 4. 󰲇 󰫦 󰬬 󰱿󰬬  󰲕    . 󰲇 󰫦 󰱿 󰬬 󰱿󰬬  󰲕    .  󰱨    󰫽  . 1. RoDTEP Scheme (Remission of Duties and Taxes on Exported Products) :   󰫦 󰫽 󰬉 󰭈󰫽󰫤   󰫼 .  󰰗󰫸  󰱿  󰱮  . 󰫽   󰲕   󰫦 . 󰫦 , 󰱆 󰭈󰱺 ,  󰲕  󰱮  . ( A Complete Guide to the RoDTEP Scheme | DHL India , n.d.) 2. RoSCTL Scheme (Rebate of State and Central Taxes and Levies) :  󰲌󰱳   .  󰱿 DGFT Portal 󰱨 󰫼 .  󰫽 NEFT/RTGS 󰱨 󰱆 󰬎 󰫼 .    󰲕   󰲐 . ( What Is RoSCTL Scheme? , n.d.) 3. NIRVIK (Niryat Rin Vikas Yojana) : Export Credit Guarantee Corporation (ECGC)  󰰗󰫦 󰫦  󰬴   󰬁󰬁  󰭈  . 󰫦    󰫦󰰉  ,   󰫽 󰱉 .( NIRVIK Scheme: Features & Benefits, Eligibility, Documents | IIFL Finance , n.d.) 󰰉 󰲇 󰫦 󰬬 󰱿󰬬  󰲕    .    󰲕   󰰗 󰬎 󰲐   󰫽  󰬎󰲐 󰫼 . 󰫦 : 1.   󰱨 󰫾 󰲐 . 2. 󰲇 󰱿   󰫦    󰬄 . 3. 󰲇 󰱿  󰫤 󰫽 . 󰲕 ,    󰲗󰫦  . 4.     . 󰫽    . 󰫽 󰰗  󰲕   󰬎 . 󰫽 󰫽  󰫽 󰱿 󰲒 󰲕  󰭈    󰱿󰬬  . 5.       . 󰫽 󰫽    󰫤     . 󰫽 󰱿   󰲕  󰱿 󰭈󰲑󰬴  . 6. 󰬶    󰱮 󰬶    󰲒󰫳 󰱿󰱇󰲒      . 7.  󰱿  , 󰫦   󰫦 󰬉 󰱿  .       . 8.    󰲇  󰱿    󰬉 󰬎 .  󰱿 󰲒  󰫳 󰫦 (limits)  󰫽 󰱚   󰱿  . 9.  󰬀 KYC 󰲕  AML (Anti-Money Laundering)  ,󰫽 󰱿 󰫼  .  : 1.    󰫤 󰫰  󰱿. 2. 󰲇  󰬁 󰫼    󰭃  󰬴 󰫦  󰰗 󰭉 󰫦  . 󰫽 , , WTO   󰬎       . 3.   󰱿󰬬     󰭈     󰱿󰬬 󰫦 󰬁󰬾󰫮, hedging   . 4.  󰭈󰫮 󰱳    󰰉 󰬶   󰫤 . 5.   󰫽  connectivity  󰫦 󰬁󰭉󰬎󰬾󰫮  󰬌   .  󰲇 󰱿 󰭉 detection 󰬎 󰱮 . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 189 6.   󰲑 󰬎󰫦  󰭈󰫽  󰰗  󰬎󰬎  󰬄 󰫼     󰫦 . CBDC (Central Bank Digital Currency)   󰱿 󰬉  󰫼  . 7. 󰫦  , DGFT (Directorate General of Foreign Trade) 󰫦,  󰲕   󰱨 󰱿󰬬  󰰗󰫸,  󰫤  󰬎   󰭈󰫤 󰭈 . 󰬍 󰫦:  󰲕  󰱿 , 󰫤  󰫦 󰱮 .  󰲇 󰱿 󰭈󰲑󰬴   . 󰫦󰱿󰬎 󰭈 󰫼   .    󰫤, 󰭅   󰬎, 󰰗  󰭃󰫥       󰫦  󰱿 󰭈󰫤    .  󰰉 󰲇 󰱿  󰲕   󰬎   󰬆    .   󰲇 󰱿 󰰌󰰌 󰭈 .    󰱿 󰫤󰭃 󰬶 . 󰫦 : 1. Major Developments in Digital Banking Driving International Trade in 2024 | LinkedIn. (n.d.). Retrieved October 26, 2025, from https://www.linkedin.com/pulse/major-developments-digital-banking-driving-trade-2024-gauravmehta-o8q8c/ 2. A Complete Guide to the RoDTEP Scheme | DHL India. (n.d.). Retrieved October 28, 2025, from https://www.dhl.com/discover/en-in/logistics-advice/logistics-insights/a-complete-guide-to-the-rodtep-scheme 3. Cross-Border Payments. (n.d.). Trade Finance Global. Retrieved October 27, 2025, from https://www.tradefinanceglobal.com/payments/cross-border/ 4. Cross-Border Payments Guide: What’s Going On and What Can We Expect in 2025? (n.d.). Softjourn Inc. Retrieved October 27, 2025, from https://softjourn.com/insights/cross-border-payments-guide 5. How Digital Tools and Technologies are Shaping the Future of Import-Export. (n.d.). Retrieved October 26, 2025, from https://www.hdfcbank.com/personal/resources/learning-centre/sme/how-digital-tools-and-technologies-areshaping-future-of-import-export 6. How does digital finance affect imports, exports and trade balance: Evidence from