JUDO SPORTINING KELIB CHIQISHI, TEXNIK ASOSLARI VA OLIMPIYA O'YINLARIDAGI RIVOJI

145 JUDO SPORTINING KELIB CHIQISHI, TEXNIK ASOSLARI VA OLIMPIYA O‘YINLARIDAGI RIVOJI Turdimuratov Ismoil Chirchiq davlat pedagogika universiteti Jismoniy madaniyat fakulteti Jismoniy madaniyat yo‘nalishi talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17961749 Annotatsiya: Mazkur maqolada judo sportining kelib chiqish tarixi, uning texnik asoslari hamda Olimpiya o‘yinlaridagi rivojlanish bosqichlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda judo sportining asoschisi Jigoro Kano tomonidan ilgari surilgan falsafiy va pedagogik g‘oyalar, shuningdek, judo texnikalarining (tashlash, ushlab turish, bo‘g‘ish va qo‘l qayirish usullari) mazmuni yoritilgan. Shuningdek, judoning Olimpiya o‘yinlari dasturiga kiritilishi, xalqaro miqyosda ommalashuvi va yetakchi sportchilar faoliyati haqida ma’lumotlar berilgan. Kalit so‘zlar: judo, Jigoro Kano, jang san’ati, sport texnikasi, priyomlar, ippon, Olimpiya o‘yinlari, judo sportchilari, jismoniy tarbiya. Abstract: This article analyzes the history of the origin of judo, its technical foundations and stages of development in the Olympic Games. The study covers the philosophical and pedagogical ideas put forward by the founder of judo, Jigoro Kano, as well as the content of judo techniques (throws, holds, chokes and hand twists). It also provides information on the inclusion of judo in the Olympic Games program, its international popularity and the activities of leading athletes. Keywords: judo, Jigoro Kano, martial arts, sports techniques, techniques, ippon, Olympic Games, judo athletes, physical education. Аннотация: В данной статье анализируется история возникновения дзюдо, его технические основы и этапы развития на Олимпийских играх. Исследование охватывает философские и педагогические идеи, выдвинутые основателем дзюдо Дзигоро Кано, а также содержание техник дзюдо (броски, захваты, удушающие приемы и скручивания рук). Также представлена информация о включении дзюдо в программу Олимпийских игр, его международной популярности и деятельности ведущих спортсменов. Ключевые слова: дзюдо, Дзигоро Кано, боевые искусства, спортивные техники, техники, иппон, Олимпийские игры, дзюдоисты, физическое воспитание. KIRISH Bugungi kunda sport inson salomatligini mustahkamlash, yosh avlodni jismonan va ma’naviy jihatdan barkamol etib tarbiyalashda muhim omil hisoblanadi. Ayniqsa, jang san’atlari tarkibiga kiruvchi sport turlari nafaqat jismoniy kuch va chaqqonlikni, balki iroda, intizom, sabrtoqat hamda o‘zini boshqarish kabi shaxsiy sifatlarni shakllantiradi. Shunday sport turlaridan biri bo‘lgan judo o‘zining boy tarixiy ildizlari, aniq belgilangan texnik tizimi va xalqaro miqyosdagi nufuzi bilan ajralib turadi. Judo sporti XIX asr oxirida Yaponiya hududida shakllangan bo‘lib, uning asoschisi Jigoro Kano ushbu sportni ta’lim-tarbiyaviy jarayon bilan uzviy bog‘lagan. Judo dastlab jang san’ati sifatida emas, balki insonning jismoniy va ruhiy kamolotiga xizmat qiluvchi tizim sifatida yaratilgan. Shu sababli judo falsafasida “eng kam kuch bilan eng katta natijaga erishish” va “o‘zaro hurmat va hamkorlik” tamoyillari muhim o‘rin egallaydi. Bu jihatlar judo sportining boshqa jang san’atlaridan farqli tomonlarini belgilab beradi. Judo texnik asoslari aniq tizimlashtirilgan bo‘lib, u tashlash (nage-vaza), ushlab turish (osaekomi-vaza), bo‘g‘ish (shime- 146 vaza) va qo‘l qayirish (kansetsu-vaza) kabi usullarni o‘z ichiga oladi. Ushbu texnikalar sportchidan yuqori darajadagi koordinatsiya, tezkor fikrlash va jismoniy tayyorgarlikni talab qiladi. Shu bilan birga, judo mashg‘ulotlari sportchilarda o‘zini nazorat qilish va raqibga hurmat bilan munosabatda bo‘lish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Judo sportining xalqaro miqyosda tan olinishi va ommalashuvi uning 1964-yilda Tokio Olimpiya o‘yinlari dasturiga kiritilishi bilan yangi bosqichga ko‘tarildi. Olimpiya o‘yinlari orqali judo butun dunyoga keng tarqaldi va professional sport turi sifatida mustahkam o‘rin egalladi. Bugungi kunda judo Olimpiya sport turlari orasida yuqori nufuzga ega bo‘lib, ko‘plab davlatlar ushbu sport turini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratmoqda. ASOSIY QISM Judo sportining paydo bo‘lishi XIX asr oxiridagi Yaponiya jamiyatining ijtimoiy va madaniy rivoji bilan chambarchas bog‘liq. Ushbu sport turi 1882-yilda yapon pedagogi va faylasufi Jigoro Kano tomonidan yaratilgan. U qadimgi yapon jang san’ati - dzyu-dzyutsuni ilmiy-pedagogik jihatdan qayta ishlab, xavfsiz