China. (2025). International Review of Economics & Finance, 99, 104054. https://doi.org/10.1016/j.iref.2025.104054 7. Interest Equalisation Scheme on Pre and Post Shipment Rupee Export Credit 4.12 .2015. (n.d.). Retrieved October 28, 2025, from https://indiantradeportal.in/vs.jsp?lang=0&id=0%2C10%2C2230 8. International (Global) Trade: Definition, Benefits, and Criticisms. (n.d.). Investopedia. Retrieved October 26, 2025, from https://www.investopedia.com/insights/what-is-international-trade/ 9. Kumari, M. (2025). Has FinTech reshaped global trade? New empirical evidence from structural gravity model. Transnational Corporations Review, 17(1), 200105. https://doi.org/10.1016/j.tncr.2024.200105 10. Li, H., Lin, X., & Zhang, Z. (2025). How does digital finance affect imports, exports and trade balance: Evidence from China. International Review of Economics & Finance, 99, 104054. https://doi.org/10.1016/j.iref.2025.104054 11. Li, Z., Chen, H., Lu, S., Failler, P., Li, Z., Chen, H., Lu, S., & Failler, P. (2024). How does digital payment affect international trade? Research based on the social network analysis method. Electronic Research Archive, 32(3), 1406–1424. https://doi.org/10.3934/era.2024065 12. NIRVIK - Export Credit Insurance Scheme—IndiaFilings. (n.d.). Retrieved October 28, 2025, from https://www.indiafilings.com/learn/nirvik-export-credit-insurance-scheme/ 13. NIRVIK scheme: Features & Benefits, Eligibility, Documents | IIFL Finance. (n.d.). Retrieved October 28, 2025, from https://www-iifl-com.translate.goog/blogs/business-loan/nirvikscheme?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=mr&_x_tr_hl=mr&_x_tr_pto=tc 14. Reserve Bank of India. (n.d.). Retrieved October 28, 2025, from https://www.rbi.org.in/commonperson/English/Scripts/Notification.aspx?Id=1583 15. RoDTEP SCHEME. (n.d.). Retrieved October 28, 2025, from https://indiantradeportal.in/vs.jsp?lang=0&id=0,55,23222 16. Understanding Cross-Border Payments | DSGPay. (2024, July 2). https://www.dsgpay.com/blog/cross-borderpayments/ 17. What is RoSCTL Scheme? Its Benefits, Application Process, and More. (n.d.). Retrieved October 28, 2025, from https://www.credlix.com/blogs/what-is-rosctl-scheme-its-benefits-application-process-and-more 18. 󰫦󰲇 󰱿   󰱿 󰭈   󰰌 󰰣   󰱇 󰬂󰫦  󰰉 󰰗 ‘󰬾’ 󰲒 󰬎 󰲒  󰬁󰭅  2025-26. (n.d.). Retrieved October 26, 2025, from https://www.pib.gov.in/www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2098391 Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 190 19.    : 󰫮 󰰗  󰲑 UPI  94,000   󰬾󰫮. (2025, October 23). Punjabkesari. https://www.punjabkesari.in/business/news/upi-transactions-worth-rs-94-000-crore-daily-in-october-2233274