va tarbiyaviy ahamiyatga ega tizimni shakllantirdi. Jigoro Kano tomonidan tashkil etilgan Kodokan maktabi judo rivojining asosiy markaziga aylandi. Judo falsafasining asosini “Seiryoku zen’yo” (kuchdan oqilona foydalanish) va “Jita kyoei” (o‘zaro farovonlik va hamkorlik) tamoyillari tashkil etadi. Ushbu g‘oyalar judo sportining nafaqat jangovar, balki tarbiyaviy va ijtimoiy ahamiyatini ham belgilab berdi. Shu sababli judo dastlab ta’lim muassasalarida jismoniy tarbiya vositasi sifatida keng qo‘llanila boshladi. Judo sportining texnik tizimi aniq va mantiqiy tarzda shakllangan bo‘lib, u sportchilarning jismoniy imkoniyatlaridan samarali foydalanishga qaratilgan. Judo texnikalari quyidagi asosiy guruhlarga bo‘linadi: Nage-vaza (tashlash usullari) - raqibni muvozanatdan chiqarib, nazorat ostida yerga tashlashga qaratilgan texnikalar; Katame-vaza (nazorat va ushlab turish usullari) - raqibni gilamda ushlab turish, bo‘g‘ish yoki qo‘l qayirish orqali g‘alabaga erishish; Osaekomi-vaza - raqibni ma’lum vaqt davomida harakatsiz holatda ushlab turish; Shime-vaza va Kansetsu-vaza - bo‘g‘ish va bo‘g‘imlarga ta’sir etish usullari. Judo bellashuvlarida sportchilarning texnik mahorati maxsus baholash tizimi orqali aniqlanadi. Eng yuqori baho ippon bo‘lib, u mukammal bajarilgan texnika natijasida beriladi. Ushbu tizim judo sportida texnik aniqlik va to‘liq nazoratni muhim mezon sifatida belgilaydi. Judo sportining Olimpiya o‘yinlaridagi rivoji Judo sportining jahon miqyosida ommalashuvi XX asrning ikkinchi yarmiga to‘g‘ri keladi. Ushbu sport turi ilk bor 1964-yilda Tokio shahrida o‘tkazilgan Olimpiya o‘yinlari dasturiga kiritildi. Bu voqea judo tarixida muhim burilish nuqtasi bo‘lib, sportning xalqaro maydondagi nufuzi keskin oshdi. 1992-yil Barselona Olimpiadasidan boshlab ayollar o‘rtasidagi judo bellashuvlari ham Olimpiya dasturiga kiritildi. Bugungi kunda judo Olimpiya o‘yinlarining ajralmas qismi bo‘lib, erkaklar va ayollar turli vazn toifalarida bahs olib boradilar. Yaponiya, Fransiya, Rossiya, Braziliya, Koreya kabi davlatlar judo bo‘yicha yetakchi mamlakatlar hisoblanadi. Zamonaviy judo sporti ilmiy-tadqiqotlar, mashg‘ulot metodikasi va sport psixologiyasi bilan uyg‘unlashgan holda rivojlanmoqda. Judo sportchilari nafaqat jismoniy tayyorgarlik, balki psixologik barqarorlik va taktik fikrlash qobiliyatiga ham ega bo‘lishlari zarur. Shu jihatdan judo sporti shaxsning har tomonlama kamolotini ta’minlovchi sport turlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston sportchilari ham judo bo‘yicha Osiyo va jahon miqyosidagi musobaqalarda munosib natijalarga erishib, mamlakat sport nufuzini oshirib kelmoqdalar. 147 XULOSA Mazkur maqolada judo sportining kelib chiqishi, texnik asoslari hamda Olimpiya o‘yinlaridagi rivojlanish jarayoni ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, judo sporti oddiy jang san’ati bo‘lish bilan cheklanmay, balki insonning jismoniy, ruhiy va ma’naviy kamolotiga xizmat qiluvchi mukammal tizim hisoblanadi. Judo sportining asoschisi Jigoro Kano tomonidan ishlab chiqilgan falsafiy tamoyillar - kuchdan oqilona foydalanish va o‘zaro hurmat g‘oyalari ushbu sport turining tarbiyaviy ahamiyatini oshiradi. Judo texnikalarining aniq tizimlashtirilgani sportchilarda muvozanat, tezkorlik, irodaviy barqarorlik va taktik fikrlash qobiliyatlarini rivojlantiradi. Shuningdek, judo sportining Olimpiya o‘yinlari dasturiga kiritilishi uning jahon miqyosida keng ommalashuviga va professional sport turi sifatida rivojlanishiga katta turtki berdi. Bugungi kunda judo yoshlarni sog‘lom turmush tarziga yo‘naltirish, sport orqali intizom va ma’naviy qadriyatlarni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Xulosa qilib aytganda, judo sporti jismoniy tarbiya va sport tizimida muhim o‘rin egallab, jamiyatda sog‘lom va barkamol avlodni tarbiyalashda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Kano, J. (2005). Mind over muscle: Writings from the founder of Judo. Tokyo: Kodansha International. 2. International Judo Federation. (2023). Judo rules and regulations. 3. Green, T., & Svinth, J. R. (2010). Martial arts of the world: An encyclopedia. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. 4. Cox, R. H. (2012). Sport psychology: Concepts and applications. New York, NY: McGraw-Hill. 5. Olympic Committee. (2022). History of judo in the Olympic Games. 6. Xo‘jayev, A. A. (2018). Jismoniy tarbiya va sport nazariyasi. Toshkent: O‘zbekiston. 7. Karimov, I. A. (2020). Sport va sog‘lom turmush tarzi asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya.